Skip to content

← व्यावहारिक नेपाली लेखन

भाषण र वक्तृता

व्यावहारिक लेखन: भाषण र वक्तृता

आइतबार बिहान प्रार्थना सभा सकिनेबित्तिकै कक्षाशिक्षकले भन्नुहुन्छ, “बिहीबार अभिभावक दिवस छ। विद्यार्थीको तर्फबाट तिमीले दुई मिनेट बोल्नुपर्छ।” त्यो दिनदेखि मुटु ढुकढुक गर्न थाल्छ। के भन्ने? कसलाई पहिले सम्बोधन गर्ने? बिचमै बिर्सियो भने?

मञ्चमा बोल्ने अवसर विद्यालयमा मात्र आउँदैन। टोलको कार्यक्रममा धन्यवाद दिनुपर्छ, क्लबको बैठकमा प्रस्ताव राख्नुपर्छ, पछि कार्यालयमा आफ्नो काम प्रस्तुत गर्नुपर्छ, जागिरको अन्तर्वार्तामा आफ्नो परिचय दिनुपर्छ। राम्रो बोल्ने सिप जन्मजात होइन; ढाँचा र अभ्यासले आउँछ। यस पानामा त्यही ढाँचा र अभ्यास छ।

वक्तृता, भाषण, मन्तव्य र वक्तव्य

यी शब्द प्रायः एउटै अर्थमा चल्छन्, र शब्दकोशले पनि यिनलाई एकअर्काका पर्याय मानेको छ। तर कार्यक्रम र समाचारमा प्रयोग गर्दा अलिअलि फरक छ:

शब्द कहाँ सुनिन्छ उदाहरण
वक्तृता (वक्तृत्वकला) बोल्ने कला नै; विद्यालय र क्लबका प्रतियोगितामा बोलिने भाषण ‘विद्यार्थी जीवनमा अनुशासन’ विषयक वक्तृत्वकला प्रतियोगिता
भाषण सभा, समारोह, आमसभामा कसैले धेरैलाई सम्बोधन गरेर बोलेको प्रधानाध्यापकको वार्षिकोत्सवको भाषण
मन्तव्य सभा वा कार्यक्रममा अतिथि वा प्रतिनिधिले राखेको आफ्नो विचार, प्रायः छोटो स्वागत मन्तव्य, प्रमुख अतिथिको मन्तव्य
वक्तव्य कुनै व्यक्ति वा संस्थाले कुनै विषयमा स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गरेको धारणा; आजकल प्रायः लिखित विद्यार्थी परिषद्‌को वक्तव्य, प्रेस वक्तव्य

कक्षा ७ र कक्षा ९ का नेपाली पुस्तकमा वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा बोलिएका वक्तृताका पाठ छन्। कक्षा ७ को पाठले वक्तृतालाई यसरी बुझाउँछ: आफ्ना विचार प्रभावकारी ढङ्गले राख्ने बोल्ने कला, जसमा सम्बोधन, विषयको उठान, वर्णन, व्याख्या, तर्क र निष्कर्ष क्रमैसँग आउँछन्; वादविवादजस्तो अरूको खण्डन गर्नु पर्दैन; बनाएका कुरा होइन, तथ्य राखिन्छ।

भाषणका भाग

१. सम्बोधन

नेपालमा औपचारिक कार्यक्रममा बोल्दा पहिले मञ्च र सभामा भएकालाई पद र आदरअनुसार क्रमैसँग सम्बोधन गरिन्छ। सामान्य क्रम:

  1. सभाध्यक्ष (कार्यक्रमको अध्यक्षता गर्ने; विद्यालयमा प्रायः प्रधानाध्यापक वा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष)
  2. प्रमुख अतिथि
  3. विशिष्ट अतिथि र अतिथि (भए)
  4. निर्णायक मण्डल (प्रतियोगिता भए)
  5. गुरुवर्ग (शिक्षक), अभिभावकवृन्द
  6. साथीहरू (प्रतियोगितामा प्रतियोगी साथीहरू)

प्रमुख अतिथि सबैभन्दा ठुलो पदको व्यक्ति हुन सक्नुहुन्छ, तर कार्यक्रम सभाध्यक्षले चलाउने भएकाले पहिलो सम्बोधन सभाध्यक्षकै हुन्छ।

केही कुरा ख्याल गर्नुहोस्:

  • ज्यू जोड्दा पुरुष र महिला दुवैमा मिल्छ: सभाध्यक्षज्यू। महोदय पुरुषलाई, महोदया महिलालाई भनिन्छ; थाहा नभए ज्यू सुरक्षित छ।
  • मञ्चमा धेरै अतिथि भए सबैको नाम लिनु पर्दैन: मञ्चमा आसीन सम्पूर्ण अतिथिज्यूहरू।
  • अघिल्लो वक्ताले सबैलाई सम्बोधन गरिसकेको भए पनि आफ्नो पालोमा फेरि छोटो सम्बोधन गरिन्छ।
  • भाषणको बिचमा नयाँ बुँदामा जाँदा सभाध्यक्षज्यू! वा आदरणीय महानुभावहरू! भनेर फेरि सम्बोधन गर्ने चलन छ। यसले सुन्नेको ध्यान फर्काउँछ।

२. विषय प्रवेश

सम्बोधनपछि दुई तीन वाक्यमा आफू को हुँ र कुन विषयमा बोल्दै छु भन्नुहोस्, अनि अवसर दिनेलाई धन्यवाद दिनुहोस्। त्यसपछि सुन्नेको ध्यान तान्ने एउटा कुरा राख्नुहोस्: प्रश्न, सानो घटना, वा सबैले देखेको दृश्य।

आज ‘विद्यालयमा पुस्तकालय’ विषयमा बोल्ने अवसर दिनुभएकोमा आयोजकप्रति आभार व्यक्त गर्छु। साथीहरू, हामीमध्ये कति जनाले यो हप्ता पाठ्यपुस्तकबाहेक एउटा पनि किताब पढ्यौँ?

३. मुख्य कुरा

दुई वा तीन बुँदा, धेरै होइन। सुन्नेले पढेर होइन, सुनेर बुझ्नुपर्छ, त्यसैले हरेक बुँदा स्पष्ट भन्नुहोस्: मेरो पहिलो कुरा…, दोस्रो कुरा…। हरेक बुँदामा एउटा उदाहरण वा सानो कथा राख्नुहोस्; सुन्नेले तथ्यभन्दा कथा धेरै सम्झन्छन्। सङ्ख्या भन्नुहुन्छ भने भरपर्दो स्रोतबाट मात्र।

४. अन्त्य

अन्त्यमा तीन काम गर्नुहोस्: मुख्य कुरा एक दुई वाक्यमा समेट्ने, सुन्नेलाई केही गर्न आह्वान गर्ने, अनि धन्यवाद। अन्त्यमा भनेपछि साँच्चै छोट्याउनुहोस्; अन्त्यमा भनेर फेरि पाँच मिनेट बोल्दा सुन्ने थाक्छन्।

नमुना भाषण

डर हटाउने अभ्यास

मञ्चमा उभिँदा मुटु ढुकढुक गर्नु, हात चिसो हुनु र घाँटी सुक्नु सामान्य हो। अनुभवी वक्तालाई पनि यस्तै हुन्छ; फरक यति हो कि उनीहरूले अभ्यासले त्यसलाई सम्हाल्न सिकेका हुन्छन्। यी उपाय एकपछि अर्को अपनाउनुहोस्:

कागजमा पूरा भाषण लेखेर पढ्दा आँखा कागजमै रहन्छन् र सुन्नेसँग नाता टुट्छ। सकिन्छ भने हत्केलाजत्रो कार्डमा बुँदा मात्र लेख्नुहोस्। तर धेरै वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा लिखित सामग्री हेर्न पाइँदैन; कक्षा ७ को पाठमा देखाइएको प्रतियोगिताको नियममा पनि यही छ। त्यसैले नियम पहिले सोध्नुहोस्।

वक्तृत्वकला प्रतियोगिता

विद्यालय, क्लब र नगरपालिकाले वक्तृत्वकला प्रतियोगिता गराउँछन्। विषय पहिल्यै दिइन्छ, र प्रायः समयसीमा हुन्छ। कक्षा ७ को पाठमा देखाइएको प्रतियोगितामा हरेक वक्तालाई पाँच मिनेट थियो: चार मिनेटमा जनाउ घन्टी, पाँच मिनेटमा अन्तिम घन्टी, अनि बोल्न रोक्नुपर्ने। धर्म, जात, लिङ्ग वा संस्कृतिमाथि आक्षेप लगाउन नपाइने र निर्णायकको निर्णय अन्तिम हुने नियम पनि थिए। हरेक प्रतियोगिताका आफ्नै नियम हुन्छन्, तर यी धेरैतिर चल्ने खालका नियम हुन्।

तयारीमा यी कुरा मद्दत गर्छन्:

  • विषयको शब्द ध्यानले पढ्नुहोस्। विद्यार्थी जीवनमा अनुशासन र अनुशासन फरक विषय हुन्; पहिलोमा विद्यार्थीको जीवन केन्द्रमा हुन्छ।
  • अघिल्लो वक्ताले भनेको कुरा नदोहोर्‍याउनुहोस्। कक्षा ७ को पाठले यसलाई राम्रो मानेको छैन। सधैँ एउटा बुँदा अरूले नसोच्ने खालको राख्नुहोस्।
  • समयभन्दा अलि छोटो तयारी गर्नुहोस्। पाँच मिनेट भए साढे चार मिनेटको। मञ्चमा रोकिँदा, सुन्नेतिर हेर्दा र ताली बज्दा घरमा भन्दा बढी समय लाग्छ।
  • जनाउ घन्टी बज्दा बाँकी बुँदा छोडेर सिधै अन्त्यमा जानुहोस्। अन्त्य नभएको भाषणभन्दा एउटा बुँदा कम भएको भाषण राम्रो।

वक्तृता र वादविवादमा फरक: वक्तृतामा तपाईँ विषयमा आफ्ना विचार राख्नुहुन्छ। वादविवादमा भने पक्ष वा विपक्ष लिनुपर्छ, आफ्नो तर्कको पुष्टि गर्नुपर्छ र विपक्षीको तर्कको खण्डन पनि गर्नुपर्छ। वादविवाद लेख्ने ढाँचा कक्षा १० नेपालीको अधिकार कि कर्तव्य पाठमा छ, र कार्यक्रम चलाउने उद्घोषकको भूमिका त्यही पाठको उद्घोषण मा।

परीक्षामा

कक्षा ९ र १० को पाठ्यक्रमले उद्घोषण, वक्तृता, संवाद र छलफलमा सक्रिय भई शिष्ट भाषामा प्रस्तुति दिने सिपलाई बोलाइको लक्ष्यमा राखेको छ। कक्षा ९ को लेखाइको लक्ष्यमा वक्तृता, टिप्पणी, संवाद र वादविवाद उपयुक्त ढाँचामा लेख्ने सिप पनि छ। मौखिक बोलाइको अङ्क आन्तरिक मूल्याङ्कनमा जान्छ।

एसईईको लिखित परीक्षामा (विशिष्टीकरण तालिका २०८०) वक्तृता छुट्टै प्रश्न होइन, तर ‘निर्देशित रचना’ को ४ अङ्कको प्रश्नमा वादविवाद, संवाद वा मनोवाद एउटा विकल्प हुन्छ। वादविवादको अङ्क यसरी दिइन्छ:

के हेरिन्छ अङ्क
सम्बोधन, औपचारिकता र विषय प्रवेश १
विषयवस्तुको विश्लेषण, तर्क र पुष्टि, विपक्षीका तर्कको खण्डन २
वाक्य गठन र भाषिक शुद्धता १

अर्थात्, सम्बोधन बिर्सनु भनेको सुरुमै एक अङ्क गुमाउनु हो। कक्षा ७ र ९ को पुस्तकमा वक्तृतांश पढेर प्रश्नको उत्तर दिने र आफैँ वक्तृता तयार पार्ने अभ्यास पनि छन्।

अभ्यास

औपचारिक कार्यक्रममा पहिले कसलाई सम्बोधन गरिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

वक्तृता र वादविवादमा मुख्य फरक के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

यी तथ्य कहाँबाट
  • विशिष्टीकरण तालिका २०८०, कक्षा १०, नेपाली, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: प्रश्न ५ (निर्देशित रचना, ४ अङ्क) र वादविवाद लेखनको मूल्याङ्कनको आधार।
  • माध्यमिक शिक्षा पाठ्यक्रम, कक्षा ९ र १०, नेपाली (संशोधित), पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: सुनाइ र बोलाइ तथा लेखाइका सक्षमता, रूपक पाठको शिक्षण र आन्तरिक मूल्याङ्कन।
  • नेपाली, कक्षा ७, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १३, ‘ज्येष्ठ नागरिकप्रति हाम्रो दायित्व’ (वक्तृता, पूर्वपठन र प्रतियोगिताका नियम)।
  • नेपाली, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: पाठ १०, ‘व्यक्तित्व विकासमा विद्यालयको भूमिका’ (वक्तृत्वकला प्रतियोगिता, सम्बोधन)।

← व्यावहारिक नेपाली लेखन