हाम्रा सामाजिक मूल्य र मान्यता

सम्पदा भनेको के हो?

ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक महत्त्व बोकेका ठाउँ, वस्तु, कला र संस्कृतिलाई सम्पदा भनिन्छ। पुर्खाबाट हामीसम्म आइपुगेका, राष्ट्रका लागि महत्त्वपूर्ण र जोगाउनुपर्ने यस्ता स्थान, वस्तु, कला, संस्कृति र प्राकृतिक स्थल हाम्रा राष्ट्रिय सम्पदा हुन्।

सम्पदालाई दुई तरिकाले छुट्याउन सकिन्छ। पहिलो, छोएर वा देखेर चिन्न सकिने कि नसकिने भन्ने आधारमा:

प्रकार	अर्थ	उदाहरण
मूर्त सम्पदा	देख्न र छुन सकिने सम्पदा	मन्दिर, मस्जिद, गुम्बा, वनजङ्गल, धार्मिक ग्रन्थ, योमरी र खाप्से जस्ता परिकार
अमूर्त सम्पदा	छुन नसकिने तर पुस्तौँदेखि सिकिँदै र सिकाइँदै आएका ज्ञान, सिप र चलन	संस्कार, चाड मनाउने तरिका, पूजा विधि, मण्डला बनाउने तरिका, योमरी पकाउने तरिका, लोकनृत्य

दोस्रो, सम्पदाको प्रकृतिका आधारमा:

प्रकार	उदाहरण
ऐतिहासिक सम्पदा	दरबार, गढी, स्मारक
सांस्कृतिक सम्पदा	धार्मिक स्थल, भाषा, कला, लवाइखवाइ
प्राकृतिक सम्पदा	हिमाल, पहाड, नदी, ताल, वनस्पति

योमरी आफैँ मूर्त सम्पदा हो, किनभने यसलाई देख्न र खान सकिन्छ। तर योमरी बनाउने सिप भने अमूर्त सम्पदा हो। सिप सिकाउने मान्छे नरहे परिकार पनि हराउँछ।

विश्वसम्पदा सूचीमा रहेका हाम्रा सम्पदा

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शिक्षा, विज्ञान तथा संस्कृतिसम्बन्धी संस्था युनेस्कोले सारा मानवजातिका लागि महत्त्वपूर्ण ठानेका सम्पदालाई विश्वसम्पदा सूचीमा राख्छ। नेपालका चारओटा सम्पदा क्षेत्र यो सूचीमा छन्:

सम्पदा क्षेत्र	प्रकार	सूचीमा परेको वर्ष
काठमाडौँ उपत्यका (सातओटा स्मारक क्षेत्र)	सांस्कृतिक	सन् १९७९
सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज	प्राकृतिक	सन् १९७९
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज	प्राकृतिक	सन् १९८४
लुम्बिनी, भगवान् बुद्धको जन्मस्थल	सांस्कृतिक	सन् १९९७

क. काठमाडौँ उपत्यकाका सातओटा सम्पदा स्थल

पशुपति क्षेत्र: पशुपतिनाथ मन्दिर, गौरीघाट, गौशाला, श्लेष्मान्तक वन, विश्वरूप मन्दिर, राजराजेश्वरी घाट, आर्यघाट, बागमती नदी र गुह्येश्वरी मन्दिर यस क्षेत्रमा पर्छन्। बागमती प्रदेशको काठमाडौँमा रहेको यो क्षेत्र हिन्दुहरूको प्रमुख तीर्थस्थल हो। यहाँ विभिन्न शैलीका सयौँ मन्दिर, शिवालय, सत्तल र चैत्य छन्।

स्वयम्भूनाथ स्तूप: काठमाडौँको पश्चिमी डाँडामा रहेको यो स्तूप बौद्धधर्मावलम्बीहरूको महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। यसको वरपर सरस्वतीको मन्दिर र अरू हिन्दु मठमन्दिर पनि छन्। हिन्दु र बौद्ध दुवैले एउटै डाँडामा पूजा गर्ने भएकाले यहाँ धार्मिक सहिष्णुताको असल अभ्यास देख्न पाइन्छ।

बौद्धनाथ स्तूप (महाचैत्य): काठमाडौँकै बौद्धमा रहेको यो नेपालको सबैभन्दा ठुलो स्तूपमध्ये एक हो। यहाँ लिच्छविकालदेखि नै स्तूप भएको विश्वास गरिन्छ। अहिले देखिने स्तूप भने करिब चौधौँ शताब्दीतिर बनेको अनुमान छ। यसको वरिपरि धेरै गुम्बा छन्।

चाँगुनारायण मन्दिर: भक्तपुर जिल्लाको डाँडामा रहेको यो प्यागोडा शैलीको मन्दिर लिच्छविकालदेखिको पवित्र स्थल हो। अहिलेको मन्दिर पछि पुनर्निर्माण गरिएको हो, तर यहाँ लिच्छवि राजा मानदेवको शिलास्तम्भ अभिलेखसहित ढुङ्गा, काठ र धातुका उत्कृष्ट कलाकृति छन्। त्यसैले यसलाई लिच्छविकालीन इतिहासको जीवित स्रोत मानिन्छ।

काठमाडौँ (हनुमानढोका) दरबार क्षेत्र: मल्लकालीन वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना यहाँ देख्न सकिन्छ। वसन्तपुर दरबार, तलेजु भवानीको मन्दिर, कुमारी घर, काष्ठमण्डप, हनुमान्‌को मूर्ति, ठुलो घण्टा, नगरा र कालभैरवको मूर्ति यहाँ छन्।

पाटन दरबार क्षेत्र: ललितपुरमा रहेको यो दरबार क्षेत्र मल्लकालमा बनेको हो। ढुङ्गाको कृष्ण मन्दिर, विश्वनाथ मन्दिर र राजा योगनरेन्द्र मल्लको सालिक यहाँका प्रमुख सम्पदा हुन्। नजिकै कुम्भेश्वर महादेव र रातो मच्छिन्द्रनाथ मन्दिर पनि छन्।

भक्तपुर दरबार क्षेत्र: पचपन्न झ्याले दरबार, स्वर्णद्वार, न्यातपोल मन्दिर, दत्तात्रय मन्दिर, सिद्ध पोखरी र रानी पोखरी जस्ता मल्लकालीन सम्पदा भक्तपुरमा छन्।

ख. लुम्बिनी

लुम्बिनी शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो। यो लुम्बिनी प्रदेशको रूपन्देही जिल्लामा पर्छ र संसारभरका बौद्धधर्मावलम्बीहरूको पवित्र तीर्थस्थल हो। मायादेवी मन्दिर, अशोक स्तम्भ, पुष्करिणी पोखरी, बौद्ध पुस्तकालय, अनुसन्धान केन्द्र र सङ्ग्रहालय यहाँका महत्त्वपूर्ण सम्पदा हुन्। विश्वका विभिन्न देशले यहाँ आफ्ना शैलीका विहार बनाएका छन्। लुम्बिनी सन् १९९७ मा विश्वसम्पदा सूचीमा परेको हो।

ग. चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज नेपालको पहिलो राष्ट्रिय निकुञ्ज हो। यो सन् १९७३ मा स्थापना भएको हो। यसको क्षेत्रफल ९५२.६३ वर्ग किलोमिटर छ र यो चितवन, मकवानपुर, नवलपुर (पहिलेको नवलपरासी बर्दघाट सुस्ता पूर्व) र पर्सा जिल्लामा फैलिएको छ। संसारमा दुर्लभ मानिने एकसिङ्गे गैँडा यहाँ पाइन्छ। यहाँ बाघ, हात्ती, गोही, सालक, धनेस, मयूर जस्ता जीवजन्तु पनि पाइन्छन्। यो निकुञ्ज सन् १९८४ मा विश्वसम्पदा सूचीमा परेको हो।

घ. सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज

सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज कोशी प्रदेशको सोलुखुम्बु जिल्लामा पर्छ। सन् १९७६ मा स्थापना भएको यस निकुञ्जको क्षेत्रफल १,१४८ वर्ग किलोमिटर छ। संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथासहित ल्होत्से, नुप्त्से, पुमोरी, आमादब्लम र चोयु जस्ता हिमाल यसै क्षेत्रमा पर्छन्। यहाँ डाँफे, हिउँ चितुवा, कस्तूरी, हिमाली झारल र घोरल जस्ता जीवजन्तु तथा गुराँस, धुपी र भोजपत्र जस्ता वनस्पति पाइन्छन्। यो निकुञ्ज सन् १९७९ मा विश्वसम्पदा सूचीमा परेको हो।

नेपालका अरू सम्पदा

विश्वसम्पदा सूचीमा नपरेका तर उत्तिकै महत्त्वपूर्ण धेरै सम्पदा देशभरि छन्। केही उदाहरण:

प्रकार	उदाहरण
धार्मिक तथा ऐतिहासिक स्थल	ताप्लेजुङको पाथीभरा, धरानको बुढासुब्बा, जनकपुरको रामजानकी मन्दिर, काभ्रेपलाञ्चोकको पलाञ्चोक भगवती र पनौती, नुवाकोटको सात तले दरबार र भैरवी मन्दिर, धादिङको त्रिपुरासुन्दरी, गोरखाको गोरखकाली मन्दिर, मनकामना र गोरखा दरबार, मुस्ताङको मुक्तिनाथ र लोमान्थाङ दरबार, तनहुँको देवघाट, सुर्खेतको काँक्रेविहार, बाग्लुङ कालिका, कपिलवस्तुको तिलौराकोट, प्युठानको स्वर्गद्वारी, गुल्मीको रेसुङ्गा, जुम्लाको सिँजा उपत्यका, खप्तड क्षेत्र
प्राकृतिक स्थल	रारा ताल, फेवा ताल, तिलिचो ताल, कोसी, गण्डकी र कर्णाली नदी, राष्ट्रिय निकुञ्जहरू, रसुवाको गोसाइँकुण्ड
जात्रा	गाईजात्रा, घोडेजात्रा, बिस्केट जात्रा
नाच र गीत	धान नाच, कौरा, देउडा, झिझिया, रोधी
परिकार	योमरी, ढिकरी, क्वाँटी, सेलरोटी, खिचडी, भुसुवा, खाप्से

राष्ट्रिय सम्पदाको महत्त्व

राष्ट्रिय सम्पदा गौरवपूर्ण इतिहास बोकेका हाम्रा पहिचान हुन्। यिनको महत्त्व यसप्रकार छ:

• क.पुर्खाको ज्ञान, सिप र प्रविधि अर्को पुस्तासम्म पुग्छ।
• ख.स्थानीय तथा राष्ट्रिय पहिचान स्थापित हुन्छ।
• ग.राष्ट्रिय गौरव बढ्छ।
• घ.इतिहास र संस्कृतिको खोज तथा अनुसन्धानमा सहयोग पुग्छ।
• ङ.पर्यटन बढ्छ र स्थानीय मानिसले रोजगारी पाउँछन्।
• च.प्राकृतिक सम्पदाले जैविक विविधता जोगाउन सघाउँछ।
• छ.देशको चौतर्फी विकासमा सहयोग पुग्छ।

सम्पदा संरक्षणका उपाय

• क.सम्पदा क्षेत्रभित्र र आसपास फोहोर नगर्ने।
• ख.सम्पदा आसपास सम्पदाको रूप बिगार्ने नयाँ संरचना नबनाउने।
• ग.संरक्षणमा स्थानीय मानिसलाई सचेत र सहभागी गराउने।
• घ.ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदाको मौलिक शैलीमा मर्मत र जीर्णोद्धार गर्ने।
• ङ.सम्पदाको जग्गा अतिक्रमण हुन नदिने।
• च.सम्पदाको महत्त्वबारे प्रचारप्रसार गर्ने।
• छ.प्राकृतिक सम्पदामा वनस्पति र जीवजन्तुको संरक्षण गर्ने।

अभ्यास

लोकगायकसँगको संवाद

मच्छिन्द्र माध्यमिक विद्यालयको कक्षा १० मा लोकगीतको पाठ पढाउने बेला एक जना अग्रज लोकगायक स्रोतव्यक्तिका रूपमा आउनुभयो। विद्यार्थीहरू प्रीति, सजना र सुजनले उहाँसँग गरेको कुराकानी यस्तो थियो:

प्रीति: नमस्कार! तपाईँका धेरै गीत हामीले रमाएर सुनेका छौँ। आज हामी लोकगीतबारे केही जिज्ञासा राख्न चाहन्छौँ।

लोकगायक: भइहाल्छ नि! म सक्दो जवाफ दिन्छु।

सजना: लोकगीत भनेको के हो, बताइदिनुहोस् न।

लोकगायक: लोकगीत र लोकसङ्गीत लोकसंस्कृतिका अभिन्न अङ्ग हुन्। स्थानीय समुदायमा सिर्जना भएका र पुस्तौँदेखि गाइँदै आएका गीतलाई लोकगीत भनिन्छ। यसमा मानिसका सुख, दुःख, पीडा, उमङ्ग र सिङ्गो लोकजीवनको अनुभव समेटिएको हुन्छ। लोकगीत सरल, बुझ्न सजिलो र लोकप्रिय हुन्छ।

सुजन: यसलाई समुदायको गीत पनि भनिन्छ, होइन र?

लोकगायक: हो। लोकगीत एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्दै जान्छ। यो समाजमै गाइन्छ र समाजले नै यसलाई जोगाउँछ। त्यसैले यसलाई समुदायको गीत भनिएको हो।

प्रीति: लोकगीत उमेर, ठाउँ, परिवेश र अनुभवअनुसार फरक हुन्छन् भनिन्छ नि?

लोकगायक: हो। बूढापाका, युवा, किशोरकिशोरी र बालबालिकाले गाउने र सुन्ने गीत फरक हुन्छन्। मानिसले सोझै भन्न नसकेका कुरा पनि गीतमार्फत सजिलै भन्न सक्छन्। त्यसैले लोकगीतलाई मनको भावना पोख्ने माध्यम मानिन्छ।

प्रीति: उसो भए लोकगीतको महत्त्व त धेरै पो हुने रहेछ!

लोकगायक: हो नि! लोकगीत हाम्रो मौलिक पहिचान हो। यसले मनोरञ्जन दिन्छ, सामाजिक एकता बढाउँछ र पुर्खाको परम्परा जोगाउँछ। मानिसलाई तनावबाट मुक्त हुन सघाउँछ। समाजलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिनाउँछ। गीतमा समाजको वास्तविकता झल्किने भएकाले यो इतिहासको स्रोत पनि हो।

सजना: नेपाली लोकगीतका समस्या र चुनौती के के छन्?

लोकगायक: पहिलो चुनौती मौलिकता जोगाउनु हो। स्रोताको रुचि बुझेर गीत बनाउनु अर्को चुनौती हो। सर्जकका गीत अनुमतिबिना प्रयोग गर्ने बौद्धिक चोरीले कलाकार मर्कामा परेका छन्। युवामा विदेशी गीतप्रति बढ्दो मोह, मौलिक संस्कृति बिस्तारै हराउँदै जानु र विदेशी संस्कृतिको प्रभाव बढ्नु पनि प्रमुख समस्या हुन्।

सुजन: लोकगीत जोगाउन के के गर्नुपर्छ?

लोकगायक: नयाँ पुस्ताले लोकगीत र सङ्गीतको महत्त्व बुझ्नुपर्छ र अरूलाई बुझाउनुपर्छ। गीतको मर्म र भावना नबिग्रने गरी शब्द र लय प्रयोग गर्नुपर्छ। चाडपर्व, संस्कार र मेलामा आफ्नै लोकगीत गाउनुपर्छ। विद्यालय र समुदायका सांस्कृतिक कार्यक्रममा लोकगीतलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। सर्जकको बौद्धिक सम्पत्ति जोगाउनुपर्छ र लोकगीत सङ्कलक तथा गायकलाई हौसला र सम्मान दिनुपर्छ।

विद्यार्थीहरू: हाम्रा जिज्ञासा पूरा गरिदिनुभएकोमा धन्यवाद!

लोकगायक: मलाई पनि खुसी लाग्यो। नेपाली लोकगीत सुन्न र माया गर्न नभुल्नुहोला!

केही नेपाली लोकगीत

नेपालका हरेक भूगोल, जाति र समुदायका आफ्नै मौलिक लोकगीत छन्। केही उदाहरण:

लोकगीत	कसले, कहिले गाउँछन्
तामाङ सेलो	बागमती प्रदेशलगायत देशका धेरै भागमा बस्ने तामाङ समुदायले गाउने गीत। यो डम्फु र टुङ्नाको तालमा गाइन्छ र नाचिन्छ।
झ्याउरे गीत	गाउँघरमा घाँसदाउरा गर्न वा गोठालो जाँदा गाइने रमाइलो गीत। जस्तै: “कस्की छोरी हौ नानी लालीपाउडर घसेको...”
खैँजडी भजन	धार्मिक काममा एक जनाले भट्याउँदै र अरूले पछि पछि दोहोर्‍याउँदै खैँजडी बजाएर गाइने भजन। जस्तै: “कैलासमा बस्ने, खरानी घस्ने, श्री महादेवलाई पहिलो दर्शन...”
असारे गीत	असारमा धान रोप्दा खेतालाहरूले गाउने गीत। जस्तै: “गैरी खेतको रोपाइँ मेला आको तपाईँ...”
तिज गीत	तिजमा महिलाले गाउने गीत। यसमा माइतीको माया, दुःख र समाजका विषय गाइन्छन्। जस्तै: “वर्ष दिनको तिजलाई आए दाजु लिनलाई...”
होरी गीत	पूर्वी तराईमा होलीका बेला राम र सीताको कथामा आधारित भएर गाइने गीत। जस्तै: “मिथिलामे राम खेलत होरी...”
पालम	पूर्वी पहाडका लिम्बू समुदायले गाउने गीत। धान नाच नाच्दा पालम गाइन्छ।

अभ्यास

लोकबाजा भनेको के हो?

नेपालका विभिन्न भूभागमा बस्ने जातजाति र समुदायमा परम्परादेखि प्रचलित मौलिक बाजालाई लोकबाजा भनिन्छ। लोकबाजाले नेपाली संस्कृतिलाई पहिचान दिएका छन् र जाति तथा समुदायलाई चिनाएका छन्।

लोकबाजा बजाउने तरिका फरक फरक हुन्छन्:

बजाउने तरिका	कसरी आवाज निस्कन्छ	उदाहरण
फुकेर	भित्रको हावा थर्केर	बाँसुरी, मुरली, सहनाई, नरसिङ्गा, शृङ्गनाद
रेटेर	धनुले तार रेटेर	सारङ्गी
ठटाएर वा ठोकेर	छाला वा धातुमा ठोकेर	मादल, ढोलक, दमाहा, ढ्याङ्ग्रो, झ्याली, खैँजडी

केही नेपाली लोकबाजा

बाजा	बनावट र बजाउने तरिका	कहाँ, कसले बजाउँछन्
मादल	काठको लाम्चो खोलको दुवैतिर छाला मोरिएको, दुवै हातले बजाइने	देशभर प्रचलित; झ्याउरे जस्ता धेरै लोकगीतमा
बाँसुरी, मुरली	बाँसको नलीमा प्वाल पारेर बनाइने, फुकेर बजाइने	देशभर; गोठालो र गीतमा
सारङ्गी	काठ खोपेर बनाइने, धनुले तार रेटेर बजाइने	गन्धर्व समुदायले गीत गाउँदै
आरबाजो	तार भएको, औँलाले तार तानेर बजाइने बाजा	गन्धर्व समुदायको पुरानो बाजा
टुङ्ना	एउटै काठ खोपेर बनाइने, अगाडि छाला मोरिएको, चारओटा तार औँलाले तानेर बजाइने	हिमाली र पहाडी भेगका तामाङ, गुरुङ र शेर्पा समुदायले; तामाङ सेलोमा
झ्याली, झ्याम्टा, झुर्मा	काँसका गोलो टुक्रा एकअर्कामा ठोकेर बजाइने	पञ्चे बाजा, भजन र जात्रामा
नरसिङ्गा	तामा वा पित्तलको लामो, घुमाउरो नली; जोडले फुकिने	पञ्चे बाजा र जात्रामा
सहनाई	पित्तलको मुख भएको, ओठले पिपीँ च्यापेर फुकिने	पञ्चे बाजामा धुन बजाउने
ढोलक, ढोलकी	छालाले मोरेको सानो ढोल, तालका लागि	पञ्चे बाजा र भजनमा
दमाहा (नगरा)	ठुलो कटौरा जस्तो खोलमा छाला मोरिएको, एउटा गजोले हानिने	पञ्चे बाजामा
काहा (काहाल)	तामाको लामो, फुकेर बजाइने बाजा	नेवार समुदायको परम्परागत बाजा
खैँजडी	सानो गोलो फ्रेममा छाला मोरिएको र साना झ्याली जोडिएको	भजन, बालन र रोधीमा
ढ्याङ्ग्रो	गोलो फ्रेममा छाला मोरिएको, बाङ्गो लौरोले ठोकिने	धामीझाँक्रीले पूजामा
बिनायो	मालिङ्गो बाँस खोपेर बनाइने, मुखमा राखेर धागो तान्दै बजाइने	किराती समुदायको बाजा
मुर्चुङ्गा	फलामको सानो बाजा, मुखमा राखेर औँलाले बजाइने	देशका धेरै पहाडी भागमा
हुड्को	हातमा बोकेर बजाइने सानो ढोल	सुदूरपश्चिमका हुड्केले
मसक	छालाको थैलामा हावा भरेर बजाइने	सुदूरपश्चिमका बैतडी र दार्चुलातिर
डम्फु, डफली	एकातिर छाला मोरिएको गोलो फ्रेम	डम्फु तामाङ समुदायमा; डफली पश्चिम तराईमा
धिमे	दुवैतिर छाला भएको ढोल	नेवार समुदायमा जात्रा र पर्वमा
शृङ्गनाद	जनावरको सिङबाट बनेको, फुकेर बजाइने	सन्न्यासी र जोगीले

पञ्चे बाजा

बिहे, व्रतबन्ध, जात्रा र अरू शुभ काममा पाँच थरी बाजा एकसाथ बजाइन्छ। यसलाई पञ्चे बाजा भनिन्छ। परम्परादेखि दमाई समुदायले यो बजाउँदै आएका छन्।

पञ्चे बाजामा सामान्यतया यी बाजा पर्छन्:

• क.सहनाई: फुकेर बजाइने बाजा, जसले गीतको धुन बजाउँछ।
• ख.झ्याली: काँसका दुई गोला टुक्रा, जसले ताल दिन्छ।
• ग.ढोलकी: दुवैतिर छाला भएको सानो ढोल।
• घ.ट्याम्को: सानो नगरा, दुईओटा लौरोले बजाइने।
• ङ.दमाहा: ठुलो नगरा, जसको गम्भीर आवाज टाढासम्म सुनिन्छ।

कहिलेकाहीँ यिनका साथमा नरसिङ्गा र कर्नाल जस्ता फुकेर बजाइने लामा बाजा पनि थपिन्छन्।

अभ्यास

लोकनृत्य र शास्त्रीय नृत्य

नेपाली मौलिक लोकगीत वा लोकभाकामा आधारित भएर सुर, ताल र लयमा अभिनयसहित नाचिने नाचलाई लोकनृत्य भनिन्छ। घाटु, मारुनी, चण्डी, ख्याली र झ्याउरे नाच यसका उदाहरण हुन्। लोकनृत्यले सामाजिक संस्कार, संस्कृति र परम्परा जोगाउँछ र मनोरञ्जन दिन्छ।

धर्मशास्त्र र देवीदेवताको चरित्र वर्णन गर्दै तोकिएका नियमअनुसार नाचिने नृत्यलाई शास्त्रीय नृत्य भनिन्छ। यसमा आँखा, औँला, मुख र हातका मुद्राले गीतसङ्गीतको भाव देखाइन्छ। पञ्चबुद्ध, चर्या, भैरव र कार्तिक नृत्य यसका उदाहरण हुन्। यस्ता नृत्यले धार्मिक आस्था र विश्वासलाई बलियो बनाउँछन्।

आधार	लोकनृत्य	शास्त्रीय नृत्य
आधार	लोकगीत र लोकभाका	धर्मशास्त्र र देवीदेवताका कथा
नियम	समुदायको परम्पराअनुसार, खुला	शास्त्रमा तोकिएका मुद्रा र नियम
कसले नाच्छन्	समुदायका जोसुकै	सिकेका र तोकिएका नर्तक
सिक्ने तरिका	हेरेर र सँगै नाचेर	गुरुबाट लामो समय अभ्यास गरेर
उद्देश्य	मनोरञ्जन, उत्सव, सामाजिक एकता	धार्मिक आस्था र पूजा
उदाहरण	देउडा, मारुनी, झिझिया, साकेला	चर्या, पञ्चबुद्ध, भैरव, कार्तिक नाच

नेपालमा प्रचलित केही लोक तथा शास्त्रीय नृत्य

क. देउडा नाच: गोलो घेरामा उभिएर एकअर्काको हात र कुम जोडेर समूहमा नाचिन्छ। कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशका पहाडी समुदायमा यो धेरै प्रचलित छ। देउडा गीतमा मानिसका क्रियाकलाप, स्वभाव, दुःख, पिर, हर्ष र परिवेशको वर्णन हुन्छ।

ख. मारुनी नाच: पुरुषहरूले महिलाको पहिरन र गहना लगाएर नाच्ने यो नाच मगर समुदायमा प्रचलित हो। दसैँतिहारमा नौमती बाजाको तालमा नाचिन्छ। अहिले अरू समुदायमा पनि यो नाच प्रचलित छ।

ग. झिझिया नाच: मिथिलाको लोकनृत्य हो। दसैँमा घटस्थापनादेखि विजयादशमीसम्म साँझ महिलाहरू बत्ती बालेको माटाको घैँटो शिरमा राखेर दुर्गा भवानीको गीत गाउँदै नाच्छन्।

घ. घाटु नाच: गुरुङ समुदायको प्रमुख नाच हो। मगर, दुरा र कुमाल समुदायमा पनि नाचिन्छ। श्रीपञ्चमीदेखि वैशाख पूर्णिमासम्म किशोरीहरूले राजा परशुराम र रानी यम्पावतीको कथामा आधारित यो नाच नाच्छन्।

ङ. धान नाच: लिम्बू समुदायको नाच हो। पूर्वी पहाडमा पालम गीत गाउँदै युवायुवती हातेमालो गरी नाच्छन्। बाली भित्र्याउने बेला र मेलापर्वमा यो नाच नाचिन्छ।

च. साकेला (सिली): राई समुदायले उँभौली र उँधौली पर्वमा नाच्ने नाच हो। भाषाका आधारमा यसलाई साकेन्वा, साक्खेवा र साकेला भनिन्छ। सबै उमेरका मानिस गोलो घेरामा ढोल र झ्याम्टा बजाउँदै खेती लगाउने र उठाउने, तान बुन्ने र जीवजन्तुका क्रियाकलापको अभिनय गर्दै नाच्छन्।

छ. सोरठी नाच: पश्चिमी पहाडको मगर समुदायबाट सुरु भई गुरुङ लगायत अरू समुदायमा पनि फैलिएको नाच हो। यो तिहारको लक्ष्मीपूजादेखि ठुलो एकादशीसम्म नाचिन्छ। ठुलो समूहमा नाचिने यो नाचले सामाजिक सद्भाव र एकता बढाउँछ।

ज. जट जटिन नाच: मिथिला क्षेत्रको लोकनृत्य हो। नायक जट र नायिका जटिनको प्रेमकथामा आधारित यो नाच वर्षायाममा नाचिन्छ। पानी परोस् भनेर इन्द्रलाई पुकार्न यो नाच नाचिने विश्वास छ।

झ. बालन नाच: राम, कृष्ण र शिव जस्ता देवताको चरित्र वर्णन गर्दै खैँजडी बजाएर समूहमा नाचिने नाच हो। सत्यनारायणको पूजा, बिहे र व्रतबन्ध जस्ता धार्मिक काममा रातिको समयमा नाचिन्छ।

ञ. कार्तिक नाच: ललितपुरका राजा सिद्धिनरसिंह मल्लले सन् १६४१ मा सुरु गराएको मानिने शास्त्रीय नृत्य हो। हरेक वर्ष कात्तिक महिनामा पाटन दरबार क्षेत्रको डबलीमा विष्णुका अवतारका कथा नाचेर देखाइन्छ। यसमा पोङ्गा, खिं, ताः र झ्याली जस्ता बाजा बजाइन्छन्।

ट. सराय नाच: खुँडा, खुकुरी, तरबार जस्ता हतियार वा लट्ठी हातमा लिई लाम लागेर नाचिने वीर रसको नाच हो। यो पश्चिमी पहाडका गुल्मी, अर्घाखाँची, पाल्पा र प्युठान जस्ता जिल्लामा दसैँको टीकाको भोलिपल्टदेखि पूर्णिमासम्म नाचिन्छ।

ठ. चर्या नृत्य: नेवार बौद्ध परम्पराको धार्मिक नृत्य हो। वज्राचार्य र शाक्यहरूले देवीदेवताको रूप धारण गरी शास्त्रमा तोकिएका मुद्रा देखाउँदै नाच्छन्।

ड. पञ्चबुद्ध नृत्य: बौद्ध धर्म र परम्परामा आधारित शास्त्रीय नृत्य हो। यसमा पाँच बुद्धको रूप देखाइन्छ।

ढ. टप्पा नाच: लुम्बिनी प्रदेशको दाङ र वरपरका पहाडी जिल्लाका मगर समुदायमा प्रचलित छ। सुरुमा बाजाको तालमा बिस्तारै र अन्त्यतिर छिटो छिटो नाचिन्छ।

ण. कौरा नाच: पश्चिमी पहाडका मगर, गुरुङ, दुरा, दराई र कुमाल समुदायमा प्रचलित नाच हो। घाँसदाउरा र मेलापात जाँदा तथा मेला, पर्व र उत्सवमा खैँजडीको तालमा नाचिन्छ।

अभ्यास

राष्ट्रिय दिवस भनेको के हो?

राष्ट्रको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक वा सांस्कृतिक क्षेत्रमा भएको कुनै महत्त्वपूर्ण घटना वा परिवर्तनबाट जनताले उपलब्धि पाएको गौरवपूर्ण दिनलाई राष्ट्रिय दिवस भनिन्छ। सहिद दिवस, प्रजातन्त्र दिवस, गणतन्त्र दिवस, संविधान दिवस, बाल दिवस र नारी दिवस यसका उदाहरण हुन्।

राष्ट्रिय दिवसलाई औपचारिकता मात्र ठानेर मनाउनु हुँदैन। ती दिनमा भएका घटनाले दिएको सन्देश आत्मसात् गरे मात्र दिवस मनाउनुको सार्थकता हुन्छ।

राष्ट्रिय दिवसको महत्त्व

• क.हाम्रो पहिचानको संरक्षण र संवर्धन गर्न मदत गर्छ।
• ख.देशमा भएका महत्त्वपूर्ण घटना र तिनले ल्याएको परिवर्तनको सम्झना गराउँछ।
• ग.राष्ट्रको गौरव बढाउँछ।
• घ.ती घटनाले ल्याएका उपलब्धिको रक्षा गर्न प्रेरित गर्छ।
• ङ.नयाँ पुस्तालाई पुर्खाको योगदानको बोध गराई राष्ट्रप्रति जिम्मेवार बनाउँछ।
• च.राज्य चलाउनेलाई नागरिक र राष्ट्रप्रति उत्तरदायी हुन मार्गदर्शन गर्छ।
• छ.आम नागरिकमा चेतना र जागरण ल्याउँछ।
• ज.ऐतिहासिक तथ्य र घटनाको महत्त्वपूर्ण स्रोत बन्छ।

केही राष्ट्रिय दिवस

दिवस	मिति	किन मनाइन्छ	के सिकाउँछ
संविधान दिवस	असोज ३	वि.सं. २०७२ असोज ३ (सन् २०१५ सेप्टेम्बर २०) मा संविधानसभाबाट नेपालको संविधान जारी भएको सम्झनामा	संविधानको रक्षा र पालना गर्न
गणतन्त्र दिवस	जेठ १५	वि.सं. २०६५ जेठ १५ (सन् २००८ मे २८) मा पहिलो संविधानसभाको बैठकले राजतन्त्र अन्त्य गरी नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गरेको सम्झनामा	जनताको त्याग र बलिदानको सम्झना गर्दै जनताप्रति उत्तरदायी हुन
सहिद दिवस	माघ १६	राणा शासनविरुद्ध लड्ने चार सहिद र देशका लागि ज्यान दिने सबैको सम्मानमा	सहिदको बलिदानको कदर गर्दै उनीहरूको सपना पूरा गर्न
मजदुर दिवस	मे १	संसारभरका मजदुरले आठ घण्टा काम लगायतका अधिकारका लागि गरेको सङ्घर्षको सम्झनामा	श्रम र श्रमिकको सम्मान गर्न
नारी दिवस	मार्च ८	महिला अधिकार, सशक्तीकरण र लैङ्गिक समानताका लागि संसारभर	महिलाको अधिकार र समान अवसरका लागि सबै लाग्न
बाल दिवस	भदौ २९	वि.सं. २०४७ भदौ २९ (सन् १९९० सेप्टेम्बर १४) मा नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बाल अधिकार महासन्धि अनुमोदन गरेको सम्झनामा	बालबालिकाको अधिकार र संरक्षणमा व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रलाई जिम्मेवार बनाउन

गणतन्त्र भन्नाले राष्ट्रप्रमुख वंशका आधारमा होइन, जनताबाट चुनिने व्यवस्था बुझिन्छ। गणतन्त्र स्थापना हुनुअघि नेपालमा राजतन्त्र थियो।

सहिद भन्नाले राष्ट्रको स्वाधीनता र जनताको अधिकारका लागि ज्यान दिने व्यक्ति बुझिन्छ। राणा शासनको अन्त्यका लागि लडेका शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्दलाई तत्कालीन राणा शासकले मृत्युदण्ड दिएका थिए। उनीहरूको सम्झनामा माघ १६ गते सहिद दिवस मनाइन्छ। लोकतन्त्र र गणतन्त्रका आन्दोलनमा ज्यान दिने वीरहरूलाई पनि सहिदका रूपमा सम्मान गरिन्छ।

अभ्यास

गौरव र प्रदिमनले पुस्तकालयमा “अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्व र उनीहरूका योगदान” नामको पुस्तक भेटे। त्यसमा संसारका प्रसिद्ध व्यक्तिहरूको परिचय र योगदानको चर्चा थियो। उनीहरूले त्यो पुस्तक र इन्टरनेटबाट नेल्सन मन्डेला र मलाला युसुफजईबारे जानकारी सङ्कलन गरी यस्तो लेख तयार गरे।

नेल्सन मन्डेला

नेल्सन मन्डेलाको जन्म सन् १९१८ जुलाई १८ मा दक्षिण अफ्रिकाको म्भेजो गाउँमा भएको थियो। त्यस बेला दक्षिण अफ्रिकामा रङ्गभेद (अपार्थाइड) को शासन थियो: छालाको रङका आधारमा मानिसलाई छुट्याइन्थ्यो र अश्वेत बहुसङ्ख्यक जनतालाई मतदान, राम्रो शिक्षा र धेरै ठाउँमा बस्ने अधिकारबाट वञ्चित गरिन्थ्यो।

मन्डेलाले यो रङ्गभेदी शासन अन्त्य गर्ने आन्दोलनको नेतृत्व गरे। यसैका कारण उनी सन् १९६२ मा पक्राउ परे र करिब २७ वर्ष जेलमा बिताए। सन् १९९० मा जेलबाट छुटेपछि उनले बदला लिने होइन, मेलमिलापको बाटो रोजे। उनको नेतृत्वमा भएको आन्दोलन सफल भयो र सन् १९९४ मा सबै नागरिकले मतदान गर्न पाएको पहिलो चुनावपछि उनी दक्षिण अफ्रिकाको पहिलो अश्वेत राष्ट्रपति बने। उनले सन् १९९९ सम्म राष्ट्रपतिका रूपमा काम गरे।

राष्ट्रपति भएपछि उनले सबै नागरिकलाई समान व्यवहार गरे। उनी शालीन, शान्त र हँसमुख स्वभावका थिए। दक्षिण अफ्रिकामा रङ्गभेद शान्तिपूर्ण तरिकाले अन्त्य गर्न खेलेको भूमिकाका लागि उनी र तत्कालीन राष्ट्रपति एफ. डब्लु. डी क्लार्कलाई सन् १९९३ मा संयुक्त रूपमा नोबेल शान्ति पुरस्कार दिइयो।

त्यस बेला दक्षिण अफ्रिका एचआईभी र एड्सबाट आक्रान्त थियो। राष्ट्रपति पदबाट हटेपछि उनले यो रोगविरुद्ध अभियान चलाए। उनले बुरुन्डीको गृहयुद्ध अन्त्य गर्ने वार्तामा मध्यस्थता गरे। राष्ट्रपति छँदा पनि उनले कङ्गोको युद्ध रोक्ने वार्ता चलाएका थिए। सन् २०१३ डिसेम्बर ५ मा ९५ वर्षको उमेरमा जोहानेसबर्गमा उनको निधन भयो।

मन्डेलाको जीवनले शान्ति र मानव अधिकारका लागि लाग्न वर्तमान पुस्तालाई बाटो देखाएको छ।

मन्डेलाका केही विचार

• क.“शिक्षा सबैभन्दा शक्तिशाली हतियार हो, जसबाट संसार बदल्न सकिन्छ।” (सन् २००३ को एउटा शैक्षिक कार्यक्रममा)
• ख.“स्वतन्त्र हुनु भनेको आफ्नो बन्धन फुकाल्नु मात्र होइन, अरूको स्वतन्त्रताको सम्मान र अभिवृद्धि हुने गरी बाँच्नु हो।” (आत्मकथा लङ वाक टु फ्रिडम, सन् १९९४)
• ग.“साहस भनेको डर नहुनु होइन, डरमाथि विजय पाउनु हो। बहादुर त्यो होइन जसलाई डर लाग्दैन, बहादुर त्यो हो जसले डरलाई जित्छ।” (आत्मकथा लङ वाक टु फ्रिडम, सन् १९९४)

मलाला युसुफजई

मलाला युसुफजई पाकिस्तानकी महिला शिक्षा र बाल अधिकारकी अभियन्ता हुन्। उनको जन्म सन् १९९७ जुलाई १२ मा पाकिस्तानको खैबर पख्तुनख्वा प्रान्तको स्वात उपत्यकामा भएको थियो।

त्यस बेला तालिबानले स्वात उपत्यकामा केटीहरूलाई विद्यालय जान रोक लगाएको थियो। सन् २००९ को सुरुमा जम्मा ११ वर्षको उमेरमा मलालाले “गुल मकाई” नाम राखेर बीबीसी उर्दुमा तालिबानको शासनमा केटीहरूले भोग्नुपरेको दुःखबारे ब्लग लेख्न थालिन्। धम्कीको बाबजुद उनले केटीहरूको शिक्षाको पक्षमा बोल्न छोडिनन्।

सन् २०११ मा दक्षिण अफ्रिकाका आर्चबिसप डेसमन्ड टुटुले उनलाई किड्सराइट्स फाउन्डेसनको अन्तर्राष्ट्रिय बाल शान्ति पुरस्कारका लागि मनोनयन गरे। सोही वर्ष उनले पाकिस्तानको पहिलो राष्ट्रिय युवा शान्ति पुरस्कार पाइन्।

सन् २०१२ अक्टोबर ९ (वि.सं. २०६९ असोज २३) मा परीक्षा दिएर बसमा घर फर्कंदै गर्दा तालिबानका बन्दुकधारीले उनको टाउकोमा गोली हाने। उपचारपछि उनी बाँचिन् र झन् ठुलो आवाजमा संसारभरका केटीहरूको शिक्षाका लागि बोल्न थालिन्।

सन् २०१३ मा उनले अन्तर्राष्ट्रिय बाल शान्ति पुरस्कार, युरोपेली संसद्को साखारोभ पुरस्कार, भाइटल भ्वाइसेज ग्लोबल लिडरसिप अवार्ड र क्लिन्टन ग्लोबल सिटिजन अवार्ड लगायतका सम्मान पाइन्। सन् २०१४ मा भारतका बाल अधिकारकर्मी कैलास सत्यार्थीसँगै उनले नोबेल शान्ति पुरस्कार पाइन्। त्यस बेला उनी १७ वर्षकी थिइन्। उनी नोबेल पुरस्कार पाउने सबैभन्दा कम उमेरकी व्यक्ति हुन्।

अभ्यास

आमाको चिठी

सुजनकी आमा वैदेशिक रोजगारीका क्रममा इजरायलमा हुनुहुन्छ। त्यहाँका अनुभव समेटेर उहाँले कक्षा १० मा पढ्ने छोरालाई विश्वबन्धुत्व के हो र किन आवश्यक छ भन्नेबारे यो चिठी पठाउनुभयो।

मिति: २०७९/०३/१०

प्यारो छोरा सुजन,

धेरै माया र आशीर्वाद!

म अहिले कामबाट छुट्टी भएपछि कोठामा आएर तिमीलाई यो चिठी लेख्दै छु। तिम्रो पढाइ राम्रोसँग चलिरहेकै होला। आज म अलि फरक कुरा गर्न लागेको छु। यो कुरा मनन गरी घरपरिवार र साथीहरूलाई पनि सुनाउनू है।

नेपालमा हुँदा आफ्नै गाउँ, टोल र बजार घुमिन्थ्यो, सुखदुःख साटिन्थ्यो। घर छोडेर विदेश आएपछि आफन्तबाट टाढा भएँ। आफन्तसँग कहिलेकाहीँ हुने खटपट बेकारमा गरिएछ जस्तो लाग्छ। यहाँ अपरिचित र विदेशी मानिससँग पनि सहयोग, सद्भाव र सहकार्यको सम्बन्ध बन्दै छ। मानवीय सम्बन्ध र मेलमिलाप कति आवश्यक रहेछ भन्ने बोध भएको छ।

छोरा, संसारका मानिस दुरीले टाढा होलान्। भूगोल, पेसा, धर्म, संस्कृति र परम्परामा फरक होलान्, तर मानवीयतामा हामी सबै एक हौँ। यहाँ काम गर्ने ठाउँमा हामी संसारका विभिन्न देशबाट आएका साथीहरू एउटै परिवारका सदस्यझैँ मिलेर बस्छौँ र काम गर्छौँ। पोहोर म बिरामी हुँदा र बेलाबेला समस्या पर्दा विभिन्न देशका साथीहरूले सहयोग गर्नुभयो। यहाँका नागरिकले पनि हामी विदेशीलाई आफ्नै परिवारका सदस्यजस्तो व्यवहार गर्नुभएको छ। को काला, को गोरा, को हिन्दु, को मुस्लिम, को इसाई भन्दा पनि मानवीयताको भावना ठुलो हुँदो रहेछ।

वास्तवमा विश्वबन्धुत्व भनेको यही हो, छोरा। यसले सबैले समान रूपमा शान्ति र सहअस्तित्वका साथ बाँच्न पाउने मानवीय हकको सुनिश्चितता गर्छ। युद्ध र हिंसाबाट मुक्त विश्व समाज बनाउनु यसको मूल उद्देश्य हो। जातीय, भाषिक, धार्मिक र क्षेत्रीय सबै विभेदको अन्त्य यसको मूल चासो हो। सम्मान, जिम्मेवारी, सहिष्णुता र इमानदारी जस्ता मानवीय मूल्यको पालनाले नै विश्वबन्धुत्व बढ्छ। मलाई नै हेर त, परिवारबाट टाढा भए पनि मैले यहाँ एक्लो महसुस गर्नुपरेको छैन। यहाँ फरक व्यवहार र असहयोग भएको भए हामीले काम गर्ने वातावरण पाउने थिएनौँ।

अहिलेको सूचना प्रविधिको युगमा संसार एउटा सानो गाउँजस्तो भएको छ। कुनै ठाउँमा घटेको घटना तुरुन्तै संसारभर थाहा हुन्छ। भूगोल अलग र दुरी टाढा भए पनि सम्पर्क, सद्भाव, सहकार्य र सहयोगका कारण संसार सिमाना नभएको समाजजस्तो बनेको छ। यसैलाई विश्वग्राम भनिन्छ।

छोरा, हामीले सङ्कीर्ण सोच त्यागेर विश्वबन्धुत्व कायम गर्नुपर्छ। विश्वबन्धुत्व भनेको संसारभरका मानिसलाई आफ्नै परिवारका सदस्यझैँ ठानेर सुखदुःखमा साथ दिने भावना हो; सहयोग र सहकार्यको संस्कार हो। तिमी समाजका अरू मानिसलाई पनि काका, मामा, काकी भनेर नाता लगाई सोहीअनुसार व्यवहार गर्छु भन्थ्यौ नि! सबैलाई परिवारका सदस्यसरह मान्ने तिम्रो त्यो बानी मलाई मन परेको छ। अस्ति फुपाजु घर आउँदा तिमीले गरेको आतिथ्यको उहाँले फोनमा तारिफ गर्दै हुनुहुन्थ्यो। सबैप्रति सहानुभूति र सहयोगको भावना राख्ने र अरूको अस्तित्व स्वीकार गर्ने बानीले विश्वबन्धुत्व बढ्छ।

चिठी धेरै लामो भयो। यी कुरा आत्मसात् गर्नेछौ भन्ने आशा गर्दै आजलाई बिदा। शुभरात्रि।

तिम्री आमा
सुजना

विश्वबन्धुत्व र विश्वग्राम

चिठीका मुख्य कुरा यसरी बुझ्न सकिन्छ:

अवधारणा	अर्थ
विश्वबन्धुत्व	संसारभरका मानिसलाई जात, धर्म, भाषा, रङ र देशको भेदभाव नगरी आफ्नै परिवारका सदस्यझैँ ठानेर सुखदुःखमा साथ दिने भावना
मानवता	मानिसले मानिसप्रति देखाउने दया, सम्मान, सहानुभूति र सहयोगको भावना
विश्वग्राम	सूचना, सञ्चार र यातायातका कारण टाढाटाढाका मानिस पनि एउटै गाउँका छिमेकीझैँ नजिक भएको संसार

विश्वबन्धुत्व कायम गर्न यी कुरा गर्नुपर्छ:

• क.सबैलाई जात, धर्म, भाषा, रङ र देशका आधारमा भेदभाव नगरी सम्मान गर्ने।
• ख.अरूको धर्म, संस्कृति र विचारप्रति सहिष्णु हुने।
• ग.सङ्कटमा परेकालाई जुनसुकै देशका भए पनि सहयोग गर्ने।
• घ.विवादलाई हिंसाले होइन, संवादले समाधान गर्ने।
• ङ.अपरिचित र पाहुनालाई पनि आफ्नैझैँ व्यवहार गर्ने।
• च.इमानदार र जिम्मेवार भएर काम गर्ने।

अभ्यास

समाजमा कतिपय मानिसलाई अरूको सहयोग र सेवा बढी चाहिन्छ। ज्येष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिप्रति व्यक्ति, परिवार र समाजको जिम्मेवारी बढी हुन्छ। उनीहरूलाई सामाजिक सुरक्षा, सहयोग र मानवीय सेवा दिनु हरेक नागरिकको सामाजिक दायित्व हो। यो दायित्व पूरा गर्दा समाजमा सहअस्तित्व र एकता बलियो हुन्छ र असल संस्कार स्थापित हुन्छ।

कक्षा १० का एक विद्यार्थीले विद्यालयको पत्रिकाका लागि लेखेको सम्पादकीय पढौँ।

सम्पादकीय

ज्येष्ठ नागरिक तथा असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिप्रतिको दायित्व

ज्येष्ठ नागरिक हाम्रा गौरव हुन्। उहाँहरू समाज, संस्कृति, मूल्यमान्यता र परम्पराका स्रोत हुनुहुन्छ। हामीलाई असल बाटो देखाउने पथप्रदर्शक र हाम्रा कला, संस्कृति र मूल्य अर्को पुस्तामा सार्ने अग्रज हुनुहुन्छ। उहाँहरूले जीवनको महत्त्वपूर्ण समय परिवार, समाज र राष्ट्रका लागि दिनुभएको छ। उहाँहरूसँग ज्ञान, सिप र अनुभवको भण्डार छ, जसलाई हामीले समाज र राष्ट्रको हितमा उपयोग गर्नुपर्छ।

ज्येष्ठ नागरिकको विशेष हेरचाह गर्नु व्यक्ति, परिवार, समुदाय र राज्यको दायित्व हो। नेपालको संविधानले ज्येष्ठ नागरिकलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण र सामाजिक सुरक्षाको हक दिएको छ। ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐनले परिवारका सदस्यले आफ्नो आर्थिक हैसियत र इज्जतअनुसार ज्येष्ठ नागरिकको पालनपोषण र हेरचाह गर्नुपर्ने कर्तव्य तोकेको छ। राज्यले मासिक सामाजिक सुरक्षा भत्ता दिँदै आएको छ र सार्वजनिक यातायात तथा स्वास्थ्य सेवामा छुटको व्यवस्था गरेको छ।

राज्यका सुविधाले मात्र हाम्रो दायित्व पूरा हुँदैन। हामी सबै आआफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवार हुनुपर्छ। ज्येष्ठ नागरिकको उचित स्याहार गर्नुपर्छ, परिवारका योजना बनाउँदा उहाँहरूको अनुभव समेट्नुपर्छ, रुचिअनुसारका काम र घुमघामको प्रबन्ध मिलाउनुपर्छ र सधैँ सम्मान गर्नुपर्छ।

समाजमा असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्ति पनि छन्। उहाँहरूसँग पनि धेरै ज्ञान, सिप, क्षमता र योग्यता हुन्छ, जसलाई देशको विकासमा उपयोग गर्न सकिन्छ। उहाँहरूलाई आवश्यकताअनुसार सेवा र सहयोग पुर्‍याउनुपर्छ र दया होइन, सम्मान र समानुभूतिपूर्ण व्यवहार गर्नुपर्छ। संविधानको धारा ४३ ले असहाय र आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने नागरिकलाई कानुनबमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक दिएको छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई राज्यको मूलधारमा ल्याउन सरकारी सेवा, शिक्षा, स्वास्थ्य र अरू सार्वजनिक क्षेत्रमा आरक्षणको व्यवस्था छ। सार्वजनिक स्थानलाई अपाङ्गतामैत्री बनाउने प्रयास पनि भएका छन्।

तर कानुन र व्यवस्थाले मात्र दायित्व पूरा भएको मान्न सकिँदैन। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा ज्येष्ठ नागरिक, असहाय र अपाङ्गता भएका व्यक्तिले पनि अरू नागरिकसरह सम्मानपूर्वक र सहज जीवन बिताउन पाउनुपर्छ। त्यस्तो वातावरण बनाउनु हामी सबैको कर्तव्य हो।

कानुनी व्यवस्था

व्यवस्था	के भनिएको छ
संविधानको धारा ४१	ज्येष्ठ नागरिकलाई राज्यबाट विशेष संरक्षण र सामाजिक सुरक्षाको हक
संविधानको धारा ४३	असहाय, आफ्नो हेरचाह आफैँ गर्न नसक्ने, अपाङ्गता भएका लगायत नागरिकलाई कानुनबमोजिम सामाजिक सुरक्षाको हक
ज्येष्ठ नागरिकसम्बन्धी ऐन, २०६३	६० वर्ष पुगेका व्यक्ति ज्येष्ठ नागरिक; परिवारले पालनपोषण र हेरचाह गर्नुपर्ने; यातायात र स्वास्थ्यमा छुट
अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४	अपाङ्गताका १० प्रकार र गम्भीरताका चार तह; परिचयपत्र; शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र यातायातमा सुविधा
निजामती सेवा	आरक्षित पदमध्ये अपाङ्गता भएका व्यक्तिका लागि छुट्याइएको हिस्सा
सामाजिक सुरक्षा भत्ता	ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, एकल महिला लगायतलाई मासिक भत्ता; ज्येष्ठ नागरिकको भत्ता अहिले मासिक ४,००० रुपियाँ छ (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८३ जेठ १५)

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालमा ६,४७,७४४ जना, अर्थात् जनसङ्ख्याको करिब २.२ प्रतिशत, अपाङ्गता भएका व्यक्ति छन्।

अभ्यास