बागमतीको बगरमा भेटिने एउटा सानो ढुङ्गालाई हेरौँ। कुनै बेला यो समुद्रको पिँधमा बालुवा थियो होला। त्यसमाथि किलोमिटरौँ बाक्लो हिलो थुप्रिएर यो थिचियो, हिमालय उठ्दा माथि पुग्यो र मनसुनको वर्षाले यसलाई फेरि बगाएर तल ल्यायो। अब आकाश खुला भएको रातमा माथि हेरौँ। त्यहाँ देखिने चन्द्रमा 3,84,400 km टाढा रहेको चट्टानको गोलो पिण्ड हो। साँझ घाम अस्ताएपछि पश्चिमतिर होचोमा चम्कने “तारा” शुक्र ग्रह पनि हुन सक्छ। शुक्र जुनसुकै भट्टीभन्दा पनि तातो ग्रह हो।
यस एकाइमा खुट्टामुनिको जमिनदेखि टाउकोमाथिको आकाशसम्मका कुरा छन्। चट्टान कसरी बन्छन् र तिनको प्रयोग कसरी गरिन्छ, सौरमण्डलका आठओटा ग्रह कस्ता छन्, चन्द्रमा हरेक रात किन फरक आकारको देखिन्छ, हाम्रो पात्रोमा चन्द्र महिना र सौर महिनालाई कसरी मिलाइन्छ र ग्रहण लाग्दा वास्तवमा के हुन्छ भन्ने कुरा यहाँ पढिन्छ।
आकाशीय पिण्ड
सूर्य, चन्द्रमा, पृथ्वी र ताराहरू सबै आकाशीय पिण्ड हुन्। अन्तरिक्षमा प्राकृतिक रूपमा रहेका वस्तुलाई आकाशीय पिण्ड भनिन्छ। यिनलाई खगोलीय पिण्ड पनि भनिन्छ। आकाशीय पिण्डलाई विभिन्न किसिममा बाँडिन्छ: तारा (सूर्यजस्तै आफ्नै प्रकाश हुने), ग्रह (पृथ्वीजस्तै कुनै ताराको परिक्रमा गर्ने) र उपग्रह (चन्द्रमाजस्तै कुनै ग्रहको परिक्रमा गर्ने)।
सूर्य र यसको परिक्रमा गर्ने ग्रह, तिनका उपग्रह, शिशुग्रह (क्षुद्रग्रह) र पुच्छ्रेताराहरूको समूहलाई सौरमण्डल (सौर्यमण्डल वा सौरपरिवार) भनिन्छ। पृथ्वी सौरमण्डलको एउटा ग्रह हो र अहिलेसम्म जीव भएको थाहा भएको एक मात्र ठाउँ पनि यही हो। पृथ्वीको बाहिरी भाग र भित्री भागको पनि धेरैजसो अंश चट्टानले बनेको छ र त्यसमाथि माटोको पातलो तह छ।
ब्रह्माण्ड कति ठुलो छ, केले बनेको छ, कसरी सुरु भयो र सौरमण्डल कसरी बन्यो भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरू अझै खोजिरहेका छन्।
11.1 चट्टान
नदीको बगरका ढुङ्गा, मन्दिरका ढुङ्गे खुड्किला वा बाटो खन्दा काटिएको पहाडको भिरलाई हेरौँ। पृथ्वीका यस्ता कडा र ठोस पदार्थलाई चट्टान भनिन्छ। चट्टान पृथ्वीको सतहमा पनि पाइन्छन् र भित्र गहिराइमा पनि।
एक वा एकभन्दा बढी खनिज मिलेर बनेको प्राकृतिक, कडा र ठोस पदार्थलाई चट्टान भनिन्छ। खनिजका कारण हरेक चट्टानको आफ्नै बनावट (छुँदा कस्तो लाग्छ), रङ र घनत्व (आफ्नो आकारको तुलनामा कति गह्रौँ) हुन्छ। उदाहरणका लागि, ग्रेनाइट तीन किसिमका खनिज मिलेर बनेको हुन्छ: खरानी रङको सिसाजस्तो क्वार्ट्ज, गुलाफी वा सेतो फेल्सपार र कालो टल्किने अभ्रक (माइका)।
माटो चट्टानबाटै बन्छ। हजारौँ वर्षसम्म वर्षा, गर्मी, जाडो र बोटबिरुवाका जराले चट्टानलाई झन् झन् ससाना टुक्रामा फुटाउँछ। ती टुक्रा मरेका बोटबिरुवा र जनावरका अवशेषसँग मिसिन्छन्। त्यसैले माटोमा सधैँ चट्टानका ससाना टुक्रा हुन्छन्: औँलाले अलिकति माटो मिच्दा बालुवाका कण छाम्न सकिन्छ।
माटोबारे कुन भनाइ सही हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
चट्टान बन्ने प्रक्रिया
प्रकृतिमा चट्टान कसरी बन्छन्? के कारखानामा चट्टान बनाउन सकिन्छ? (कारखानामा कङ्क्रिट वा इँटाजस्ता चट्टानजस्तै देखिने वस्तु बनाउन सकिन्छ। तर प्रकृतिका चट्टान बन्न हजारौँदेखि लाखौँ वर्ष लाग्छ। ती प्रायः जमिनमुनि गहिराइमा कुनै पनि कारखानामा प्रयोग नहुने ताप र चापमा बन्छन्।)
चट्टान बन्ने एउटा तरिका अहिले पनि हरेक नदीमा भइरहेको छ। नदी र झरनाको पानीले माटो, बालुवा, गिर्खा र बोटबिरुवा तथा जनावरका मृत शरीर र तिनका भाग बगाएर लैजान्छ। ताल वा समुद्रको पिँधमा पुगेपछि पानीको बहाब सुस्त हुन्छ र यी पदार्थ त्यहाँ थिग्रिएर तह बनाउँछन्। यसरी थिग्रिएर बसेका पदार्थलाई सेडिमेन्ट भनिन्छ। हरेक वर्ष पुरानो तहमाथि नयाँ तह थपिन्छ। माथिका तहको भारले तलका तह थिचिन्छन्, तिनबाट पानी निचोरिएर निस्कन्छ र पानीमा घुलेका खनिजले कणहरूलाई एकआपसमा टाँसिदिन्छ। धेरै लामो समयपछि सबैभन्दा तलका तह कडा भएर चट्टान बन्छन्।
सबै चट्टान उस्तै हुँदैनन्:
- कुनै कडा हुन्छन् भने कुनै नरम;
- तिनका धेरै किसिमका रङ हुन्छन्;
- कुनैका कण मसिना (साना) हुन्छन् भने कुनैका मोटा (ठुला);
- कुनैको सतह खस्रो हुन्छ भने कुनैको चिल्लो;
- कुनैलाई हथौडाले हिर्काउँदा पातला पत्र छुट्टिन्छन् भने कुनै डल्ला डल्ला भएर फुट्छन्।
चट्टानका प्रकार
चट्टान कसरी बनेका हुन् भन्ने कुराका आधारमा र तिनको कडापन, रङ, पत्र (तह) तथा बनावट पनि हेरेर चट्टानलाई मुख्य तीन प्रकारमा बाँडिन्छ:
- आग्नेय चट्टान: तातो पग्लिएको चट्टान सेलाएर कडा भएपछि बन्ने;
- पत्रे चट्टान: सेडिमेन्टका तह थिचिएर बन्ने;
- रूपान्तरित चट्टान (परिवर्तित चट्टान): जमिनमुनि गहिराइमा ताप र चापले कुनै चट्टान बदलिएर बन्ने।
1. आग्नेय चट्टान
पृथ्वीभित्र गहिराइमा निकै गर्मी हुने भएकाले त्यहाँ चट्टान पनि पग्लिन सक्छ। ग्यास घुलेको पग्लिएको चट्टानलाई म्याग्मा भनिन्छ। ज्वालामुखीबाट म्याग्मा सतहमा निस्केपछि यसलाई लाभा भनिन्छ। म्याग्मा वा लाभा सेलाएर कडा भएपछि आग्नेय चट्टान बन्छ। आग्नेय भनेको आगोसँग सम्बन्धित भन्ने हो; अङ्ग्रेजीको igneous शब्द पनि ल्याटिनको ignis, अर्थात् आगोबाट आएको हो।
म्याग्मा दुई ठाउँमा सेलाउन सक्छ:
- पृथ्वीभित्र, जमिनमुनि गहिराइमा, हजारौँ वर्ष लगाएर बिस्तारै। यसका खनिजलाई बढ्ने समय पुग्ने भएकाले आँखाले देख्न सकिने ठुला मणिभ (क्रिस्टल) बन्छन्। ग्रेनाइट यसरी नै बन्छ।
- सतहमा, ज्वालामुखीबाट निस्केको लाभाका रूपमा, केही दिन वा केही मिनेटमै छिटो। मणिभलाई बढ्ने समय नपुग्ने भएकाले ती निकै साना हुन्छन् वा बन्दै बन्दैनन्। प्युमिस र अब्सिडियन यसरी नै बन्छन्।
पृथ्वी सुरुमा बन्दा यसको पूरै सतह पग्लिएको अवस्थामा थियो। पृथ्वी सेलाउँदै जाँदा बनेको पहिलो ठोस सतह आग्नेय चट्टानको थियो। त्यसैले आग्नेय चट्टान सबैभन्दा पहिले बनेका, अर्थात् सबैभन्दा पुराना चट्टान हुन् र अरू प्रकारका चट्टान पछि यिनैबाट बनेका हुन्। यही कारणले आग्नेय चट्टानलाई प्राथमिक चट्टान पनि भनिन्छ। तर आग्नेय चट्टान आज पनि बनिरहेका छन्: जहाँ ज्वालामुखी फुट्छ, त्यहाँ।
केही महत्त्वपूर्ण आग्नेय चट्टान
क. ग्रेनाइट। यो छिर्केमिर्के देखिने कडा र बलियो चट्टान हो। यो प्रायः सेतो, खरानी वा गुलाफी रङको हुन्छ र यसमा काला थोप्ला हुन्छन्। जमिनमुनि गहिराइमा बिस्तारै सेलाएर बनेकाले यसका कण आँखाले देखिने ठुला मणिभ (क्वार्ट्ज, फेल्सपार र अभ्रक) हुन्छन्। टल्काएपछि यो चिल्लो र राम्रो देखिने भएकाले कोठा र बरन्डाका भुइँ, भर्याङ, भान्छाका टेबुल, सडक, स्मारक र ऐतिहासिक भवनमा यसको प्रयोग गरिन्छ।
ख. प्युमिस। यो स्पन्जजस्तै प्वालैप्वाल भएको हल्का चट्टान हो। ग्यास भएको लाभा ज्वालामुखीबाट बाहिर फ्याँकिँदा ग्यासले त्यसभित्र फोका बनाउँछ (सोडाको बोतल खोल्दा पेयभित्र फोका बनेजस्तै)। फोका बाहिर निस्कन नपाउँदै लाभा कडा हुन्छ। प्युमिसमा धेरै हावा हुने भएकाले यसका धेरै टुक्रा पानीमा तैरिन्छन्। खुट्टाको कडा छाला खुर्केर हटाउन यसको प्रयोग गरिन्छ।
ग. अब्सिडियन। ज्वालामुखी फुट्दा पृथ्वीको सतहमै बन्ने अब्सिडियन पनि एक किसिमको आग्नेय चट्टान हो। यसको लाभा निकै छिटो सेलाउने भएकाले मणिभ बढ्ने समय नै हुँदैन। त्यसैले अब्सिडियन प्राकृतिक काँच हो: चिल्लो, टल्किने र प्रायः कालो। यसलाई ज्वालामुखी काँच पनि भनिन्छ। यो फुट्दा घुमाउरा र छुराजस्ता धारिला किनारा बन्छन्। त्यसैले ढुङ्गे युगका मानिसहरूले यसबाट चक्कु र तीरका टुप्पा बनाउँथे।
ग्रेनाइटमा ठुला मणिभ हुन्छन्, तर अब्सिडियनमा लगभग हुँदैनन्। किन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. पत्रे चट्टान
पृथ्वीको सतहका चट्टानलाई पानी, हावा र घामले बिस्तारै फुटाउँछ। दिउँसोको गर्मी र रातिको चिसोले चट्टानमा चिरा पार्छ; चिरामा पसेको पानी जमेर बरफ हुँदा चिरा झन् फराकिलो हुन्छ; वर्षाको पानीले केही खनिज घोलेर लैजान्छ। चट्टान यसरी टुक्रिने र खिइने प्रक्रियालाई क्षयीकरण भनिन्छ। त्यसपछि बगेको पानी र हावाले ती टुक्रा बगाएर लैजान्छ; यसलाई भूक्षय भनिन्छ। ती टुक्रा नदी, ताल र समुद्रको पिँधमा पुगेर सेडिमेन्टका रूपमा थिग्रिन्छन्। हरेक वर्ष त्यसमाथि अझ थपिँदै जान्छ। माथिका तहको भारले कणहरूलाई एकआपसमा थिच्छ र पानीमा घुलेका खनिजले तिनलाई सिमेन्टजस्तै टाँसिदिन्छ। यसरी बनेको चट्टानलाई पत्रे चट्टान भनिन्छ।
तह तह मिलेर बन्ने भएकाले पत्रे चट्टानमा प्रायः बन्द किताबका पानाजस्ता पत्र देखिन्छन्। सेडिमेन्टमा पुरिएका मरेका बोटबिरुवा र जनावर जीवावशेषका रूपमा जोगिन सक्छन्। त्यसैले पत्रे चट्टानलाई पृथ्वीको इतिहासको अभिलेख मानिन्छ: यिनका पत्र र जीवावशेष अध्ययन गरेर पृथ्वी र यहाँका जीव कसरी बदलिँदै आए भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरूले थाहा पाउँछन्।
केही महत्त्वपूर्ण पत्रे चट्टान
क. चुनढुङ्गा। शङ्खे जीव र कोरलजस्ता समुद्री जनावरले कडा खोल र कङ्काल बनाउँछन्। ती मरेपछि यी खोल र कङ्काल समुद्रको पिँधमा थिग्रिएर तह तह थुप्रिन्छन्। माथिका तहले थिचेपछि तिनबाट चुनढुङ्गा बन्छ। यसका कण मसिना हुन्छन् र यो सेतो, खरानी, क्रिम, खैरो, रातो र कालो गरी धेरै रङको हुन्छ। चुनढुङ्गा मुख्य रूपमा क्याल्सियम कार्बोनेटले बनेको हुन्छ। चक र शङ्खको खोल पनि यही पदार्थले बनेका हुन्छन्। क्याल्सियम कार्बोनेट भएकाले चुनढुङ्गामा अम्लको एक थोपा खसाल्दा फोका उठ्छन्। सिमेन्ट र चुन बनाउने मुख्य कच्चा पदार्थ चुनढुङ्गा नै हो।
ख. स्यान्डस्टोन। बालुवाका कण (मुख्य रूपमा क्वार्ट्ज र फेल्सपार खनिज) सिलिका, लेसिलो माटो (क्ले) वा क्याल्साइटजस्ता प्राकृतिक टाँसिने पदार्थले एकआपसमा टाँसिएर स्यान्डस्टोन बन्छ। यसलाई मिच्दा बालुवाका कण छामिन्छन् र केही कण हातमा पनि झर्छन्।
ग. सेल। बालुवाभन्दा साना कणलाई सिल्ट भनिन्छ र सिल्टभन्दा पनि साना कणबाट क्ले बन्छ। मसिनो सिल्ट र क्ले मिलेर बनेको चट्टानलाई सेल भनिन्छ। यो प्रायः गाढा खरानी वा कालो रङको हुन्छ, धेरैजसो चट्टानभन्दा नरम हुन्छ र सजिलै पातला पत्रमा छुट्टिन्छ।
घ. सङ्गुटिका। गोलो परेका ससाना ढुङ्गा, गिर्खा र बालुवा प्राकृतिक सिमेन्टले टाँसिएर सङ्गुटिका बन्छ। यो ढुङ्गैढुङ्गा भरिएको कङ्क्रिटको पर्खालजस्तो देखिन्छ। यसलाई कङ्कड चट्टान पनि भनिन्छ।
राजनले मुस्ताङको एउटा पहाडमा खोलको जीवावशेष भएको ढुङ्गा भेट्छन्। यो कुन प्रकारको चट्टान हुने सम्भावना बढी छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. रूपान्तरित चट्टान
पहाड माथि उठ्दा वा तहमाथि तह थुप्रिँदै जाँदा कुनै कुनै चट्टान पृथ्वीभित्र गहिराइमा पुरिन्छन्। त्यहाँ ती लामो समयसम्म ठुलो चाप र तापमा रहन्छन्। यस्ता चट्टान पग्लिँदैनन्, तर बदलिन्छन्: तिनका खनिज नयाँ ढाँचामा मिलेर बस्छन् र आंशिक वा पूर्ण रूपमा नयाँ खनिज बन्छन्। चट्टानको भौतिक रूप र प्रायः यसको रासायनिक बनोट पनि बदलिन्छ। यसरी एक किसिमको चट्टान बदलिएर बनेको अर्को किसिमको चट्टानलाई रूपान्तरित चट्टान भनिन्छ। अङ्ग्रेजीको metamorphic शब्द ग्रिकको meta, अर्थात् परिवर्तन र morphe, अर्थात् रूपबाट आएको हो। आग्नेय, पत्रे र अरू रूपान्तरित चट्टान पनि यसरी बदलिन सक्छन्। रूपान्तरित चट्टान पृथ्वीभित्र मात्र बन्छन्।
हरेक रूपान्तरित चट्टान कुनै मूल चट्टानबाट बन्छ:
| मूल चट्टान | रूपान्तरित चट्टान |
|---|---|
| स्यान्डस्टोन | क्वार्टजाइट |
| चुनढुङ्गा | सिङ्गमरमर (मार्बल) |
| कोइला | ग्रेफाइट |
| मडस्टोन वा सेल | स्लेट; अझ बढी ताप र चापमा सिस्ट |
| ग्रेफाइट | हिरा |
| ग्रेनाइट, डियोराइट | निस |
कुन जोडाले मूल चट्टान र त्यसबाट बन्ने रूपान्तरित चट्टान देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
चट्टानको महत्त्व
चट्टान पृथ्वीको सतह र भित्र जताततै पाइन्छन् र तिनलाई धेरै कामका लागि प्रयोग गरिन्छ:
- क.घर, अन्य भवन, पर्खाल र सडक बनाउन।
- ख.स्मारक र मूर्ति कुँद्न: पाटनको कृष्ण मन्दिर पूरै ढुङ्गाले बनेको छ।
- ग.घर र मन्दिरको छाना छाउन: पहाडमा स्लेटका छाना धेरै देखिन्छन्।
- घ.घर र मठमन्दिर सजाउन: विभिन्न किसिमका सिङ्गमरमर।
- ङ.घरका परम्परागत औजारका रूपमा: अन्न पिँध्ने जाँतो, कुट्ने ओखल र मसला पिँध्ने सिलौटो र लोहोरो।
- च.रत्नका रूपमा: चट्टानमा पाइने खनिजलाई काटेर बहुमूल्य रत्न बनाइन्छ।
- छ.चुनढुङ्गाबाट सिमेन्ट र चुन बनाउन।
- ज.चट्टानका पत्र र जीवावशेषबाट पृथ्वीको उत्पत्ति र इतिहास अध्ययन गर्न।
नेपालमा पाइने केही प्रमुख चट्टान
| चट्टान | पाइने स्थान | उपयोग |
|---|---|---|
| सङ्गुटिका | खोलानाला र नदी किनार | घर बनाउन |
| स्यान्डस्टोन | खोलानाला र नदी किनार | निर्माण र सजावट |
| क्वार्टजाइट र सिलिका धेरै भएका अन्य कडा ढुङ्गा | खोलानाला र नदी किनार | जाँतो, लोहोरो, सिलौटो, घट्टका ढुङ्गा |
| चुनढुङ्गा | गोदावरी, भैँसे, चोभार, उदयपुर, जोगीमारा | चुन र सिमेन्ट बनाउन |
| सिङ्गमरमर | गोदावरी | घर, भवन र मन्दिरको भुइँ |
| स्लेट | तनहुँको बन्दीपुर, ललितपुर | घरको छाना छाउन र लेख्ने पाटी बनाउन |
अभ्यास (11.1 चट्टान)
1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: भर्याङको सिँढी, घरको छाना, आग्नेय, पत्रे, अवशेष, चुनढुङ्गा।
चट्टानहरू ……, पत्रे र रूपान्तरित गरी तीन प्रकारका हुन्छन्।
उत्तर
पत्रे चट्टानमा जीवजन्तुको …… पनि मिसिएको हुन सक्छ।
उत्तर
सिमेन्ट बनाउन …… प्रयोग गरिन्छ।
उत्तर
अरू चट्टानबाट टुक्रिएका पदार्थका तह तह मिलेर …… चट्टान बन्छ।
उत्तर
ग्रेनाइट चट्टानको प्रयोग विशेष गरी …… बनाउन गरिन्छ।
उत्तर
2. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. दिइएका मध्ये रूपान्तरित चट्टान कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. घरको छाना छाउन कुन चट्टानको प्रयोग गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. मार्बल (सिङ्गमरमर) कुन प्रकारको चट्टान हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. क्वार्टजाइट कुन चट्टानको रूप बदलिएर बनेको रूपान्तरित चट्टान हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. लाभा र म्याग्मासँग सम्बन्धित चट्टान कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. तल एउटा कथन र दुईओटा तर्क दिइएका छन्। तिनलाई पढेर सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्।
कथन: पृथ्वीभित्र वा सतहमा म्याग्मा सेलाएर आग्नेय चट्टान बन्छ।
तर्क 1: सिल्ट र क्ले मिलेर बनेको चट्टान सेल आग्नेय चट्टान हो।
तर्क 2: आग्नेय चट्टान सबैभन्दा पुरानो चट्टान हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
छ. कुन समूहले क्रमशः आग्नेय, रूपान्तरित र पत्रे चट्टानका उदाहरण दिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ज. कुन समूहले क्रमशः ग्रेफाइट, चुनढुङ्गा र स्यान्डस्टोनका रूपान्तरित रूप जनाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. फरक छुट्याउनुहोस्
पत्रे चट्टान र आग्नेय चट्टान
उत्तर
मार्बल (सिङ्गमरमर) र चुनढुङ्गा
उत्तर
4. दिइएका चट्टानलाई तालिकामा भर्नुहोस्
यी चट्टानलाई मिल्ने स्तम्भमा राख्नुहोस्: ग्रेनाइट, स्यान्डस्टोन, प्युमिस, हिरा, सेल, मार्बल, अब्सिडियन, सङ्गुटिका, सिस्ट।
उत्तर
5. दिइएका चट्टान पहिचान गरी तालिका पूरा गर्नुहोस्
तस्बिरमा दिइएको हरेक चट्टानको नाम र प्रकार पहिचान गरी यसको प्रमुख विशेषता र मुख्य प्रयोग लेख्नुहोस्।
उत्तर
6. दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
पृथ्वी के के मिलेर बनेको छ?
उत्तर
चट्टान भनेको के हो?
उत्तर
तपाईँले पत्रे चट्टानको प्रयोग के के कामका लागि भएको देख्नुभएको छ?
उत्तर
चट्टान बन्ने प्रक्रियालाई सङ्क्षिप्तमा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
ग्रेनाइट, प्युमिस र अब्सिडियन कुन किसिमका चट्टान हुन्? यी चट्टान के के कामका लागि प्रयोगमा आउँछन्?
उत्तर
नेपालमा पाइने प्रमुख चारओटा चट्टानको नाम लेखी तिनीहरूको बनावटका विशेषता र पाइने स्थानलाई तालिकामा देखाउनुहोस्।
उत्तर
दिइएको चट्टान पहिचान गरी त्यसको एउटा विशेषता र एउटा प्रयोग लेख्नुहोस्।
उत्तर
11.2 ग्रहहरू
हाम्रो तारापुञ्जका अरबौँ तारामध्ये सूर्य एउटा तारा हो र ब्रह्माण्डका अरबौँ तारापुञ्जमध्ये हाम्रो तारापुञ्ज एउटा हो। सूर्य पृथ्वीबाट 15 करोड km टाढा छ। यो पृथ्वीको सबैभन्दा नजिकको तारा भएकाले अरू कुनै पनि ताराभन्दा निकै ठुलो र चम्किलो देखिन्छ। सूर्यपछिको सबैभन्दा नजिकको तारा यसभन्दा करिब 2,70,000 गुणा टाढा छ।
Planets: NASA (Mercury: MESSENGER; Venus: Mariner 10, processed by Ricardo Nunes; Earth: Apollo 17;
Mars: Viking, USGS; Jupiter: Hubble, with ESA and A. Simon; Saturn: Cassini, JPL/Space Science Institute;
Uranus and Neptune: Voyager 2), public domain
The Sun: NASA/SDO and the HMI science team, public domain
सौरमण्डल
सूर्य र यसको परिक्रमा गर्ने सबै आकाशीय पिण्ड मिलेर सौरमण्डल बन्छ: ग्रह र तिनका उपग्रह, पुड्के ग्रह, शिशुग्रह, पुच्छ्रेतारा र मेटियोरोइड। मेटियोरोइड चट्टानका साना टुक्रा हुन्। यस्तो टुक्रा हाम्रो वायुमण्डलमा जल्दा देखिने उज्यालोलाई उल्का वा “खस्ने तारा” भनिन्छ र जमिनमा आइपुगेको टुक्रालाई उल्कापिण्ड भनिन्छ।
सौरमण्डलमा सूर्यको परिक्रमा गर्ने (सूर्यको वरिपरि परिक्रमा गर्ने) ठुला आकाशीय पिण्डलाई ग्रह भनिन्छ। ग्रहहरू अदीप्त हुन्छन्: तिनको आफ्नै प्रकाश हुँदैन र ती सूर्यको प्रकाश परावर्तन गरेर मात्र चम्किन्छन्। सौरमण्डलमा आठओटा ग्रह छन्।
Planets: NASA (Mercury: MESSENGER; Venus: Mariner 10, processed by Ricardo Nunes; Earth: Apollo 17; Mars: Viking, USGS;
Jupiter: Hubble, with ESA and A. Simon; Saturn: Cassini, JPL/Space Science Institute; Uranus and Neptune: Voyager 2), public domain
The Sun: NASA/SDO and the HMI science team, public domain
आठ ग्रह
क. बुध। यो सबैभन्दा सानो र सूर्यको सबैभन्दा नजिकको ग्रह हो। दिउँसो यहाँ करिब 430 °C तापक्रम हुन्छ; यति गर्मीमा लिड (सिसा धातु) पनि पग्लिन्छ। तर गर्मी रोक्ने हावा लगभग नभएकाले यहाँ राति तापक्रम −180 °C सम्म झर्छ। यसको कुनै उपग्रह छैन र वायुमण्डल पनि लगभग छैन। सूर्यको परिक्रमा सबैभन्दा छिटो गर्ने ग्रह पनि यही हो: यसको एक वर्ष 88 दिनको मात्र हुन्छ।
ख. शुक्र। यो सूर्यबाट दोस्रो ग्रह हो र सबैभन्दा तातो तथा सबैभन्दा चम्किलो ग्रह पनि यही हो। यसको आकार पृथ्वीको जत्तिकै भएकाले यसलाई पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह भनिन्छ। सबै ग्रहमध्ये यही पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक आउँछ। यसको कुनै उपग्रह छैन। शुक्र निकै चम्किलो हुने भएकाले साँझ घाम अस्ताएपछि पश्चिममा सबैभन्दा पहिले देखिने “तारा” प्रायः यही हुन्छ, वा बिहान घाम उदाउनुअघि पूर्वमा सबैभन्दा पछिसम्म देखिने “तारा” पनि यही हुन्छ। त्यसैले यसलाई बिहानीको तारा (Morning star) र साँझको तारा (Evening star) भनिन्छ। तर यो तारा होइन, ग्रह हो।
ग. पृथ्वी। यो सूर्यबाट तेस्रो ग्रह हो। जीवलाई चाहिने सबै अवस्था भएको थाहा भएको एक मात्र ग्रह यही हो: तरल पानी, अक्सिजन भएको हावा र धेरै तातो पनि नभएको, धेरै चिसो पनि नभएको तापक्रम। यसको एउटा प्राकृतिक उपग्रह छ: चन्द्रमा। पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक आउने ग्रह शुक्र हो।
घ. मङ्गल। यो सूर्यबाट चौथो ग्रह हो। यसलाई रातो ग्रह भनिन्छ: यसको धुलोमा आइरन अक्साइड, अर्थात् खिया प्रशस्त छ। यो कार्बन डाइअक्साइडको पातलो हावा भएको चिसो मरुभूमि हो। यसका ध्रुवमा बरफ छ र सगरमाथाभन्दा साढे दुई गुणा अग्लो ओलम्पस मोन्स (Olympus Mons) पनि यहीँ छ। सौरमण्डलकै सबैभन्दा ठुलो ज्वालामुखी यही हो। मङ्गलका दुईओटा साना उपग्रह छन्: फोबोस र डिमोस। सबैभन्दा पृथ्वीजस्तो ग्रह मङ्गल नै हो: यसको दिन हाम्रोभन्दा करिब 40 मिनेट मात्र लामो हुन्छ र यहाँ पनि ऋतु हुन्छन्। कुनै बेला यहाँ साधारण जीव बस्थे कि बस्दैनथे भनेर पत्ता लगाउन यहाँ रोबोट रोभर पठाएर अध्ययन गरिँदै छ।
ङ. बृहस्पति। यो सबैभन्दा ठुलो ग्रह हो र सूर्यबाट पाँचौँ स्थानमा छ। यसलाई ग्रहको राजा भनिन्छ: यसभित्र 1,300 भन्दा बढी पृथ्वी अटाउँछन्। यो मुख्य रूपमा हाइड्रोजन र हिलियमले बनेको ग्यासको विशाल ग्रह हो। यसको बादलको माथिल्लो भाग मात्र रङ्गीन धर्साका रूपमा देखिन्छ। यसमा देखिने ठुलो रातो दाग (Great Red Spot) पृथ्वीभन्दा ठुलो आँधी हो र यो कम्तीमा 190 वर्षदेखि चलिरहेको छ। बृहस्पति अरू सबै ग्रहभन्दा छिटो घुम्छ: यसको दिन 10 घण्टाभन्दा छोटो हुन्छ। यसका करिब 100 उपग्रह पत्ता लागेका छन् (सन् 2026 सम्म 101)।
च. शनि। यो दोस्रो ठुलो ग्रह हो र सूर्यबाट छैटौँ स्थानमा छ। यो आफ्ना सुन्दर चक्काका लागि प्रसिद्ध छ। यसका सातओटा मुख्य चक्का बरफ र चट्टानका असङ्ख्य टुक्राले बनेका छन्। ती टुक्रा धुलोका कणजत्रादेखि घरजत्रा डल्लासम्मका हुन्छन् र सबै शनिको वरिपरि घुम्छन्। चक्काहरू एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म करिब 2,70,000 km फराकिला छन्, अर्थात् पृथ्वीदेखि चन्द्रमासम्मको दुरीको दुई तिहाइ। तर ती निकै पातला छन्: धेरैजसो ठाउँमा एक किलोमिटरभन्दा कम बाक्ला। बृहस्पतिजस्तै शनि पनि ग्यासको विशाल ग्रह हो, तर आफ्नो आकारको तुलनामा यो निकै हल्का छ: पर्याप्त ठुलो पानीको भाँडो भए शनि त्यसमा तैरिन्थ्यो। सबैभन्दा धेरै उपग्रह पत्ता लागेको ग्रह यही हो: करिब 285 (सन् 2026 सम्म)।
छ. अरुण। यो सूर्यबाट सातौँ ग्रह हो। यो फिका निलो-हरियो, बरफिलो विशाल ग्रह (ice giant) हो। यो चट्टानको केन्द्रवरिपरि रहेका पानी, एमोनिया र मिथेनले बनेको छ र यसको वायुमण्डलमा हाइड्रोजन र हिलियम छन्। यसका पनि 13 ओटा चक्का छन्, तर ती पातला र कालो पदार्थले बनेका हुनाले ठुला दूरबिनबिना देख्न सकिँदैनन्। यसका 29 उपग्रह पत्ता लागेका छन् (सन् 2026 सम्म)। अरुण सूर्यको वरिपरि गुडिरहेको बलजस्तै कोल्टे परेर घुम्छ।
ज. वरुण। यो आठौँ र सूर्यबाट सबैभन्दा टाढाको ग्रह हो। यो सूर्यबाट पृथ्वीभन्दा 30 गुणा टाढा छ। यहाँ घामको प्रकाश निकै थोरै पुग्ने भएकाले यो सबैभन्दा चिसा ग्रहमध्ये एक हो: यसको बादलको माथिल्लो भागमा तापक्रम करिब −200 °C हुन्छ। सौरमण्डलमा सबैभन्दा तीव्र हावा पनि यहीँ चल्छ: 2,000 km/h भन्दा बढी। यसका मधुरा चक्का छन् र 16 उपग्रह पत्ता लागेका छन् (सन् 2026 सम्म)। वरुणको एक वर्ष हाम्रा 165 वर्षबराबर हुन्छ: सन् 1846 मा पत्ता लागेदेखि यसले सूर्यको एक फन्को मात्र पूरा गरेको छ।
बाहिरी ग्रहहरू (बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुण) का बारेमा कुन भनाइ सही हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग्रहहरूको तुलना
| क्र.सं. | ग्रह | सूर्यबाट औसत दुरी (km) | व्यास (km) | दैनिक गति (आफ्नो अक्षमा एक फन्को: त्यस ग्रहको दिन) | वार्षिक गति (सूर्यको एक परिक्रमा: त्यस ग्रहको वर्ष) |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | बुध | 5.79 × 10⁷ | 4,879 | 58.6 दिन | 88 दिन |
| 2 | शुक्र | 1.08 × 10⁸ | 12,104 | 243 दिन | 225 दिन |
| 3 | पृथ्वी | 1.50 × 10⁸ | 12,756 | 23 घण्टा 56 मिनेट | 365.25 दिन |
| 4 | मङ्गल | 2.28 × 10⁸ | 6,792 | 24 घण्टा 37 मिनेट | 687 दिन |
| 5 | बृहस्पति | 7.79 × 10⁸ | 1,42,984 | 9 घण्टा 56 मिनेट | 11.9 वर्ष |
| 6 | शनि | 1.43 × 10⁹ | 1,20,536 | 10 घण्टा 34 मिनेट | 29.4 वर्ष |
| 7 | अरुण | 2.87 × 10⁹ | 51,118 | 17 घण्टा 14 मिनेट | 84 वर्ष |
| 8 | वरुण | 4.50 × 10⁹ | 49,528 | 16 घण्टा 6 मिनेट | 165 वर्ष |
ग्रहलाई आफ्नो अक्षमा एक पटक घुम्न लाग्ने समयलाई दैनिक गति (अक्ष भ्रमण समय) भनिन्छ। ग्रहलाई सूर्यको एक पटक परिक्रमा गर्न लाग्ने समयलाई वार्षिक गति (कक्ष परिभ्रमण समय) भनिन्छ। माथिल्ला कक्षामा यिनलाई क्रमशः परिक्रमण अवधि र परिभ्रमण अवधि पनि भनिन्छ। तालिकामा दुईओटा ढाँचा देखिन्छन्। पहिलो, ग्रह सूर्यबाट जति टाढा हुन्छ, त्यसको वर्ष उति लामो हुन्छ। दोस्रो, शुक्र अनौठो छ: यो निकै बिस्तारै, त्यो पनि उल्टो दिशामा घुम्ने भएकाले यसको दिन यसको वर्षभन्दा लामो हुन्छ।
कुन ग्रहमा एक दिन (एक पटक घुम्न लाग्ने समय) एक वर्ष (सूर्यको एक परिक्रमा) भन्दा लामो हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यम: पुड्के ग्रह
सन् 2006 सम्म यम (Pluto) सहित नौओटा ग्रह गनिन्थे। सन् 2006 को अगस्टमा खगोलविद्हरूको विश्वव्यापी संस्था अन्तर्राष्ट्रिय खगोल सङ्घ (IAU) ले ग्रह भनेको के हो भनेर निर्णय गर्यो। ग्रह हुन कुनै पिण्ड:
- सूर्यको परिक्रमा गर्ने हुनुपर्छ;
- आफ्नै गुरुत्वले गोलो आकारमा तानिने जति ठुलो हुनुपर्छ;
- सूर्यवरिपरिको आफ्नो बाटो सफा गरिसकेको हुनुपर्छ, अर्थात् त्यो बाटोमा पर्ने अरू पिण्डलाई आफूतिर तानिसकेको वा टाढा फालिसकेको हुनुपर्छ।
यमले पहिलो दुई सर्त पूरा गर्छ, तर तेस्रो पूरा गर्दैन। त्यसैले IAU ले यसलाई पुड्के ग्रह (बौना ग्रह) भन्यो। प्रायः दिइने कारण यस्ता छन्:
- क.यमको कक्षले वरुणको कक्ष काट्छ र अन्तरिक्षको आफ्नो क्षेत्रमा यमसँगै अरू हजारौँ बरफिला पिण्ड पनि छन्।
- ख.आफ्नो बाटो सफा गर्न यसको पिण्ड धेरै कम छ: यो हाम्रो चन्द्रमाभन्दा पनि सानो छ।
यो निर्णयको कारण यम मात्र थिएन। सन् 2005 मा खगोलविद्हरूले यमभन्दा पर लगभग उत्रै ठुलो एरिस (Eris) नामको पिण्ड भेटेका थिए र यस्ता अरू पिण्ड पनि भेटिने पक्का थियो। कि ती सबैलाई ग्रह मान्नुपर्थ्यो, कि यमलाई नयाँ किसिमको पिण्ड मान्नुपर्थ्यो। आज यम, एरिस र मङ्गल तथा बृहस्पतिबिचका शिशुग्रहमध्येको सिरस (Ceres) सहित पाँचओटा पुड्के ग्रहलाई मान्यता दिइएको छ।
उपग्रह
ग्रहको परिक्रमा गर्ने आकाशीय पिण्डलाई उपग्रह भनिन्छ। उपग्रह प्राकृतिक वा कृत्रिम (मानिसले बनाएका) हुन सक्छन्। माथिल्ला कक्षामा कृत्रिम उपग्रहलाई कृत्रिम भूउपग्रह पनि भनिन्छ। चन्द्रमा पृथ्वीको प्राकृतिक उपग्रह हो। कृत्रिम उपग्रहलाई रकेटबाट प्रक्षेपण गरिन्छ। पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने यस्ता उपग्रहबाट फोन, टेलिभिजन र इन्टरनेटका सङ्केत पुर्याइन्छ; मौसमको पूर्वानुमान गर्न र नक्सामा बाटो देखाउन (GPS) पनि यिनको प्रयोग गरिन्छ। नेपालको आफ्नै पहिलो उपग्रह नेपालीस्याट-1 (NepaliSat-1) सन् 2019 मा कक्षमा पुग्यो। 10 cm लम्बाइको यो घनाकार उपग्रह जापानमा नेपाली वैज्ञानिकहरूले बनाएका थिए।
शिशुग्रह
सूर्यको परिक्रमा गर्ने, ग्रहभन्दा निकै साना चट्टानी पिण्डलाई शिशुग्रह भनिन्छ। तीमध्ये धेरैजसो (हजारौँ) शिशुग्रह मङ्गल र बृहस्पतिका कक्षका बिचमा रहेको फराकिलो क्षेत्रमा छन्। यो क्षेत्रलाई एस्टेरोइड बेल्ट भनिन्छ। हरेक शिशुग्रह सूर्यको वरिपरि आफ्नै कक्षमा घुम्छ। सिरस (सबैभन्दा ठुलो, अहिले पुड्के ग्रह मानिन्छ), भेस्टा, प्यालस र जुनो शिशुग्रहका उदाहरण हुन्।
पुच्छ्रेतारा
केही किलोमिटर चौडा, बरफ, धुलो र चट्टानका डल्लालाई पुच्छ्रेतारा भनिन्छ। यी लामो, तन्किएको (दीर्घवृत्ताकार) कक्षमा सूर्यको वरिपरि घुम्छन्। सूर्यबाट टाढा हुँदा यी जमेका र अँध्यारा हुन्छन्। पुच्छ्रेतारा सूर्यको नजिक आउँदा यसको बरफ ग्यासमा बदलिन्छ र ग्यास तथा धुलो बाहिर बगेर लाखौँ किलोमिटर लामो चम्किलो पुच्छर बन्छ। यो पुच्छर सधैँ सूर्यको उल्टो दिशातिर फर्केको हुन्छ। तारा नभए पनि यही पुच्छरका कारण यसलाई पुच्छ्रेतारा (धूमकेतु) भनिन्छ। सबैभन्दा प्रसिद्ध पुच्छ्रेतारा हेलीको पुच्छ्रेतारा (Halley’s comet) हो। यो करिब 76 वर्षमा एक पटक फर्किन्छ: पछिल्लो पटक सन् 1986 मा आएको थियो र फेरि सन् 2061 मा आउनेछ।
अभ्यास (11.2 ग्रहहरू)
1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: बुध, वरुण, मङ्गल, पृथ्वी, सौरमण्डल, यम, शुक्र।
सूर्य र यसको वरिपरि घुम्ने आकाशीय पिण्डहरूको समूहलाई …… भनिन्छ।
उत्तर
सबैभन्दा टाढा रहेर सूर्यको परिक्रमा गर्ने ग्रह …… हो।
उत्तर
पृथ्वीको सबैभन्दा नजिक आउने ग्रह …… हो।
उत्तर
दुईओटा उपग्रह भएको ग्रह …… हो।
उत्तर
चन्द्रमा ……को उपग्रह हो।
उत्तर
2. जोडा मिलाउनुहोस्
बायाँका हरेक कुरालाई दायाँको एउटासँग जोडा मिलाउनुहोस्। (दायाँको एउटा चाहिँदैन।)
| पृथ्वीको जुम्ल्याहा ग्रह | यम |
| शिशुग्रह | मङ्गल |
| पुड्के ग्रह | बुध |
| सबैभन्दा ठुलो ग्रह | बृहस्पति |
| रातो ग्रह | जुनो |
| शुक्र |
उत्तर
3. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. कुन समूहले क्रमशः रातो ग्रह, सबैभन्दा चम्किलो ग्रह र सबैभन्दा टाढाको (र सबैभन्दा चिसामध्ये एक) ग्रह जनाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. दिइएका मध्ये कुन ग्रहको वार्षिक गति (1 वर्ष) भन्दा दैनिक गति (1 दिन) लामो हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. तल एउटा कथन र दुईओटा तर्क दिइएका छन्। तिनलाई पढेर सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्।
कथन: शुक्र सबैभन्दा तातो ग्रह हो, त्यसैले यो रातो रङको छ।
तर्क 1: यसलाई बिहानीको तारा र साँझको तारा पनि भनिन्छ।
तर्क 2: यसका डिमोस र फोबोस नामका दुईओटा उपग्रह छन्।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. दिइएका ग्रहका समूहमध्ये कुन समूहमा ग्रहहरू सूर्यतिर नजिकिँदै जाने क्रममा छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. तल एउटा कथन र दुईओटा तर्क दिइएका छन्। तिनलाई पढेर सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्।
कथन: शनिलाई चक्काहरूले घेरेको छ र यसको बिच भागमा ठुलो रातो दाग देखिन्छ।
तर्क 1: यसका चक्का मुख्य रूपमा बरफका टुक्राले बनेका छन्।
तर्क 2: यो दोस्रो ठुलो ग्रह हो।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
4. तालिका पूरा गर्नुहोस्
ग्रहको नाम लेख्नुहोस्:
- सूर्यबाट सबैभन्दा टाढाको ग्रह
- सूर्यबाट सबैभन्दा नजिकको ग्रह
- सबैभन्दा ठुलो ग्रह
- सबैभन्दा उज्यालो ग्रह
- सबैभन्दा सानो ग्रह
- उपग्रह नभएको ग्रह
उत्तर
5. फरक छुट्याउनुहोस्
तारा र ग्रह
उत्तर
भित्री ग्रह र बाहिरी ग्रह
उत्तर
6. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
सौरमण्डल भनेको के हो? यसमा कतिओटा ग्रह छन्? तिनको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
चित्रमा दिइएका ग्रहको नाम पहिचान गरी प्रत्येक ग्रहका दुई दुईओटा विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पृथ्वी ग्रहका कुनै तीनओटा विशेषता लेख्नुहोस्।
उत्तर
सूर्यलाई केन्द्र मानेर आठओटा ग्रहको आकार समानुपातिक राख्दै सूर्यबाट तिनको क्रम देखाउने सौरमण्डलको सफा नामाङ्कित चित्र कोर्नुहोस्।
उत्तर
अन्तर्राष्ट्रिय खगोल सङ्घ (IAU) ले कुन आकाशीय पिण्डलाई ग्रहको सूचीबाट हटाउने निर्णय गर्यो? यस्तो निर्णय गर्नुका कुनै दुई कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँलाई मन पर्ने कुनै चारओटा ग्रहको नाम लेखी तिनीहरू प्रत्येकका दुई दुईओटा विशेषता तालिकामा लेख्नुहोस्।
उत्तर
11.3 चन्द्रमा
चन्द्रमा पृथ्वीको सबैभन्दा नजिकको आकाशीय पिण्ड र पृथ्वीको एक मात्र प्राकृतिक उपग्रह हो। यसको गुरुत्व निकै कमजोर, पृथ्वीको करिब छ भागको एक भाग मात्र भएकाले चन्द्रमामा पृथ्वीमा भन्दा छ गुणा अग्लो उफ्रन सकिन्छ। यहाँ हावा छैन र तरल पानी पनि छैन (यसका ध्रुवनजिकका घाम कहिल्यै नपर्ने गहिरा खाल्डामा भने अलिकति बरफ लुकेको छ)। यहाँ पहाड, खाल्डा र अँध्यारा मैदान छन्, तर कुनै जीव छैनन्।
चन्द्रमाले दीर्घवृत्ताकार (अण्डाकार) कक्षमा पृथ्वीको परिक्रमा गर्ने भएकाले यसको दुरी बदलिइरहन्छ: सबैभन्दा नजिक हुँदा (पेरिजी) करिब 3,63,000 km र सबैभन्दा टाढा हुँदा (एपोजी) करिब 4,05,000 km।
| चन्द्रमा | |
|---|---|
| पृथ्वीबाट औसत दुरी | 3,84,400 km |
| व्यास | करिब 3,474 km (पृथ्वीको व्यासको चौथाइभन्दा अलि बढी) |
| सतहको क्षेत्रफल | 3.79 × 10⁷ km² |
| पृथ्वीको एक परिक्रमा गर्न लाग्ने समय | करिब 27⅓ दिन |
| गुरुत्व | पृथ्वीको करिब ⅙ |
चन्द्रमाको कला
चन्द्रमा हरेक रात उस्तै देखिँदैन। औँसीका दिन यो देखिँदैन। औँसीको भोलिपल्ट साँझ घाम अस्ताएपछि पश्चिममा होचोमा यो पातलो, घुमेको हँसियाजस्तो देखिन्छ। हरेक साँझ यसको उज्यालो भाग बढ्दै जान्छ र अन्त्यमा यो पूरै गोलो देखिन्छ: पूर्णिमा। त्यसपछि हरेक रात उज्यालो भाग घट्दै जान्छ र अर्को औँसीमा चन्द्रमा फेरि हराउँछ। यो क्रम निरन्तर दोहोरिइरहन्छ। चन्द्रमाको उज्यालो भागको आकारमा देखिने यिनै परिवर्तनलाई चन्द्रमाको कला भनिन्छ।
यस्तो किन हुन्छ? यसका तीन कारण छन्:
- क.चन्द्रमा अदीप्त छ: सूर्यको प्रकाश परावर्तन गरेर मात्र यो चम्किन्छ। त्यसैले सूर्यले सधैँ यसको आधा भाग, अर्थात् सूर्यतिर फर्केको आधा भाग उज्यालो पार्छ र बाँकी आधा भाग अँध्यारो हुन्छ।
- ख.चन्द्रमाले महिनामा एक पटक पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ।
- ग.त्यसैले परिक्रमा गर्दै जाँदा हामी यसको उज्यालो आधा भागको फरक फरक अंश देख्छौँ: औँसीमा कुनै पनि अंश देखिँदैन, पूर्णिमामा पूरै देखिन्छ र बिचका दिनमा केही अंश देखिन्छ।
चन्द्रमाका कलाका नाम यस्ता छन्:
- औँसी: चन्द्रमा पृथ्वी र सूर्यका बिचमा हुन्छ। यसको उज्यालो आधा भाग हामीबाट उल्टोतिर फर्केको हुने भएकाले यो देखिँदैन।
- वेक्सिङ क्रिसेन्ट: औँसीको केही दिनपछि देखिने पातलो उज्यालो हँसिया। (Waxing को अर्थ बढ्दै गएको हो।)
- फर्स्ट क्वाटर: औँसीको करिब एक हप्तापछि; चन्द्रमाको दायाँ आधा भाग उज्यालो हुन्छ।
- वेक्सिङ गिबस: आधाभन्दा बढी भाग उज्यालो, थोरै भाग मात्र अँध्यारो। (Gibbous को अर्थ फुलेको हो।)
- पूर्णिमा: पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा हुन्छ। हामी यसको पूरै उज्यालो आधा भाग देख्छौँ: पूरा गोलो चक्का।
- वेनिङ गिबस: पूर्णिमापछि थोरै भाग फेरि अँध्यारो हुन्छ। (Waning को अर्थ घट्दै गएको हो।)
- लास्ट क्वाटर: औँसीको करिब तीन हप्तापछि; बायाँ आधा भाग उज्यालो हुन्छ।
- वेनिङ क्रिसेन्ट: अर्को औँसीअघि फेरि पातलो हँसिया, बिहान घाम उदाउनुअघि पूर्वमा देखिने।
सूर्यले चन्द्रमाको कुन भाग उज्यालो पार्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शुक्ल पक्ष र कृष्ण पक्ष
हाम्रो चन्द्र पात्रोमा चन्द्र महिनाका दिनलाई तिथिमा गनिन्छ। एक चन्द्र महिनामा 30 तिथि हुन्छन्। यी तिथिलाई 15/15 तिथिका दुई पक्षमा बाँडिन्छ:
- शुक्ल पक्ष औँसीदेखि पूर्णिमासम्म हुन्छ। यस बेला चन्द्रमाको उज्यालो भाग हरेक रात बढ्दै जान्छ। यो करिब 15 दिनको हुन्छ।
- कृष्ण पक्ष पूर्णिमादेखि औँसीसम्म हुन्छ। यस बेला चन्द्रमाको अँध्यारो भाग हरेक रात बढ्दै जान्छ। यो पनि करिब 15 दिनको हुन्छ।
हरेक पक्षमा तिथि क्रमैसँग आउँछन्: प्रतिपदा (पहिलो), द्वितीया (दोस्रो), तृतीया (तेस्रो) र यसै गरी चतुर्दशी (चौधौँ) सम्म। पन्ध्रौँ तिथि शुक्ल पक्षको अन्त्यमा पूर्णिमा र कृष्ण पक्षको अन्त्यमा औँसी हुन्छ।
नक्षत्रमास र चन्द्रमास
चन्द्रमालाई पृथ्वीको एक परिक्रमा गर्न कति समय लाग्छ? यो कुन कुरासँग तुलना गरेर नापिन्छ भन्नेमा भर पर्छ।
- टाढाका तारासँग तुलना गरेर नाप्दा चन्द्रमालाई पृथ्वीको एक फन्को लगाउन लाग्ने समयलाई नक्षत्रमास भनिन्छ: करिब 27.3 दिन (27⅓)। (नक्षत्र भनेको तारा हो।)
- एक औँसीदेखि अर्को औँसीसम्मको समयलाई चन्द्रमास भनिन्छ: करिब 29.5 दिन। कलाहरूको महिना यही हो र हाम्रो पात्रोको चन्द्र महिना पनि यही हो।
चन्द्रमास किन लामो हुन्छ? चन्द्रमाले पृथ्वीको एक फन्को लगाउन्जेल पृथ्वी पनि चन्द्रमालाई साथमा लिएर सूर्यको वरिपरि करिब 27° अगाडि सरिसकेको हुन्छ। यो पृथ्वीको वार्षिक यात्राको करिब तेह्र भागको एक भाग हो। (अर्को औँसीसम्ममा पृथ्वी करिब 29° अगाडि पुग्छ; कुनै कुनै पुस्तकमा यसलाई 30° भनिएको हुन्छ।) त्यसैले एक पूरा फन्कोपछि पनि चन्द्रमा पृथ्वी र सूर्यका बिचमा आइपुगेको हुँदैन; त्यहाँ पुग्न यो अझ अलिकति, करिब 2 दिन 5 घण्टा बढी जानुपर्छ।
अधिकमास
सरकारी काम, विद्यालय र कार्यालयमा सौर पात्रो प्रयोग गरिन्छ, तर चाडपर्व र धार्मिक कार्य चन्द्र पात्रोअनुसार गरिन्छन्। त्यसैले दुवैलाई सँगसँगै मिलाएर प्रयोग गरिन्छ। चन्द्र महिना एक औँसीदेखि अर्को औँसीसम्म गनिन्छ। जुन सौर महिनामा त्यो औँसी पर्छ, त्यही सौर महिनाको नामबाट चन्द्र महिनाको नाम राखिन्छ। तर नेपालका पात्रोमा महिनाको नाम पूर्णिमान्त तरिकाले लेखिन्छ: हरेक महिना आधा महिना अगाडि, पूर्णिमाको भोलिपल्टबाट सुरु हुन्छ र अर्को पूर्णिमामा सकिन्छ। त्यसैले त्यसमा कृष्ण पक्ष पहिले आउँछ। यही कारणले कृष्णजन्माष्टमीलाई भाद्र कृष्ण अष्टमी लेखिन्छ। सौर महिना र चन्द्र महिना प्रायः एउटै दिन सुरु हुँदैनन्।
समस्या के छ भने बाह्र चन्द्र महिना सौर वर्षभन्दा करिब 11 दिन छोटो हुन्छन्। केही नगरे चाडपर्व हरेक वर्ष 11 दिन अगाडि सर्दै जान्थे र करिब नौ वर्षमा दसैँ बर्खामा पर्थ्यो। यो मिलाउन चन्द्र पात्रोमा एउटा थप महिना राखिन्छ।
धेरैजसो सौर महिना चन्द्र महिना (29.5 दिन) भन्दा अलि लामा हुन्छन्। त्यसैले कहिलेकाहीँ एउटै सौर महिनामा दुईओटा औँसी पर्छन्। त्यस्तो बेला त्यो सौर महिनामा दुईओटा चन्द्र महिना सुरु हुन्छन् र दुवैको नाम त्यही सौर महिनाको राखिन्छ: त्यो महिना दोहोरिन्छ। यसरी दोहोरिएको महिनालाई अधिकमास (अधिक मास, थप महिना) भनिन्छ। यसलाई मलमास वा पुरुषोत्तम मास पनि भनिन्छ। यो करिब हरेक तीन वर्षमा एक पटक आउँछ र यसबाट चन्द्र पात्रो फेरि सौर वर्षसँग मिल्छ।
उदाहरणका लागि, वि.सं. 2077 असोज 1 गते औँसी परेकाले त्यस दिन चन्द्र महिना असोज सुरु भयो। तर असोज 30 गते फेरि अर्को औँसी परेकाले अर्को चन्द्र महिनाको नाम पनि असोज नै राख्नुपर्यो: यही अधिकमास हो। त्यसैले त्यस वर्ष दसैँ ढिलो, कात्तिकमा पर्यो।
क्षयमास
कहिलेकाहीँ यसको उल्टो पनि हुन्छ। जाडोमा पुस महिनातिर पृथ्वी सूर्यको सबैभन्दा नजिक हुन्छ र आफ्नो कक्षमा सबैभन्दा छिटो घुम्छ। त्यसैले त्यस बेलाका सौर महिना सबैभन्दा छोटा, करिब 29.4 दिनका हुन्छन्: चन्द्र महिनाभन्दा पनि अलिकति छोटा। धेरै वर्षमा एक पटक मात्र, यस्तो छोटो सौर महिना एउटा औँसीको लगत्तै पछि सुरु भएर अर्को औँसी आउनुअघि नै सकिन्छ। यसो हुँदा त्यो महिनामा एउटा पनि औँसी पर्दैन। त्यसैले त्यसमा कुनै चन्द्र महिना सुरु हुँदैन र त्यो वर्ष त्यस महिनाको नाम छुट्छ। यसरी छुटेको महिनालाई क्षयमास (क्षय मास, हराएको महिना) भनिन्छ। यो कात्तिकदेखि माघसम्मका महिनामा मात्र पर्छ र निकै कम पर्छ: कहिले 19 वर्षको अन्तरमा, कहिले एक शताब्दीभन्दा बढीको अन्तरमा। पछिल्लो पटक सन् 1983 (वि.सं. 2039) मा परेको थियो र अर्को सन् 2124 भन्दा पहिले पर्ने अनुमान छैन। क्षयमास भएको वर्षमा दुईओटा अधिकमास पनि पर्छन्, एउटा यसभन्दा अगाडि र अर्को पछि। त्यसैले त्यो वर्ष पनि चन्द्र महिनाको सङ्ख्या ठिकै रहन्छ।
अधिकमास भनेको के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (11.3 चन्द्रमा)
1. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. तल एउटा कथन र दुईओटा तर्क दिइएका छन्। तिनलाई पढेर सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्।
कथन: पूर्णिमादेखि औँसीसम्मको समयलाई कृष्ण पक्ष र औँसीदेखि पूर्णिमासम्मको समयलाई शुक्ल पक्ष भनिन्छ।
तर्क 1: शुक्ल पक्षमा चन्द्रमा हरेक दिन सानो हुँदै गएको देखिन्छ।
तर्क 2: कृष्ण पक्षमा चन्द्रमाको उज्यालो भाग हरेक दिन बढ्दै गएको देखिन्छ।
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. शुक्ल पक्षको पहिलो र अन्तिम दिन क्रमशः कुन हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. शुक्ल पक्ष, नक्षत्रमास, कृष्ण पक्ष र चन्द्रमासको अवधि क्रमशः कुन ठिक छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. पृथ्वीबाट हेर्दा सूर्य र चन्द्रमाबिचको कोण 135° हुँदा चन्द्रमा कस्तो देखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. पृथ्वीबाट चन्द्रमाको पूरै भाग उज्यालो, आधा भाग उज्यालो र किनारा मात्र उज्यालो देखिने अवस्थालाई क्रमशः के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
चन्द्रमाको छोटो परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
चन्द्र महिना भनेको के हो? यसको एउटा महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर
कृष्ण पक्ष र शुक्ल पक्षबिच फरक छुट्याउनुहोस्।
उत्तर
अधिकमास भनेको के हो? यो कसरी हुन्छ?
उत्तर
चन्द्रमास र नक्षत्रमासबिच फरक छुट्याउनुहोस्।
उत्तर
क्षयमास भनेको के हो? यो कसरी हुन्छ?
उत्तर
चन्द्रमाको कला भनेको के हो? औँसी र पूर्णिमाबिचको फरक लेख्नुहोस्।
उत्तर
चन्द्रमाको कलाको सफा चित्र बनाउनुहोस् र नामकरण गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएको चित्रमा एक चन्द्रमासभित्रका चन्द्रमाका दुई अवस्था देखाइएका छन्। ती अवस्था के के हुन्, पत्ता लगाई तिनबिचको फरक छुट्याउनुहोस्।
Moon: traced from NASA’s Lunar Reconnaissance Orbiter map of the near side (public domain)
उत्तर
11.4 ग्रहण
सूर्य दीप्त वस्तु हो: यसको आफ्नै प्रकाश हुन्छ। पृथ्वी र चन्द्रमा अदीप्त र अपारदर्शक हुन्: तिनबाट प्रकाश छिर्न सक्दैन। प्रकाशको बाटोमा रहेको अपारदर्शक वस्तुको पछाडि छाया बन्छ।
पृथ्वी सूर्यको र चन्द्रमा पृथ्वीको परिक्रमा गर्दै जाँदा कहिलेकाहीँ तीनओटै एउटै सरल रेखामा पर्छन्। त्यस बेला कि त पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्छ, कि चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्छ। त्यस बेला पृथ्वीबाट चन्द्रमा वा सूर्यको केही भाग वा पूरै भाग देखिँदैन। यसलाई ग्रहण भनिन्छ।
छाया
प्रकाश सरल रेखामा हिँड्ने र अपारदर्शक वस्तुको वरिपरि मोडिन नसक्ने भएकाले वस्तुको छाया बन्छ। वस्तुले स्रोतको प्रकाशलाई पूरै छेक्ने ठाउँमा छाया सबैभन्दा गाढा हुन्छ: यसलाई सघन छाया भनिन्छ। वस्तुले प्रकाशलाई आंशिक रूपमा मात्र छेक्ने, अर्थात् स्रोतको केही भाग देखिने ठाउँमा छाया फिका हुन्छ: यसलाई विरल छाया भनिन्छ। सघन छाया विरल छायाभन्दा गाढा हुन्छ। प्रकाशको स्रोत एउटा विन्दु नभएर केही आकारको हुने (ज्वाला, बल्ब, सूर्य) भएकाले विरल छाया बन्छ। कस्तो ग्रहण देखिन्छ भन्ने कुरा सघन छाया र विरल छायामा नै भर पर्छ।
बलको सघन छायामा उभिएर बत्तीतिर फर्केर हेर्दा के देखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग्रहण कसरी लाग्छ
पृथ्वीले सूर्यको र चन्द्रमाले पृथ्वीको निरन्तर परिक्रमा गरिरहन्छ र कहिलेकाहीँ तीनओटै एउटै सरल रेखामा पर्छन्। सूर्य र पृथ्वीका बिचमा चन्द्रमा परेमा चन्द्रमाको छाया पृथ्वीमा पर्छ। सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पृथ्वी परेमा पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्छ।
ग्रहण लाग्नुका कारण:
- क.प्रकाश सरल रेखामा हिँड्छ (त्यसैले यो पृथ्वी वा चन्द्रमाको वरिपरि मोडिन सक्दैन);
- ख.पृथ्वीले सूर्यको र चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ;
- ग.त्यसैले कहिलेकाहीँ सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सरल रेखामा पर्छन्;
- घ.पृथ्वी र चन्द्रमा अपारदर्शक भएकाले तिनको छाया बन्छ;
- ङ.तीनमध्ये सूर्य मात्र दीप्त वस्तु हो; पृथ्वी र चन्द्रमाको आफ्नै प्रकाश हुँदैन।
कुनै एउटा आकाशीय पिण्डको छाया अर्को पिण्डमा पर्दा ग्रहण लाग्छ। पृथ्वीबाट दुई किसिमका ग्रहण देखिन्छन्: चन्द्रग्रहण र सूर्यग्रहण।
क. चन्द्रग्रहण
सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पृथ्वी आउँदा यसले चन्द्रमातिर जाने सूर्यको प्रकाश छेक्छ र यसको छाया चन्द्रमामा पर्छ। त्यस बेला पृथ्वीबाट चन्द्रमाको केही भाग वा पूरै भाग देखिँदैन। यसलाई चन्द्रग्रहण भनिन्छ।
चन्द्रग्रहण लाग्ने मुख्य अवस्था:
- सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा पर्नु।
- सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पृथ्वी परी पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्नु।
- प्रकाश सरल रेखामा हिँड्नु।
पूरै चन्द्रमा पृथ्वीको सघन छायाभित्र पस्यो भने त्यसलाई खग्रास चन्द्रग्रहण भनिन्छ। चन्द्रमाको केही भाग मात्र सघन छायाभित्र पस्यो भने त्यसलाई खण्डग्रास चन्द्रग्रहण भनिन्छ: चन्द्रमाको केही भाग कसैले टोकेजस्तो अँध्यारो देखिन्छ। पूर्णिमामा मात्र पृथ्वी सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पर्ने भएकाले चन्द्रग्रहण पूर्णिमामा मात्र लाग्छ।
चन्द्रग्रहण पृथ्वीको रात परेको सबै भागबाट एकै पटक देखिन्छ र यो लामो समयसम्म रहन्छ। पृथ्वी चन्द्रमाभन्दा करिब 4 गुणा चौडा छ र चन्द्रमा पार गर्ने ठाउँमा पनि पृथ्वीको सघन छाया चन्द्रमाभन्दा करिब साढे दुई गुणा चौडा हुन्छ। त्यसैले खग्रास ग्रहणमा चन्द्रमालाई सघन छाया पार गर्न करिब 1 घण्टा 45 मिनेटसम्म लाग्छ र सुरुदेखि अन्त्यसम्म कैयौँ घण्टा लाग्छ। चन्द्रग्रहण हेर्दा कुनै खतरा हुँदैन।
ख. सूर्यग्रहण
सूर्य र पृथ्वीका बिचमा चन्द्रमा आउँदा यसले सूर्यको प्रकाश छेक्छ र यसको छाया पृथ्वीमा पर्छ। छाया परेका ठाउँबाट सूर्यको केही भाग वा पूरै भाग देखिँदैन। यसलाई सूर्यग्रहण भनिन्छ। सूर्यग्रहण औँसीका दिन मात्र लाग्छ।
चन्द्रमाको सघन छायाभित्रबाट हेर्दा पूरै सूर्य छेकिएको देखिन्छ: यसलाई खग्रास सूर्यग्रहण भनिन्छ। दिउँसै आकाश अँध्यारो हुन्छ, तारा देखिन थाल्छन्, चराहरू चुप लाग्छन् र कालो चन्द्रमाको वरिपरि सूर्यको चम्किलो बाहिरी वायुमण्डल, कोरोना देखिन्छ। विरल छायाबाट हेर्दा सूर्यको केही भाग मात्र छेकिएको देखिन्छ: यसलाई खण्डग्रास सूर्यग्रहण भनिन्छ। यस बेला सूर्य टोकिएको बिस्कुटजस्तो देखिन्छ।
पृथ्वीमा पर्ने चन्द्रमाको सघन छाया सानो हुन्छ: बढीमा करिब 270 km चौडा। चन्द्रमा घुम्दै जाँदा यो छाया 1,700 km/h भन्दा बढी वेगले पृथ्वीमा सर्छ। त्यसैले खग्रास सूर्यग्रहण साँघुरो बाटोमा मात्र देखिन्छ र कुनै एउटा ठाउँमा यो बढीमा करिब 7½ मिनेट मात्र रहन्छ; प्रायः 2 वा 3 मिनेट। खग्रास चन्द्रग्रहण खग्रास सूर्यग्रहणभन्दा धेरै लामो हुनुको कारण यही हो: चन्द्रमाको सानो छायाभन्दा पृथ्वीको ठुलो छाया पार गर्न धेरै समय लाग्छ।
चन्द्रग्रहण पृथ्वीको रात परेको भागका सबैले देख्न सक्छन्, तर खग्रास सूर्यग्रहण साँघुरो बाटोमा मात्र किन देखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (11.4 ग्रहण)
1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: ग्रहण, सूर्यग्रहण, चन्द्रग्रहण, खण्डग्रास, खग्रास, सरल रेखा।
सूर्य र पृथ्वीका बिचमा चन्द्रमा एउटै सरल रेखामा पर्यो भने …… लाग्छ।
उत्तर
पृथ्वीको छाया चन्द्रमामा पर्दा …… लाग्छ।
उत्तर
नाङ्गो आँखाले …… हेर्दा आँखालाई हानि पुग्छ।
उत्तर
ग्रहण लाग्दा सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै ……मा पर्छन्।
उत्तर
सघन छाया पर्ने ठाउँबाट देखिने ग्रहणलाई …… ग्रहण भनिन्छ।
उत्तर
2. सही विकल्प छनोट गर्नुहोस्
क. चन्द्रग्रहणका लागि हुनुपर्ने क्रम कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. सूर्यग्रहण कुन अवस्थामा लाग्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. पृथ्वीमा चन्द्रमाको सघन छाया पर्दा कुन ग्रहण लाग्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. विरल छायाबाट कस्तो प्रकारको ग्रहण देखिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. दिइएको कुन अवस्थामा चन्द्रग्रहण लाग्दैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
च. ग्रहणका बारेमा दिइएका मध्ये कुन भनाइ गलत छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. फरक लेख्नुहोस्
खग्रास सूर्यग्रहण र खण्डग्रास सूर्यग्रहण
उत्तर
खग्रास चन्द्रग्रहण र खण्डग्रास चन्द्रग्रहण
उत्तर
सघन छाया र विरल छाया
उत्तर
4. कारण दिनुहोस्
चन्द्रग्रहण पूर्णिमामा मात्र लाग्छ।
उत्तर
सूर्यग्रहण औँसीमा मात्र लाग्छ।
उत्तर
ग्रहण लाग्न सूर्य, चन्द्रमा र पृथ्वी एउटै सरल रेखामा पर्नुपर्छ।
उत्तर
5. दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्
छाया भनेको के हो? यो कसरी बन्छ?
उत्तर
परिक्रमा गर्ने क्रममा सूर्य र चन्द्रमाका बिचमा पृथ्वी आयो भने कुन ग्रहण लाग्छ? उक्त ग्रहणको नामाङ्कित चित्र कोरेर व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
कुन ग्रहण लाग्दा हामी सूर्यमा कालो भाग देख्छौँ? उक्त ग्रहणको चित्र बनाई नामाङ्कन गर्नुहोस्।
उत्तर
ग्रहण लाग्नुका सामान्य कारणहरू के के हुन्? उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएको चित्रको अध्ययन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
- i.चित्रमा देखाइएको ग्रहणको नाम लेखी परिभाषा दिनुहोस्।
- ii.यो ग्रहण कुन तिथिमा लाग्छ?
- iii.सघन छाया परेका ठाउँबाट कस्तो ग्रहण देखिन्छ?
उत्तर
किन नाङ्गो आँखाले सूर्यग्रहण हेर्नुहुँदैन?
उत्तर
कार्यपत्र: पृथ्वी र अन्तरिक्ष: चट्टान र ग्रह (PDF, 4 पृष्ठ)
कार्यपत्र: पृथ्वी र अन्तरिक्ष: चन्द्रमा र ग्रहण (PDF, 4 पृष्ठ)
यस विषयको क्विज खेल्नुहोस्: पृथ्वी र अन्तरिक्ष (कक्षा ५–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।