हाम्रा मानव मूल्यमान्यता

कुनै पनि मानिस एक्लै सजिलोसँग बाँच्न सक्दैन। खेती गर्न, घर बनाउन, बिरामी हुँदा वा दुःख पर्दा अरूको सहयोग चाहिन्छ। आपसी सहयोगबाटै मानिसले आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्छन्। त्यसैले हामीले अरूबाट सहयोग लिने मात्र होइन, अरूलाई आवश्यक परेका बेला सहयोग गर्ने बानी पनि बसाल्नुपर्छ। सहयोग साटासाट गर्ने संस्कृतिले मेलमिलाप र सद्भाव बढाउँछ र कुनै पनि समस्या एक भएर समाधान गर्न सघाउँछ।

अरूको भलो चिताउनु, दया राख्नु, इमानदार बन्नु, परोपकारी हुनु र आफ्नो कर्तव्यमा निष्ठा, अर्थात् पूरा मन र लगनले लाग्नु मानव मूल्य हुन्। मानव मूल्य भनेको असल मानिसमा हुनुपर्ने र समाजले राम्रो मान्ने गुण तथा व्यवहार हो। यस्ता मूल्यले सेवाभावलाई सबैभन्दा माथि राख्छन्। बदलामा केही नखोजी गरिने निःस्वार्थ सेवा मानव मूल्यको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।

मानव मूल्यका मुख्य पक्ष यस्ता छन्:

क. आपसी सद्भाव

सबैप्रति सकारात्मक भावना राख्नु आपसी सद्भाव हो। यसका लागि सबैको हित हुने व्यवहार गर्नुपर्छ। कुनै काम गर्दा नजिक र टाढा, धनी र गरिब, आफ्नो र पराइ भनेर भेदभाव गर्नुहुँदैन। सबैलाई समान भावले हेर्दा आपसी सद्भाव बढ्छ।

आपसी सद्भावले समाजमा शान्ति, एकता, माया, विश्वास र सहकार्य, अर्थात् मिलेर काम गर्ने वातावरण बनाउँछ। यसैबाट खुसी र सुखी समाज बन्छ।

ख. इमानदारी

आफूलाई तोकिएको जिम्मेवारी समयमै र सच्चा मनले पूरा गर्ने व्यवहार इमानदारी हो। इमानदार व्यक्तिले कर्तव्यलाई सबैभन्दा माथि ठान्छ र अरूले विश्वास गर्न सक्ने काम गर्छ। अनुशासित र मर्यादित भएर आफ्नो उत्तरदायित्व पूरा गर्दा हामी इमानदार बन्छौँ।

इमानदारी व्यक्तिको आफ्नै र समाजको पनि सम्पत्ति हो। इमानदार व्यक्ति सबैको प्रिय हुन्छ। इमानदारी सामाजिक सद्भावको आधार हो।

ग. भाइचारा

संसारका सबै मानिस एउटै परिवारका दाजुभाइ र दिदीबहिनी जस्तै समान सदस्य हुन् भनेर व्यवहार गर्नु भाइचारा हो। भाइचाराले समाजमा समानता र भ्रातृत्व, अर्थात् दाजुभाइको जस्तो आत्मीय भावना बढाउँछ। यसबाट एकता, शान्ति र समृद्धिको वातावरण बन्छ।

घ. निष्पक्षता

कसैको पक्ष नलिई सबैसँग एकनासको व्यवहार गर्नु निष्पक्षता हो। जात, धर्म, लिङ्ग, नाता, क्षेत्र, उमेर, वर्ग, पेसा, रङ आदिका आधारमा कसैलाई भेदभाव नगर्ने व्यवहार निष्पक्ष व्यवहार हो।

निष्पक्ष व्यवहार हुँदा योग्यता र क्षमताको उचित कदर हुन्छ। राम्रो काम गर्नेले राम्रो फल पाउँछ। यसले स्वस्थ प्रतिस्पर्धा, अर्थात् नियम मानेर गरिने इमानदार होडबाजीको वातावरण बनाउँछ। यसो हुँदा समाजमा शान्ति र सद्भाव बढ्छ र सामाजिक एकता बलियो हुन्छ।

ङ. सहिष्णुता

अरूको अस्तित्व स्विकार्नु र अरूको भावनाको कदर गर्दै सबैसँग सम्मानजनक व्यवहार गर्नु सहिष्णुता हो। आफूभन्दा फरक भाषा, धर्म वा विचार भएका मानिससँग पनि मिलेर बस्नु सहिष्णुता हो।

सबैलाई समान व्यवहार गर्दा आपसी विश्वास बढ्छ। यसबाट समझदारी र सहअस्तित्व, अर्थात् सबैले सबैको हक र मान राखेर सँगै शान्तिसँग बाँच्ने भावना विकास हुन्छ। आपसी समझदारी भए मात्र समाजमा शान्ति र सद्भाव रहन्छ।

च. जिम्मेवारी

व्यक्तिलाई तोकिएको काम जिम्मेवारी हो। “मलाई तोकिएको काम मैले नै पूरा गर्नुपर्छ” भन्ने बोध र त्यसअनुसारको व्यवहार जिम्मेवारी हो। जिम्मेवारी पूरा गर्नु हरेक व्यक्तिको कर्तव्य हो। यसलाई सचेत व्यक्तिको पहिचान पनि मानिन्छ।

हामी मानिसप्रति मात्र होइन, प्रकृतिमा भएका सबै जीवजन्तु, बोटबिरुवा र संरचनाप्रति पनि जिम्मेवार हुनुपर्छ। आफ्नो आवश्यकता र इच्छा पूरा गर्दा अरूलाई हानि पुर्‍याउनुहुँदैन। जिम्मेवार भएर गरिएको कामले सफलता दिलाउँछ र मनमा सन्तुष्टि तथा स्वाभिमान, अर्थात् आफ्नो योग्यतामा गौरव जगाउँछ।

छ. सेवा

बदलामा केही नखोजी अरूलाई सघाउने काम सेवा हो। मूल रूपमा सबै प्राणीको हितका लागि गरिने कर्म सेवा हो। त्यसैले सेवालाई असल मानवीय धर्म पनि भनिन्छ।

अशक्त, ज्येष्ठ नागरिक, गरिब, दुःखी र अपाङ्गता भएका व्यक्ति जस्ता सहयोग चाहिनेलाई सघाउनु सेवा हो। सेवाभावले हामीलाई परोपकार, अर्थात् अरूको भलाइका काममा लाग्न प्रेरणा दिन्छ।

ज. एकता

व्यक्ति व्यक्तिबिचको “हामी” भन्ने भावना एकता हो। एकअर्कासँग मित्रभावले व्यवहार गर्दा एकता बढ्छ। समाजका काम सबैको साझा दायित्व ठानेर अघि बढ्दा समानताको भाव बढ्छ र मेलमिलाप कायम हुन्छ।

एकताले मिलेर काम गर्ने भावना बढाउँछ र सामाजिक जिम्मेवारी पूरा गर्न सघाउँछ। आपसी एकताले समाजको आर्थिक विकास र सुरक्षामा पनि मदत गर्छ। दैनिक जीवनमा आइपर्ने समस्या पनि सबै एक भएर गरिएको अभियानले सजिलै समाधान हुन्छन्।

अभ्यास

नेपाल विविधताले भरिएको देश हो। यहाँ धेरै जाति, धर्म र भाषा बोल्ने मानिस बस्छन्। हिमाल, पहाड र तराईका मानिसको रहनसहन, भाषा, चालचलन र मूल्यमान्यतामा फरकपन पाइन्छ। जातजातिअनुसार पनि फरक फरक संस्कार चलेका छन्। यी संस्कार जाति र भौगोलिक समुदायका पहिचान बनेका छन्।

नेपाली समाजका धेरैजसो कामकुरा धर्म र जातिका संस्कारअनुसार चल्छन्। सनातन वैदिक परम्परा मान्ने जातजातिका संस्कारमा हिन्दु धर्मको प्रभाव देखिन्छ। बौद्ध धर्म मान्नेका संस्कार बौद्ध धर्मअनुसार चल्छन्। अरू धर्म मान्ने समुदायका संस्कार पनि आफ्नै धर्मबाट प्रभावित छन्। कतिपय जातिमा भने धर्मभन्दा जातिगत परम्पराअनुसार संस्कार बनेका छन्। यसरी हाम्रा सामाजिक संस्कार जातजाति, धर्म, भाषा र भूगोलमा आधारित छन्।

हरेक समाजलाई व्यवस्थित गर्न केही मूल्य, मान्यता र व्यवहार हुन्छन्। जन्म, विवाह, मृत्यु जस्ता अवसरमा गरिने कामका लागि पनि निश्चित मूल्य र मान्यता हुन्छन्। समाजमा चलेका यिनै मूल्यमान्यता र तिनअनुसार गरिने कर्म सामाजिक संस्कार हुन्।

क. जन्म संस्कार

बच्चा जन्मने कुरा थाहा भएदेखि नै परिवार र समाजले उसलाई स्वागत गर्न थाल्छ। गर्भवती महिलाको राम्रो हेरचाह गरिन्छ, मिठा र पोसिला खानेकुरा खुवाइन्छ र नयाँ बच्चा आउने खुसी आफन्तलाई सुनाइन्छ। बच्चा जन्मेपछि उसलाई परिवारमा स्विकार्न र समाजमा चिनाउन विभिन्न कर्म गरिन्छन्।

बच्चाको नाम राख्ने संस्कारलाई न्वारान वा नामकरण भनिन्छ। आफ्नो संस्कृतिअनुसार न्वारान तेस्रो, पाँचौँ, सातौँ वा एघारौँ दिनमा गरिन्छ। छ महिनाभित्र बच्चालाई पहिलो पटक अन्न खुवाउने संस्कार गरिन्छ। यसलाई पास्नी वा अन्नप्राशन भनिन्छ।

बच्चा हुर्कँदै जाँदा आफ्नो जातीय संस्कारअनुसार छोराको छेवर (पहिलो पटक विधिपूर्वक कपाल काट्ने) र व्रतबन्ध (जनै लगाउने) गरिन्छ। छोरीलाई गुन्यु चोली दिइन्छ। यस्ता संस्कारबाट बच्चाले आफ्नो परिवार र समाजका चलन सिक्छ। त्यसैले यी सामाजिकीकरणका तरिका पनि हुन्। यस्ता संस्कार गर्दा मितव्ययिता, अर्थात् आवश्यक काममा मात्र खर्च गर्ने बानी अपनाउनुपर्छ र समयअनुसार सुधार गर्दै लैजानुपर्छ।

ख. विवाह संस्कार

उमेर पुगेका महिला र पुरुषले जीवनसाथी बन्न कानुनी वा सामाजिक स्वीकृति पाउने प्रक्रिया विवाह हो। घरजम गर्न र परिवार बसाउन गरिने यो एउटा मुख्य संस्कार हो।

विवाहका केही प्रकार यस्ता छन्:

विवाहको प्रकार	के हो?
मागी विवाह	परिवारले केटा र केटीको कुरा मिलाएर, परम्पराअनुसार गरिने विवाह
प्रेम विवाह	केटा र केटी आफैँले मन पराएर, आफ्नै निर्णयमा गर्ने विवाह
भागी विवाह	परिवारको स्वीकृतिबिना केटा र केटी आफैँ घरबाट गएर गर्ने विवाह
अदालती विवाह	कानुनबमोजिम सरकारी निकायमा दर्ता गराएर गरिने विवाह

मागी विवाह परम्परागत संस्कार हो। यो धार्मिक र व्यावहारिक हिसाबले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यातायात, शिक्षा, सूचना र सञ्चारका कारण मानिसको सम्पर्क बढेको छ। त्यसैले आजकल प्रेम विवाह पनि धेरै चलनमा छ।

अहिलेको कानुनअनुसार नेपालमा विवाह गर्न केटा र केटी दुवैको उमेर २० वर्ष पूरा भएको हुनुपर्छ। यो उमेर नपुग्दै गरिने बालविवाह गैरकानुनी हो। बालविवाहले पढाइ छुटाउँछ, सानै उमेरमा आमा बन्दा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्य बिगार्छ र मनमा पनि ठुलो भार पार्छ। शिक्षाका कारण बालविवाह घटेको छ, तर कतिपय ठाउँमा अझै पूरै रोकिएको छैन। त्यसैले यसविरुद्ध चेतना जगाउनुपर्छ। विवाहमा दाइजो र फजुल खर्चलाई पनि निरुत्साहित गर्नुपर्छ।

ग. मृत्यु संस्कार

जन्मेपछि मृत्यु हुनु प्रकृतिको नियम हो। मानिसको मृत्युपछि जाति र धर्मअनुसार फरक फरक तरिकाले गरिने कर्मलाई मृत्यु संस्कार भनिन्छ।

मृत शरीरलाई कतै जलाइन्छ भने कतै गाडिन्छ। मृत्युपछि किरिया गर्ने, आशौच बार्ने (केही दिन जुठो मानेर नियम पालना गर्ने), नुन नखाने, अरूलाई नछुने, कपाल खौरने र सेतो लुगा लगाउने चलन पनि धेरै समुदायमा छन्। यति धेरै फरक फरक संस्कार हुनु नेपाली समाजको विविधता र पहिचानको प्रमाण हो।

नेपाली समाजका केही सामाजिक संस्कार

क्र.सं.	जातजाति	जन्म संस्कार	विवाह संस्कार	मृत्यु संस्कार
१.	ब्राह्मण क्षेत्री	११ औँ दिनमा न्वारान, पाँच छ महिनामा पास्नी; पुरोहितले कर्म गराउने	सगोत्री विवाह नगर्ने; मागी र प्रेम विवाह दुवै हुने	१३ दिन किरिया गर्ने, कपाल खौरने, सेतो लुगा लगाएर एक वर्ष आशौच बार्ने
२.	मगर	सातदेखि एघार दिनभित्र न्वारान; पुरोहितले कर्म गराउने	प्रायः आफ्नै जातिभित्र विवाह; मामा र फुपूका छोराछोरीबिच विवाह हुन सक्ने; मागी र प्रेम विवाह	१० देखि १३ दिनमा किरिया गर्ने
३.	नेवार	चारदेखि एघार दिनभित्र न्वारान; पुरोहितले कर्म गराउने	बेल विवाह (इही), मागी र प्रेम विवाह	हिन्दु वा बौद्ध परम्पराअनुसार पुरोहितले कर्म गराउने
४.	तामाङ	तीनदेखि एघार दिनभित्र न्वारान	मामा र फुपूका छोराछोरीबिच विवाह हुन सक्ने; मागी, प्रेम र जारी विवाह चल्ने	१० देखि १३ दिनमा किरिया गर्ने
५.	राई	तीनदेखि छ दिनभित्र न्वारान	मागी र प्रेम विवाह	३ दिन नुन तेल बार्ने, ९ वा १० दिनमा किरिया सक्ने
६.	लिम्बु	छोरीको तीन दिन र छोराको चार दिनमा न्वारान	मागी र प्रेम विवाह	तोकिएको वा चलेको ठाउँमा शव गाड्ने
७.	थारु	छदेखि नौ दिनभित्र न्वारान	मागी, प्रेम र जारी विवाह चल्ने	१३ दिनमा किरिया सक्ने
८.	शेर्पा	तीन दिनमा न्वारान	मागी, जारी र प्रेम विवाह	बौद्ध संस्कारअनुसार तीनदेखि एघार दिनभित्र अन्तिम कर्म गर्ने
९.	धिमाल	छोरीको तीन दिन र छोराको चार दिनमा न्वारान	मागी र प्रेम विवाह; विधवा विवाह चल्ने	तोकिएको ठाउँमा शव गाड्ने
१०.	गुरुङ	पहिलो सन्तान जन्मँदा विशेष नाचगान गरी खुसी मनाउने	मागी र प्रेम विवाह	शव जलाउने वा गाड्ने, १३ दिन जुठो बार्ने

एउटै जातिभित्र पनि ठाउँ र परिवारअनुसार संस्कार केही फरक पर्न सक्छन्। तालिकामा जारी विवाह भनेको अर्काकी श्रीमतीसँग गरिने विवाह हो, जसमा पहिलेको पतिलाई जारी अर्थात् क्षतिपूर्ति तिराउने चलन थियो। बेल विवाह (इही) नेवार समुदायमा सानी छोरीको बेलको फलसँग गरिने संस्कार हो।

अभ्यास

धर्म भनेको आस्था र विश्वास हो। फरक व्यक्ति, जाति र समुदायमा फरक धार्मिक विश्वास हुन्छ। हरेक धर्मले आफ्नै किसिमका धार्मिक संस्कार अपनाएका छन्।

हिन्दु धर्म मान्ने मानिस ईश्वरमा विश्वास गर्छन्। ईश्वरको पूजा गर्नु, दानधर्म गर्नु र तीर्थ तथा व्रत गर्नु हिन्दु धर्मका संस्कार हुन्। अहिंसा, अर्थात् कसैलाई चोट नपुर्‍याउनु बौद्ध धर्मको मुख्य विशेषता हो। बौद्ध धर्म मान्ने मानिस परोपकार, मेलमिलाप, शान्ति र संयमलाई महत्त्व दिन्छन्। किरात धर्म मान्नेहरू प्रकृतिको पूजालाई महत्त्व दिन्छन्। इस्लाम धर्म मान्नेहरू दान गर्छन् र नमाज पढ्छन्।

धर्मको अर्को अर्थ आफ्नो कर्तव्य हो। माटोमा रोपेको बिउ उमार्नु प्रकृतिको धर्म हो। त्यसै गरी यस धर्तीमा जन्मेपछि हरेक व्यक्तिले आफ्नो दायित्व पूरा गर्नुपर्छ। सृष्टिका सबैले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नु पनि धर्म हो। हाम्रा पुर्खाले समाजलाई व्यवस्थित गर्न समय र ठाउँअनुसार विशेष नाम भएका धार्मिक संस्कार विकास गरेका हुन्। धर्मअनुसार मानिने यस्ता कर्म र चलन धार्मिक संस्कार हुन्।

धार्मिक संस्कारका रूप

भक्ति गर्नु एउटा महत्त्वपूर्ण धार्मिक संस्कार हो। भक्ति वा आराधना भनेको ईश्वर वा आफूले मानेको शक्तिप्रतिको आस्था हो। भक्ति गर्दा मन र चित्त एकाग्र हुन्छ, मन स्वस्थ र शान्त रहन्छ र जीवन असल बाटोमा हिँड्न सघाउ पुग्छ।

मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, चर्च जस्ता धार्मिक स्थलमा गरिने पूजापाठ र प्रार्थनाबाट आत्मिक शान्ति मिल्छ। विशेष तिथिमा व्रत बस्नु, उपवास गर्नु, दान गर्नु र दुःखी तथा असहायको सेवा गर्नु पनि धार्मिक संस्कार हुन्।

अरूको मन नदुखाउनु र हिंसा नगर्नु जस्ता असल संस्कार पालना गर्दा समाजमा शान्ति रहन्छ। हाम्रो सानो दया, परोपकार र सद्भावले अरूलाई सहयोग पुग्छ भने त्यो पनि धर्म हो। अनुशासित भएर देशको विकास, सुरक्षा र प्रगतिमा सहयोग गर्नु पनि धर्मकै काम हो। यस्ता संस्कार अपनाउँदा समाजमा मेलमिलाप र धार्मिक सहिष्णुता, अर्थात् एकअर्काको धर्मको सम्मान गर्ने वातावरण बन्छ।

विभिन्न धर्मका मुख्य धार्मिक संस्कार

धर्म	मुख्य धार्मिक संस्कार
हिन्दु	पूजा आराधना गर्ने, व्रत बस्ने, मूर्ति पूजा गर्ने, भजनकीर्तन गर्ने, तीर्थ जाने
बौद्ध	हिंसा नगर्ने, ध्यान गर्ने, बुद्धका मन्त्र लेखिएका ध्वजा र तोरण घरमा राख्ने, गुम्बामा पूजा गर्ने
इसाई	प्रार्थना गर्ने, क्यारोल (भक्ति गीत) गाउने, मैनबत्ती बाल्ने, उपहार साटासाट गर्ने
किरात	प्रकृतिको पूजा गर्ने, मुन्धुम पाठ गर्ने, सुम्निमा र पारुहाङको पूजा गर्ने
इस्लाम	नमाज पढ्ने, हज गर्ने, दान गर्ने, रमजान महिनाभर रोजा (व्रत) बस्ने

मुन्धुम किरातहरूको धार्मिक ग्रन्थ र मौखिक परम्परा हो। सुम्निमा र पारुहाङ किरातहरूले पुज्ने आदिपुर्खा हुन्।

अभ्यास

हामी वर्षभरि धेरै किसिमका चाडपर्व मनाउँछौँ। चाडपर्व इतिहास, धर्म र संस्कृतिसँग जोडिएका हुन्छन्। हरेक चाडको आफ्नै विशेष परिवेश र पहिचान हुन्छ। दसैँलाई असत्यमाथि सत्यको विजयको पर्वका रूपमा मनाइन्छ। बुद्ध पूर्णिमा (बुद्ध जयन्ती) शान्तिका दूत गौतम बुद्ध जन्मेको तिथिका रूपमा मनाइन्छ।

दसैँ, तिहार, छठ, ल्होसार, उँधौली, उँभौली, फागु पूर्णिमा, माघे सङ्क्रान्ति, इन्द्रजात्रा, बुद्ध पूर्णिमा आदि हाम्रा प्रमुख चाडपर्व हुन्। धर्म, जातजाति र भौगोलिक क्षेत्रअनुसार चाडपर्व फरक फरक हुन्छन्।

चाडपर्वको महत्त्व

• क.चाडपर्वबाट हाम्रा संस्कार र संस्कृतिबारे थाहा पाइन्छ। यिनले संस्कार र संस्कृति जोगाउने आधार दिन्छन्।
• ख.चाडपर्वले ऋतु र मौसमको जानकारी दिन्छन्। जस्तै: माघे सङ्क्रान्तिपछि जाडो घट्दै जान्छ भनिन्छ; उँभौली र उँधौलीले चरा र पशुपालक बसाइ सर्ने समय जनाउँछन्।
• ग.चाडपर्व मानव सम्बन्ध र सद्भावका सेतु अर्थात् पुल हुन्। यिनले मेलमिलाप र सहकार्य बढाउँछन्।
• घ.चाडपर्वले आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, मिठो खाने, राम्रो लुगा लगाउने र नाचगान गर्ने अवसर दिन्छन्।

तर चाडपर्व मनाउँदा अनावश्यक खर्च गर्ने, अशिष्ट व्यवहार देखाउने र अरूको देखासिकी (अरूले गरेको देखेर उस्तै गर्न खोज्ने बानी) गर्ने जस्ता नराम्रा कुरा नियन्त्रण गर्नुपर्छ।

विभिन्न धर्मावलम्बीले मनाउने केही प्रमुख चाडपर्व

हिन्दु	बौद्ध	इस्लाम	इसाई	किरात
दसैँ, तिहार, माघे सङ्क्रान्ति (माघी), फागु पूर्णिमा, इन्द्रजात्रा, जनै पूर्णिमा, कुसे औँसी, मातातीर्थ औँसी, शिवरात्रि, छठ, गौरा, नागपञ्चमी	बुद्ध पूर्णिमा, ल्होसार, मनि रिम्दु, तिजी, यारतुङ, साका दावा	इदुल फित्र, इदुल अजहा (बकर इद), मोहर्रम, सबेबरात	क्रिसमस, इस्टर	उँधौली, उँभौली

यी चाडपर्व सबै धर्मका मानिसले मिलेर पनि मनाउँछन्। धेरै ठाउँमा एउटै गाउँका हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिम र इसाई छिमेकीले एकअर्काका चाडमा शुभकामना साट्छन्। इदमा सेवई खुवाउने र तिहारमा सेलरोटी बाँड्ने चलन यस्तै सद्भावका उदाहरण हुन्।

अभ्यास

समाजमा धेरै पहिलेदेखि चलिआएका व्यवहार रीतिरिवाज हुन्। नाच्नु, गाउनु, पूजा आराधना गर्नु, मेलापात (मिलेर खेतबारीको काम) गर्नु, ऐँचोपैँचो (आवश्यक परेका बेला सापटी लिने दिने) गर्नु र आफ्नो जाति वा संस्कारअनुसारको पहिरन लगाउनु हाम्रा रीतिरिवाज हुन्। यस्ता रीतिरिवाज समाजका पहिचान हुन्। लोकगीत, लोकबाजा, लोकधुन, लोकनृत्य, गरगहना र पहिरन सांस्कृतिक रीतिरिवाज भित्र पर्छन्।

क. हाम्रा लोकगीत

तल नेपालका केही लोकगीतका टुक्रा छन्:

पश्चिम बग्ने कर्णाली त पूर्व बग्ने भेरी
बिचमा हामी रमाउने दोभान हेरिहेरी (झ्याउरे टुक्का)

वहीँ जन्म्याको वहीँ हुर्क्याको झल्का झल्का झल्का हिमाल
उही बोली जान्याको कठै कर्मभूमि जाँ भयानि जन्मभूमि हो मेरो पश्चिम नेपाल (देउडा)

राम राम राम, रामको शुभनाम जपौँ सबैले
जपौँ सबैले हरेराम जपौँ सबैले… नारायण हरिहरि (चुट्का भजन)

राम्दी पुल तर्ने बित्तिकै
बाँचे भेट मरे त यतिकै (सालैजु टुक्का)

माथि त मालीडाँडामा लामाले भार्मिन चढाको
आप्पाकी छोरी मैच्याङलाई मनमा अचेल धड्कन बढेको (तामाङ सेलो)

वारि तुवाँलो कमै पारि तुवाँलो
आँगनैमा नाचीनाची लाउली पुवाँलो (पुर्बेली मारुनी भाका)

चलु सखी हिलमिल जनकके आँगन
दुलहा बनलछी श्रीराम हे (मैथिली विवाह गीत)

यी गीतमा कर्णाली र भेरीको दोभान, पश्चिम नेपालको हिमाल, रामको भजन, राम्दीको पुल, बिहानको तुवाँलो र जनकपुरको विवाह जस्ता गाउँघरका ठाउँ, आस्था र जीवन छन्। गाउँघरका मानिसको जीवनलाई लय र कलासहित व्यक्त गर्ने गीत लोकगीत हुन्। लोकगीत कसैले लेखेर किताबमा छापेका हुँदैनन्। यी पुस्तौँदेखि मुखमुखै सर्दै आएका हुन्छन्।

लोकगीतबाट मानिसले आफ्ना भावना, खुसी र पीडा प्रकट गर्छन्। यसले आफ्नो रैथाने, अर्थात् त्यही ठाउँको मौलिक संस्कार र संस्कृति देखाउँछ। चाडपर्व, पूजाआजा, मेलापात र उत्सवमा लोकगीत गाइन्छन्।

प्रयोगका आधारमा लोकगीतलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ:

संस्कारमा गाइने	प्रार्थनामा गाइने	पर्वमा गाइने	अरू अवस्थामा गाइने
विवाहमा गाइने गीत, जस्तै: रत्यौली, मङ्गल गीत	ईश्वरको भक्तिमा गाइने गीत, जस्तै: भजन	चाडपर्वमा गाइने गीत, जस्तै: तिज, फागु, गौरा, होरी, देउसी, भैलो	फरक अवस्थामा गाइने गीत, जस्तै: बच्चालाई सुताउँदा गाइने लोरी, रोपाइँमा गाइने असारे

ख. लोकबाजा

परम्परादेखि चल्दै आएका लोकगीतलाई सुर, ताल र लय दिने बाजालाई लोकबाजा भनिन्छ। पुर्खाले बनाएका यी बाजा समाजका चिनारी हुन्। ठाउँसँग जोडिएका भएकाले लोकबाजा मौलिक हुन्छन्।

मादल, मुर्चुङ्गा, बाँसुरी, सारङ्गी, मुरली, सहनाई, ट्याम्को, दमाहा, ढोलक, धिमे, तबला, हुड्को, शङ्ख, झ्याम्टा, बिनायो, डमरु र खैँजडी नेपाली लोकबाजा हुन्। कतिपय बाजा पूजा गर्दा बजाइन्छन्। कतिपय नाचगानमा र मेलापर्वमा बजाइन्छन्। यस्ता बाजाले मानिसका भाका र शब्दलाई सङ्गीतको रूप दिन्छन्। नेपालमा ठाउँअनुसार फरक फरक लोकबाजा प्रयोग गरिन्छन्।

ग. लोकधुन

परम्परादेखि कुनै पर्व वा अवसर जनाउन बजाइने धुनलाई लोकधुन भनिन्छ। दसैँमा बजाइने मालश्री, विवाहमा बजाइने मङ्गल धुन, पूजामा बजाइने स्वस्ति र शङ्खध्वनि हाम्रा लोकधुन हुन्। मालश्री धुन सुन्नासाथ दसैँ आएको अनुभूति हुन्छ। त्यसैले लोकधुनले मौसम, चाडपर्व र परिवेशको सङ्केत गर्छन्।

लोकधुन समाज र ठाउँअनुसार फरक हुन्छन्। यी समाजका सम्पत्ति हुन्। तर आधुनिक गीतसङ्गीत, सूचना प्रविधि र पश्चिमी संस्कृतिको प्रभावले कतिपय लोकधुन ओझेलमा पर्दै गएका छन्, कतिपय लोप हुँदै छन्। हाम्रो संस्कार, संस्कृति र पहिचानसँग जोडिएका लोकगीत, लोकबाजा र लोकधुन जोगाउन लाग्नु हरेक नेपालीको दायित्व हो।

घ. लोक तथा शास्त्रीय नृत्य

लोकगीत र लोकबाजाको धुनमा शरीरको हाउभाउ देखाउँदै नाच्नुलाई लोकनृत्य भनिन्छ। लोकनृत्य समाजका पहिचान र गहना हुन्। सबै समाजका आफ्नै लोकनृत्य हुन्छन्। झ्याउरे, ख्याली, चुड्का, मारुनी, धाननाच, तामाङ सेलो, बालन, सराय, सोरठी, झिझिया, देउडा, हुड्केनाच, कौरा र लाखे नाच नेपालका प्रसिद्ध लोकनृत्य हुन्।

धर्मशास्त्र र देवीदेवताको चरित्र देखाउँदै निश्चित नियममा नाचिने नृत्य शास्त्रीय नृत्य हुन्। यसमा मुख, आँखा, औँला र शरीरका अरू अङ्गको हाउभाउलाई शास्त्रीय सङ्गीतको लयमा मिलाइन्छ। चर्यानृत्य र पञ्चबुद्धनृत्य शास्त्रीय नृत्यका उदाहरण हुन्। चर्यानृत्य नेवार बौद्ध परम्परामा देवीदेवताको रूप धारण गरेर नाचिने नृत्य हो।

लोक तथा शास्त्रीय नृत्य आस्था र मनोरञ्जन दुवैका लागि गरिन्छन्। आजकल यिनलाई उपचार र शारीरिक व्यायामका रूपमा पनि प्रयोग गर्न थालिएको छ। यिनको मौलिकता जोगाउन आजको पुस्ताको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ।

ङ. गरगहना

शरीर सजाउन वा आफ्नो पहिचान देखाउन लगाइने वस्तुलाई गहना भनिन्छ। गहना सुन, चाँदी जस्ता धातु, बहुमूल्य पत्थर वा अरू वस्तुबाट बनाइन्छन्। मानिसले शिर, नाक, कान, घाँटी, हात र खुट्टामा गहना लगाउँछन्। देवीदेवताका मूर्तिमा लगाइने मुकुट पनि गहना हो।

महिलाले लगाउने शिरबन्दी, ढुङ्ग्री, मुन्द्री, हसुली, कम्पनी माला, बुलाकी, पोते, तिलहरी, औँठी, बाला, चुरा र पाउजु प्रसिद्ध नेपाली गहना हुन्। नेपालमा पुरुषभन्दा महिलाले धेरै किसिमका गहना लगाउँछन्। कुन गहना कसले र कहिले लगाउँछ भन्ने कुराले समुदायको पहिचान देखाउँछ। त्यसैले गरगहना समाजका जीवित पहिचान हुन्।

अभ्यास

क. हाम्रा पहिरन

व्यक्तिले शिर, पाउ र शरीरमा लगाउने लुगा, जुत्ता र गरगहनालाई पहिरन भनिन्छ। पहिरन अवसर, समय, जातजाति र ठाउँअनुसार फरक हुन्छन्। पहिरनले व्यक्ति, जाति, समुदाय र ठाउँको पहिचान पनि देखाउँछ।

नेपालमा आफ्नो जाति, क्षेत्र र भूगोलसँग जोडिएका पर्व, उत्सव र मेलामा त्यसैअनुसारको पहिरन लगाउने चलन छ:

ठाउँ वा समुदाय	पहिरन
हिमाली क्षेत्रका शेर्पा समुदाय	बक्खु (ऊनको लामो कोट जस्तो वस्त्र), दोचा (घुँडासम्म आउने जुत्ता), आङी, पाङ्देन (महिलाले कम्मरमा बाँध्ने धर्के कपडा)
तराई	कुर्ता, कमिज, सुरुवाल, धोती, साडी, लुङ्गी, गम्छा
काठमाडौँ उपत्यका	मयलपोस, हाकुपटासी, चोलो र फरिया
पहाडी भूभाग	दौरासुरुवाल, भोटो, कछाड, फरिया, गुन्यु
धामीझाँक्री	पगरी, भोटो र जामा
हिन्दु पुरोहित	कमिज र धोती

पोसाकसँग मिलाएर लगाइने ढुङ्ग्री, मुन्द्री, बुलाकी, पोते, तिलहरी, औँठी, बाला, चुरा र पाउजु जस्ता गहना पनि पहिरनकै भाग हुन्।

आफ्नो संस्कार र पहिचान बचाउन पहिरन जोगाउनुपर्छ। पहिरनमा सामाजिकता र आत्मीयता झल्किनुपर्छ। महँगो लुगाको होडबाजी र देखासिकी भने गर्नुहुँदैन। हाम्रा पहिरनको सम्मान गरौँ, गर्व गरौँ र संस्कृतिको जगेर्ना गरौँ।

ख. हाम्रा मौलिक परिकार

आफ्नो क्षेत्रमा पाइने अन्न, फलफूल, वनस्पति, मसला र तरकारीबाट बनाइएको खानेकुरालाई परिकार भनिन्छ। हामी समय समयमा विभिन्न परिकार बनाएर खान्छौँ।

अवसर	परिकार
तिहार	सेलरोटी
माघे सङ्क्रान्ति	बाबर, घिउ, चाकु, तरुल र कन्दमूल, खिचडी, फुलौरा
जनै पूर्णिमा	क्वाँटी
छठ	ठेकुवा, भुसुवा
विवाह	कसार

खिर, बारा, ढिँडो, योमरी, ढिकरी, भक्का, गुन्द्रुक र मस्यौरा पनि प्रसिद्ध नेपाली परिकार हुन्। व्रतबन्ध, विवाह, मेला, उत्सव र चाडपर्वमा विशेष परिकार बनाएर खाने र बाँड्ने गरिन्छ। मिलेर खाने र बाँड्ने भएकाले परिकार सामाजिक सद्भावका आधार हुन्।

परिकार ठाउँ, समय, जाति र धर्मअनुसार फरक हुन्छन्। पहाडमा बस्ने धेरै जातिमा विवाहमा सेलरोटी र कसार बनाउने चलन छ। अरू बेला मौसमअनुसार दालभात, अचार, रोटी, गुन्द्रुक र ढिँडो खाइन्छ। हिमाली क्षेत्रका मानिस सातु हालेको चिया र रिल्दुक खान्छन्। पूर्वी तराईमा चामलको पिठोबाट भक्का बनाइन्छ। पश्चिम तराईका थारु समुदायमा पनि चामलको पिठोबाट ढिकरी बनाइन्छ। यसरी परिकारले ठाउँ विशेषको पहिचान बोकेका हुन्छन्।

अभ्यास

विविधतामा रमाउने, देशको हित र भलाइमा आस्था राख्ने र एकताको सूत्रमा बाँधिएका नेपाली जनता समग्रमा राष्ट्र हुन्। राज्य र राष्ट्रप्रतिको माया र लगाव राष्ट्रियता हो। आफ्नो देश छाडेर विदेशमा बसे पनि मानिसमा राष्ट्रियताको भावना रहिरहन्छ। विदेशमा बस्ने नेपाली आफूलाई गर्वसाथ नेपाली भन्न रुचाउनु यही भावनाका कारण हो।

भाषा, पहिरन, राष्ट्रिय झन्डा, राष्ट्रिय गान, चाडपर्व, परिकार र संस्कार राष्ट्रियताका आधार हुन्। यिनको संरक्षण र संवर्धन, अर्थात् जोगाएर अझ राम्रो बनाउन योगदान दिनु नागरिकको कर्तव्य हो। यही नै राष्ट्र र राष्ट्रियताप्रतिको सम्मान हो।

हरेक व्यक्तिको पहिचान राष्ट्र र राष्ट्रियतासँग जोडिएको हुन्छ। मेलमिलाप, समभाव (सबैलाई एकनासले हेर्ने भाव) र सद्भावले राष्ट्रिय एकता बलियो बनाउँछन्। सहअस्तित्व, भाइचारा, सामाजिक न्याय र समावेशिता (सबै जाति, लिङ्ग, क्षेत्र र समुदायलाई समेट्ने व्यवहार) अपनाउँदा राष्ट्रिय एकता झन् दरिलो हुन्छ। यसो हुँदा हरेक व्यक्तिमा राष्ट्रियताको भावना जाग्छ।

आफ्नो भाषा र संस्कार जोगाउनु, देशको नागरिक भएकामा गौरव गर्नु र राष्ट्रको स्वाभिमान कायम राख्नु हरेक नागरिकको कर्तव्य हो। देशको सार्वभौमिकता जोगाउनु सच्चा नागरिकको प्रमुख दायित्व हो। त्यसैले हामी राष्ट्र र राष्ट्रियताप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ। यसैबाट राष्ट्रको सम्मान पनि कायम हुन्छ।

क. राष्ट्रिय अखण्डता

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक देश हो। यति धेरै विविधताका बाबजुद हामी एक छौँ। विविधतामा एकता नै नेपालको राष्ट्रिय अखण्डताको आधार हो। अखण्डता भनेको नटुक्रिएको, सिङ्गो अवस्था हो।

राज्यको झन्डा, चिह्न, छाप, राष्ट्रिय गान, पोसाक, खेल र भाषा राष्ट्रका पहिचान हुन्। हामी एउटै भूमिका बासिन्दा र एउटै परिवारका सदस्य हौँ। देशभित्र बस्ने हामी नेपाली जुनसुकै जात, धर्म, पेसा, क्षेत्र वा वर्गका भए पनि समान हैसियतका नागरिक हौँ। हाम्रो साझा चाहना एकता, सहकार्य र सहअस्तित्व हो।

नागरिक सधैँ मिलेर बस्नु नै राष्ट्रिय अखण्डता हो। नागरिकको एकताले देशलाई टुक्रिन दिँदैन। यसले सबै जात, धर्म, पेसा, क्षेत्र र संस्कारको पहिचान, सम्मान र संरक्षणमा बल दिन्छ। सबै पक्षका उचित आवश्यकता पूरा गर्दै समानता, समावेशिता र सामाजिक न्यायको प्रत्याभूति (पक्का गरिदिनु) हुनु नै राष्ट्रिय अखण्डताको आधार हो।

ख. आत्मसम्मान

राज्यका नागरिकले आफ्नो देशप्रति गौरव गर्न सक्ने अवस्था बन्नु आत्मसम्मान हो। संसारको इतिहासमा आफ्नो पहिचान गुम्न नदिने नेपाली योद्धाहरूको वीरता हाम्रो आत्मसम्मानको जीवन्त उदाहरण हो।

राज्यले सबै नागरिकलाई समान व्यवहार गरेर देशको मूलधारमा समेट्यो भने सबैले आफू सम्मानित भएको अनुभव गर्छन्। यसबाट देशप्रतिको विश्वास र सम्मान बढ्छ। नागरिकले आफ्नो देशका बारेमा कहिल्यै होच्याइएको अनुभव गर्नु नपर्ने अवस्था बने सबैका अगाडि शिर ठाडो पार्न सकिन्छ। यसका लागि राष्ट्रले उचित वातावरण बनाउनुपर्छ।

हामी नागरिकले पनि कानुन पालना गरेर, सरकारका योजनामा सहयोग गरेर र नागरिक अधिकार कायम गराएर देशको चौतर्फी विकासमा योगदान दिनुपर्छ। नागरिकको योगदानबाट देशले प्रगति गर्नु हाम्रा लागि गौरवको विषय हो। यसले पुर्खाले इतिहासमा कमाएको सम्मानलाई अझ बढाउँछ।

ग. स्वाभिमान

आफ्नो अवस्था र पहिचानमा गर्व गर्दै आफ्नै परिश्रममा निर्धक्क, अर्थात् कसैसँग नझुकी ढुक्कसँग बाँच्न सक्नु स्वाभिमान हो। यो व्यक्तिको स्वनिर्भरता, अर्थात् आफ्नै बलमा उभिन सक्ने क्षमता र गौरवको विषय हो।

आफ्नो सिप, क्षमता, बुद्धि र विवेक प्रयोग गरेर आफ्नै पौरख (परिश्रम) मा बाँच्दा हामी स्वाभिमानी नागरिक बन्छौँ। आफ्नो संस्कार, संस्कृति, परम्परा, मूल्यमान्यता र ऐतिहासिक तथा प्राकृतिक सम्पदाप्रति गर्व गर्नुपर्छ। पुर्खाको सम्मान गर्दै आफ्नो दायित्व पूरा गर्दा हाम्रो स्वाभिमान बढ्छ।

बाहिरबाट हुने हस्तक्षेपको सबै मिलेर विरोध गर्दै राष्ट्रिय एकता कायम राख्नुपर्छ। राष्ट्रले पनि नागरिकको सहयोगमा देशलाई आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक, धार्मिक र सांस्कृतिक रूपमा उन्नत बनाउनुपर्छ।

घ. सार्वभौमिकता

राज्यको स्वतन्त्र हैसियत नै सार्वभौमिकता हो। देशले अरू कसैको निर्देशनबिना आफैँ निर्णय गरेर शासन चलाउन सक्ने अधिकारलाई सार्वभौम अधिकार भनिन्छ। राज्यको पूर्ण स्वतन्त्रता नै सार्वभौमिकता हो।

कुनै देश अर्को शक्तिशाली देशको उपनिवेश बन्यो, अर्थात् त्यसको अधीनमा पर्‍यो भने त्यसको सार्वभौमिकता गुम्छ। त्यस्तो देशको इज्जत र स्वतन्त्रता रहँदैन। विगतमा संसारका धेरै देश विभिन्न साम्राज्यका अधीनमा थिए। स्वतन्त्र भएपछि मात्र तिनले सार्वभौम राष्ट्रका रूपमा पहिचान बनाए।

नेपाल भने इतिहासदेखि आजसम्म कहिल्यै कसैको उपनिवेश बनेन। आफ्नो सार्वभौमिकता जोगाउन सफल राष्ट्र भएकोमा हामी गर्व गर्छौँ। नेपालको संविधानअनुसार नेपालको सार्वभौमसत्ता नेपाली जनतामा निहित छ।

ङ. सहअस्तित्व

अरूको हैसियत, पहिचान र उपस्थितिको सम्मान गर्नु सहअस्तित्व हो। आफूलाई मात्र ठुलो ठान्ने र अरूको पहिचानको सम्मान नगर्ने बानीले संसारमा द्वन्द्व निम्त्याउँछ। सबै मानिस र राष्ट्रको आफ्नै पहिचान र अस्तित्व हुन्छ। उनीहरूको कला, संस्कृति, सभ्यता र पहिचानको सम्मान गर्नु मानिसको कर्तव्य हो।

अरूलाई होच्याउनु र अपमान गर्नु सहअस्तित्वको भावनाविपरीत हुन्छ। यसले असमझदारी (एकअर्कालाई नबुझ्ने अवस्था) र विवाद बढाउँछ र संसारमा शान्ति, समझदारी तथा समृद्धिको भावना कमजोर बनाउँछ। त्यसैले विश्वशान्ति र मानव समृद्धिका लागि सबैले सबैलाई आफूसरह महत्त्व र स्थान दिनुपर्छ।

अभ्यास

देश र जनताको हित तथा भलाइका लागि योगदान दिने व्यक्ति हाम्रा प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुन्। उनीहरूको बानी, व्यवहार, कर्म र योगदान देखेर अरूलाई पनि त्यस्तै असल व्यक्ति बन्ने प्रेरणा मिल्छ। यस पाठमा नेपालका केही प्रेरणादायी व्यक्तित्वबारे पढिन्छ।

क. योगमाया

योगमायाको जन्म वि.सं. १९२४ मा कोशी प्रदेशको भोजपुर जिल्लाको नेपालेडाँडामा भएको थियो। उनी धार्मिक स्वभावकी थिइन्। उनले आफैँ अध्ययन गरेर अध्यात्म, समाज र संस्कृतिबारे ज्ञान पाएकी थिइन्।

त्यति बेलाको समाजमा महिलामाथि धेरै विभेद र कुरीति (नराम्रा चलन) थिए। योगमायाले यिनका विरुद्ध सङ्घर्ष गरिन्। वि.सं. १९७४ तिर उनको नेतृत्वमा नारी समिति गठन भयो। यसलाई नेपाली महिलाको पहिलो सङ्गठन मानिन्छ। उनले सती प्रथा, बालविवाह र लैङ्गिक विभेदविरुद्ध जोडदार आवाज उठाइन्। सती प्रथा जस्ता गलत चलन हटाउन उनले राणा शासकसमक्ष माग राखिन्।

शासकले उनका मागलाई बेवास्ता गरे। त्यसपछि अधर्म अन्त्य होस् भन्ने कामना गर्दै वि.सं. १९९८ मा उनले आफ्ना ६७ जना अनुयायीसहित (उनीसमेत ६८ जना) अरुण नदीमा जलसमाधि लिइन्, अर्थात् पानीमा हामफालेर प्राण त्यागिन्। महिलाको सामाजिक अस्तित्व, इज्जत र सम्मानका लागि उनले राणाकालमा बलिदान दिइन्। उनका कविता “सर्वार्थ योगवाणी” नाममा प्रकाशित छन्।

ख. भानुभक्त आचार्य

भानुभक्त आचार्यको जन्म वि.सं. १८७१ असार २९ गते तनहुँ जिल्लाको चुँदी रम्घा गाउँमा भएको थियो। उनलाई नेपाली भाषाका आदिकवि भनिन्छ। उनले रामायणलाई सरल नेपाली भाषामा कवितामा अनुवाद गरे। नेपालीहरूले यो रामायण घर घरमा भाका हालेर गाउन थाले। यसले नेपाली भाषा देशभर फैलायो र नेपाली समाजलाई भाषाको एकताको सूत्रमा गाँस्न सघायो। आज नेपाली भाषा नेपालको सरकारी कामकाजको भाषा हुनुमा पनि यस्ता योगदानको ठुलो भूमिका छ।

रामायणबाहेक उनले वधूशिक्षा, भक्तमाला र प्रश्नोत्तर जस्ता कृति पनि नेपाली भाषामा लेखे। उनका रचनामा त्यति बेलाको समाजका दृश्य झल्किन्छन्। साहित्य र देशको भाषिक एकतामा नेपाली भाषालाई महत्त्व दिने भानुभक्त नेपाली साहित्यका अमूल्य निधि हुन्। उनको जन्मदिन असार २९ लाई हरेक वर्ष भानु जयन्तीका रूपमा मनाइन्छ।

ग. कवि विद्यापति

मैथिली भाषाका महाकवि विद्यापति करिब साढे छ सय वर्षअघि मिथिला क्षेत्रको बिस्फी गाउँमा जन्मेका थिए। यो गाउँ अहिले भारतको बिहारमा पर्छ। उनले मिथिला क्षेत्रको भाषा, साहित्य र सङ्गीतको उत्थानमा विशेष योगदान दिए। मैथिली भाषामा उत्कृष्ट साहित्य रच्न उनले आफ्नो जीवन समर्पित गरे। उनी कवि मात्र नभई सङ्गीतज्ञ पनि थिए। उनलाई मैथिल कोकिल पनि भनिन्छ।

उनका गीत र कविताको प्रभाव बङ्गाल र असमसम्म फैलियो। उनको योगदानले मैथिली सभ्यता र साहित्यलाई उच्च स्थान दिलायो र संसारमा चिनायो। उनका गीत आज पनि मिथिलाका विवाह र चाडपर्वमा गाइन्छन्।

घ. योगी नरहरिनाथ

योगी नरहरिनाथको जन्म वि.सं. १९७१ मा कालिकोट जिल्लाको लालुगाउँमा भएको थियो। उनको जन्मको नाम बलवीरसिंह ऋक्सेन थापा थियो। उनी नेपालका इतिहास र पुरातत्त्वका खोज अनुसन्धानकर्ताका रूपमा चिनिन्छन्। उनले लेखक, धार्मिक तथा सामाजिक सुधारकका रूपमा पनि पहिचान बनाए।

पुराना इतिहास, पूर्वीय वाङ्मय (पुराना ग्रन्थ र साहित्य), आयुर्वेद र योगविद्यामा उनी निकै जानकार थिए। उनले गाउँ गाउँ पुगेर पुराना ताम्रपत्र, शिलालेख र कागजपत्र खोजे र तिनलाई पढेर प्रकाशमा ल्याए। उनले पाँच सयभन्दा बढी पुस्तक र दस्तावेज तयार पारेका थिए। उनको खोजबाट नेपाली समाजले धेरै ऐतिहासिक तथ्यका प्रमाण पाएको छ। नेपाली भाषा, संस्कृति र सभ्यताको विकासमा उनको अविस्मरणीय योगदान छ। उनको निधन वि.सं. २०५९ मा भयो।

ङ. फाल्गुनन्द

महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देनको जन्म वि.सं. १९४२ मा इलाम जिल्लाको इभाङमा भएको थियो। उनलाई किरात समुदायका धर्मगुरु मानिन्छ। उनी नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन्। राष्ट्रिय विभूति भनेको देशका लागि विशेष योगदान दिएबापत सरकारले सम्मानपूर्वक घोषणा गरेका व्यक्ति हुन्।

पूर्वी नेपालमा प्राचीन किरात धर्मको निरन्तरता र प्रचारमा उनको विशेष योगदान छ। उनले आफ्नो दर्शन र प्रवचनबाट किरात समुदायलाई व्यवस्थित बनाए। त्यस बेला किरात समुदायमा जन्म, विवाह र मृत्युका कर्ममा पशुबलि र मदिरामा धेरै खर्च हुन्थ्यो। उनले पशुबलि र मदिरा सेवन रोकेर समाजलाई फजुल खर्चबाट मुक्त गरे। उनी अहिंसा, प्रेम र शिक्षामा जोड दिन्थे। उनको निधन वि.सं. २००५ मा भयो। उनको योगदानले आज पनि किरात समुदायलाई आफ्नो संस्कार र संस्कृति प्रवर्धन गर्न मदत पुगेको छ र नेपाली समाजलाई असल, इमानदार र सुसंस्कृत बन्न प्रेरणा दिएको छ।

च. शङ्खधर साख्वा

शङ्खधर साख्वा नेपालका राष्ट्रिय विभूति हुन्। किंवदन्ती (पुस्तौँदेखि मुखमुखै सुनिँदै आएको कथा) अनुसार राजा राघवदेवका पालामा राजज्योतिषीले तोकेको विशेष साइतमा विष्णुमतीबाट झिकिएको बालुवा सुन बन्ने विश्वास थियो। साइतमा बालुवा बोकेर फर्केका भरियाहरूको भारी शङ्खधरले आफ्नो घरमा लगे। त्यो बालुवा सुन बन्यो। त्यो सुन बेचेर पाएको धनले उनले उपत्यकाका ऋणमा डुबेका सबै बासिन्दाको ऋण तिरिदिए।

यस खुसीमा नेपाल संवत् सुरु भएको भनाइ छ। नेपाल संवत् सन् ८७९ (वि.सं. ९३६) बाट सुरु भएको हो। यो नेपालमा सुरु भएको र नेपालकै नाममा रहेको संवत् हो।

आफ्नो धन सबैको भलाइमा लगाउने र नयाँ संवत् चलाएर समाजको पहिचान र संस्कृति जोगाउने शङ्खधर साख्वाको जीवनबाट समाजप्रतिको दायित्व बुझ्न सकिन्छ। समाजका सबैले आफ्नोतर्फबाट योगदान दिनुपर्छ भन्ने कुरा हामी उनीबाट सिक्छौँ।

अभ्यास

आजका बालबालिका भोलिका कर्णधार, अर्थात् देशलाई डोर्‍याउने व्यक्ति हुन्। राम्रोसँग हुर्कने र पढ्ने वातावरण पाए उनीहरूको क्षमता बढ्छ। भोलि उनीहरूले आफ्नो श्रम, सिप, ज्ञान र क्षमता देश अघि बढाउन प्रयोग गर्छन्।

त्यसैले बालबालिकालाई सकारात्मक रूपमा हुर्कने अवसर दिनुपर्छ र उनीहरूको स्वतन्त्रतामा असर पुर्‍याउनुहुँदैन। उचित शिक्षा, संस्कार, मूल्यमान्यता, आचरण, अनुशासन र कर्तव्यबारे जानकारी दिँदै उनीहरूको व्यक्तित्व विकासमा सघाउनुपर्छ। उनीहरूलाई सङ्गठित गरेर खेल खेल्ने, सिप सिक्ने, लेखपढ गर्ने र भावना साटासाट गर्ने जस्ता सिर्जनात्मक, अर्थात् नयाँ कुरा बनाउने र सोच्ने काममा लगाउनुपर्छ। यसैका लागि बालक्लब बनाइन्छ। बालबालिकाको हकहितका लागि बालबालिका आफैँ मिलेर बनाएको संस्था बालक्लब हो।

वि.सं. २०४८ मा नवलपरासी जिल्लाको देवचुलीमा बालबालिकाको चौतर्फी विकासको उद्देश्यले जागृति बालक्लब स्थापना भयो। यसलाई नेपालको पहिलो बालक्लब मानिन्छ। देवचुली अहिले नवलपुर जिल्लामा पर्छ।

बालक्लबको महत्त्व

बालबालिकाको हक अधिकार, व्यक्तित्व विकास र दक्षता बढाउन बालक्लब निकै प्रभावकारी भएका छन्। बालक्लबले:

• क.उमेरअनुसार सामाजिकीकरण गर्न सघाउँछ।
• ख.पढाइलाई प्रभावकारी बनाउँछ।
• ग.चित्र, कविता, नाटक, खेल जस्ता सिर्जनात्मक सिपको विकास गर्छ।
• घ.बोल्ने, सुन्ने र छलफल गर्ने सञ्चार सिप बढाउँछ।
• ङ.प्रविधिको उपयोग गर्न सिकाउँछ।
• च.मिलेर काम गर्ने सामूहिक भावना र नेतृत्व क्षमता विकास गर्छ।

आजकल गाउँ र सहर सबैतिर व्यक्तिगत, राजनीतिक, कानुनी, सामाजिक र सांस्कृतिक चेतना बढेको छ। देशभर बालक्लब स्थापना भएर सञ्चालन भइरहेका छन्। विद्यालयमा पनि बालक्लब बनाएर बचत, सरसफाइ र वृक्षरोपणका काम गरिन्छन्। कतिपय ठाउँमा सक्रिय बालक्लबले बालविवाह रोक्न र बाल अधिकारको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण काम गरेका छन्।

अभ्यास