हाम्रो विगत

प्राचीन र मध्यकालमा “नेपाल” भन्नाले काठमाडौँ उपत्यका र त्यसको वरिपरिको क्षेत्रलाई मात्र बुझिन्थ्यो। आज भने नेपाल भन्नाले सिङ्गो देशलाई बुझिन्छ। नेपाल नाम कसरी रह्यो भन्ने विषयमा थुप्रै किंवदन्ती, अर्थात् पुस्तौँदेखि मुखैमुख चलिआएका भनाइ र अनुमान छन्।

धार्मिक ग्रन्थ, जाति र यात्रीबाट

नेपाल माहात्म्य नामको ग्रन्थअनुसार कुनै समय “ने” नामका मुनिले यहाँ तपस्या गरेका थिए। उनले यहाँका जनताको रक्षा र पालनपोषण गरे। “ने” मुनिले “पालन” गरेको भूमि भएकाले यसको नाम नेपाल रह्यो भनिन्छ।

नेपालका प्राचीन शासक गोपालहरूलाई नीप जाति पनि भनिन्थ्यो। नीपहरूको निवास, अर्थात् आलय भएकाले नीप र आलय मिलेर नेपाल बन्यो भन्ने भनाइ पनि छ।

प्राचीनकालमा नेपाल आउने चिनियाँ यात्रीहरूले यो भूमिलाई “नि–पो–लो” भन्थे। बौद्ध धर्मग्रन्थमा “नेवाल” शब्द प्रयोग भएको छ। यिनै शब्द बिग्रँदै गएर नेपाल बनेको अनुमान पनि गरिन्छ।

विभिन्न भाषाबाट

नेपालमा बोलिने र नेपालसँग जोडिएका भाषामा पनि नेपाल नामको अर्थ खोजिन्छ:

यीमध्ये कुनै एउटा भनाइ मात्र पक्का सही हो भनेर प्रमाणित भइसकेको छैन। थप पुराना लेख र प्रमाण भेटिए नेपाल नामबारे अझ धेरै थाहा हुन सक्छ।

अभ्यास

शिक्षकले कक्षालाई तीन समूहमा बाँडेर प्राचीन नेपालको आर्थिक र सामाजिक अवस्थाबारे अध्ययन गर्न भन्नुभयो। विद्यार्थीले पुस्तकालय, पत्रपत्रिका र इन्टरनेटबाट जानकारी खोजेर प्रस्तुत गरे।

वंशावली भनेको राजाहरूका नाम, शासनकाल र मुख्य कामको क्रमैसँग लेखिएको विवरण हो। प्राचीन वंशबारे जानकारी दिने सबैभन्दा प्रसिद्ध वंशावली गोपालराज वंशावली हो। यो मध्यकालमा राजा जयस्थिति मल्लको पालामा लेखिएको थियो। त्यसैले गोपाल, महिषपाल र किरात राजाका नाम र वर्ष वंशावलीपिच्छे केही फरक पाइन्छन्।

गोपाल वंश

प्रस्तोता: प्रतिमा

सबैलाई नमस्कार। हाम्रो समूहले गोपाल वंशको शासनकाल र त्यस समयको आर्थिक तथा सामाजिक अवस्थाबारे अध्ययन गरेको छ।

“गो” भन्नाले गाई र “पाल” भन्नाले पालन गर्ने मानिस बुझिन्छ। त्यसैले गोपाल वंश गाई पाल्नेहरूको वंश हो। प्राचीनकालमा नेपालमा सबैभन्दा पहिले गोपाल वंशको शासन थियो भनिन्छ। वंशावलीअनुसार यस वंशका आठ जना राजाले शासन गरे। पहिलो राजा भूमिगुप्त र अन्तिम राजा यक्षगुप्त थिए।

गोपालहरू धार्मिक स्वभावका थिए। मातातीर्थ, मत्स्यनारायण र गोपालेश्वरको स्थापना उनीहरूले गरेको मानिन्छ। पशुपतिनाथको ज्योतिर्लिङ्ग पनि गोपालहरूले नै पत्ता लगाएको भनिन्छ। त्यस बेला देवीदेवता र पितृको पूजा हुन्थ्यो।

यस वंशको आर्थिक र सामाजिक अवस्थाबारे स्पष्ट प्रमाण पाइँदैन। त्यस समयको मुख्य पेसा पशुपालन थियो। मानिस पशुको व्यापार गरेर आवश्यकता पूरा गर्थे। पशुपालनसँगै खेती पनि गर्थे र आफैँले उब्जाएको अन्न खान्थे। उनीहरू संयुक्त परिवारमा बस्थे। सामूहिक रूपमा काम र पूजा गर्थे।

महिषपाल वंश

प्रस्तोता: रञ्जित

सबै जनालाई नमस्कार। गोपाल वंशपछि नेपालमा महिषपाल वंशको शासन सुरु भयो। महिष भनेको भैँसी हो, त्यसैले महिषपाल भनेको भैँसी पाल्ने हो। यस वंशलाई अहिर वा आभीर वंश पनि भनिन्छ। वंशावलीअनुसार यस वंशमा वरसिंह, जयसिंह र भुवनसिंह गरी तीन जना राजाले शासन गरे।

महिषपालहरूले भैँसी पाल्ने भएकाले त्यस बेलाको मुख्य पेसा पशुपालन थियो। मानिस खेती पनि गर्थे। समाजमा प्रकृति, गाई, पितृ र देवीदेवताको पूजा हुन्थ्यो। मानिस संयुक्त परिवारमा बस्थे र समूहमा मिलेर काम गर्थे।

परिवारका सदस्यको क्षमताअनुसार काम बाँडिन्थ्यो। परिवारको मूल व्यक्तिले अरू सदस्यलाई काम तोक्ने र सिकाउने गर्थे। धन्यवाद।

किरात वंश

प्रस्तोता: रिजा श्रेष्ठ

आदरणीय गुरु र प्यारा साथीहरू, नमस्कार। महिषपाल वंशलाई हराएर किरातहरूले शासन सुरु गरे। वंशावलीअनुसार यस वंशका पहिलो राजा यलम्बर र अन्तिम राजा गस्ती हुन्।

परम्परागत भनाइअनुसार सातौँ किरात राजा जितेदास्तीको पालामा गौतम बुद्ध काठमाडौँ आएका थिए। चौधौँ राजा स्थुङ्कोको पालामा मौर्य सम्राट् अशोक र उनकी छोरी चारुमती नेपाल आएको भनिन्छ। चारुमतीको विवाह देवपाल नामका राजकुमारसँग भएको र उनले चाबहिलमा विहार बनाएको भनाइ पनि छ।

किरात समाजमा महिलाको भूमिका महत्त्वपूर्ण थियो भनिन्छ। महिलाको सल्लाहअनुसार पुरुषले खेती, यात्रा र व्यापार गर्थे भन्ने भनाइ छ। किरातहरू संयुक्त परिवारमा बस्थे। चाडपर्व, मेला, जात्रा र नाचगान मनोरञ्जन र भेटघाटका माध्यम थिए। उनीहरू प्रकृतिप्रेमी थिए। हावापानी, पहाड, चट्टान, रुखबिरुवा, सूर्य, चन्द्रमा, नदी र आगोको पूजा गर्थे। सिकार पनि खेल्थे।

किरातकालको आर्थिक अवस्था राम्रो थियो। पशुपालन, खेती र जडीबुटी सङ्कलन मुख्य पेसा थिए। घरेलु उद्योगको पनि विकास भएको थियो। किरातहरूले ऊनका कपडा बनाएर पाटलिपुत्र, अर्थात् आजको भारतको पटनाको बजारमा बेच्थे। ऊनका राडीपाखीसँगै जडीबुटी, कस्तुरी, चिराइतो, रक्तचन्दन र दुम्सीको काँडाको पनि व्यापार हुन्थ्यो। धन्यवाद।

अभ्यास

प्राचीन र मध्यकालमा आजको काठमाडौँ उपत्यकालाई नै नेपाल भनिन्थ्यो। यहाँका तीन मुख्य सहरलाई पहिले कान्तिपुर, ललितपुर (पाटन) र भक्तपुर (भादगाउँ) भनिन्थ्यो।

उपत्यका कसरी बन्यो?

स्वयम्भू पुराणमा उपत्यका बनेको कथा छ। प्राचीनकालमा अहिलेको उपत्यकामा ठुलो दह थियो। यसलाई नागदह भनिन्थ्यो। दहको उत्तरपश्चिममा नागार्जुन डाँडा छ। त्यहाँ आएका विपश्वी बुद्धले पूर्णिमाका दिन दहमा कमलको बिउ छरे। दहमा कमल फुल्यो र त्यही फूलमा स्वयम्भूको ज्योति देखियो। पछि चीनतिरबाट मञ्जुश्री आए। उनले तरबारले डाँडा काटेर दहको पानी बगाइदिए। यसरी मानिस बस्न सक्ने उपत्यका बन्यो। मञ्जुश्रीले आफ्ना भक्त धर्माकरलाई यहाँको राजा बनाए।

लिच्छविको शासन

प्राचीनकालमा उपत्यकालाई केन्द्र बनाएर गोपाल, महिषपाल र किरातहरूले शासन गरे। किरातको शासन चलिरहेका बेला हालको भारतको बिहारमा पर्ने वैशालीबाट लिच्छविहरू नेपाल आए। लिच्छवि र किरातबिच युद्ध भयो। युद्धमा किरातहरू हारे र लिच्छवि वंशको शासन सुरु भयो।

जयवर्मालाई नेपालको पहिलो लिच्छवि राजा मानिन्छ। काठमाडौँको मालीगाउँमा भेटिएको उनको मूर्तिमा लेखिएको मितिलाई इतिहासकारले करिब ई. १८५ मानेका छन्। मानदेव अर्का प्रसिद्ध लिच्छवि राजा हुन्। उनले चाँगुनारायणमा शिलालेख राख्न लगाए। यो संवत् ३८६, अर्थात् ई. ४६४ को हो। राजाको नाम, मिति र उनले गरेका काम स्पष्टसँग बताउने यो शिलालेख पक्का प्रमाण भएकाले मानदेवलाई नेपालको पहिलो प्रामाणिक राजा, अर्थात् प्रमाणबाट पुष्टि भएका राजा मानिन्छ।

लिच्छविहरूले पनि किरातले जस्तै राजतन्त्र कायम राखे। यस कालमा दुई तरिकाले शासन चल्थ्यो:

• क.प्रत्यक्ष शासन: राजधानीनजिकका ठाउँमा राजदरबारबाटै शासन गरिन्थ्यो।
• ख.सामन्तमार्फत शासन: टाढाका ठाउँ चलाउन सामन्त, अर्थात् राजाका प्रतिनिधि नियुक्त गरिन्थ्यो।

शासन राम्रोसँग चलाउन राजालाई सघाउने विभिन्न पद थिए। गाउँका धेरैजसो काम भने गाउँकै मुखिया र प्रमुख परिवारले चलाउँथे।

लिच्छविकालीन समाज

त्यस बेलाको समाज वर्णाश्रम, अर्थात् जात र वर्णको व्यवस्थामा आधारित थियो। समाजमा १८ जातिका मानिस मिलेर बस्थे। त्यसैले यसलाई अष्टादश प्रकृति भनिन्थ्यो। संयुक्त परिवारको चलन थियो। मानिस एउटै भान्सामा खाना खान्थे।

समाजका काम मानिस मिलेर गर्थे। यसरी मिलेर काम गर्ने समूहलाई गोष्ठी भनिन्थ्यो। यही गोष्ठी शब्दबाट आजको गुठी शब्द बनेको हो। मन्दिरको पूजा, जात्रा, पाटीपौवा र धाराको हेरचाह आज पनि गुठीले गर्छन्।

यस कालमा महिलाले आफैँ वर छानेर विवाह गर्न पाउँथे। विधवा विवाह र पुनर्विवाहलाई मान्यता थियो। उच्च वर्गका महिलाले शिक्षा पाउँथे। धार्मिक काममा महिला सक्रिय रहन्थे।

मानिसको मूल पेसा खेती र पशुपालन थियो। आफैँले उब्जाएको अन्न र दुधका परिकार खान्थे। मासु र अन्डा पनि खाइन्थ्यो, केही मानिस शाकाहारी थिए। मनोरञ्जनका लागि खेल र नाचगान हुन्थे। धेरैजसो मानिस हिन्दु धर्म मान्थे। बौद्ध धर्म पनि फस्टाएको थियो। गाई, पिपल, शिला, तुलसी, पन्छी र नदीको पूजा हुन्थ्यो। पितृपूजा पनि एक संस्कार थियो।

कलाको स्वर्णकाल

कलाका दृष्टिले लिच्छविकाललाई स्वर्णकाल भनिन्छ। लिच्छवि शिलालेखमा मानगृह र कैलाशकुट दरबारको नाम आउँछ। चिनियाँ विवरणमा पनि नेपालको भव्य दरबारको वर्णन छ। पशुपति क्षेत्रको विरूपाक्षको मूर्ति र अरू धेरै मूर्ति यसै कालका मानिन्छन्। चाँगुनारायण मन्दिर लिच्छविकालदेखिको हो। अहिलेको मन्दिर भवन पछि फेरि बनाइएको हो। वि.सं. २०७२ को भूकम्पमा क्षति पुगेपछि यसको फेरि मर्मत गरिएको छ।

लिच्छविकालको जातजातिको विभाजनले नेपाली समाजमा लामो समयसम्म प्रभाव पार्‍यो। त्यस बेलाको गोष्ठी परिमार्जित भएर आजको गुठी परम्परा बनेको छ।

अभ्यास

देश र जनताको हितका लागि आफ्नो ज्यानको बलिदान दिने व्यक्तिलाई सहिद भनिन्छ। नेपालमा निरङ्कुश, अर्थात् कसैप्रति उत्तरदायी नहुने शासन अन्त्य गरी प्रजातन्त्र र लोकतन्त्र ल्याउन धेरैले ज्यान दिएका छन्। उनीहरूकै योगदानले आज देशमा लोकतान्त्रिक गणतन्त्र छ। यहाँ केही सहिदबारे छलफल गरिन्छ।

लखन थापा

लखन थापा मगरलाई नेपालका प्रथम सहिद मानिन्छ। उनको जन्म वि.सं. १८९१ (सन् १८३५) मा गोरखाको बुङ्कोटमा भएको थियो। उनी वि.सं. १९११ मा नेपाली सेनामा भर्ना भए र कप्तानसम्म पुगेका थिए भनिन्छ।

त्यस बेला नेपालमा जङ्गबहादुर राणाको निरङ्कुश शासन थियो। उनको अत्याचारविरुद्ध कसैले बोल्न सक्दैनथ्यो। “कालको औषधी छैन, हुकुमको जवाफ छैन” भन्ने उखान नै चलेको थियो। सन् १८५७ मा भारतमा अङ्ग्रेज शासनविरुद्ध विद्रोह भयो। जङ्गबहादुरले त्यो विद्रोह दबाउन अङ्ग्रेजलाई सघाउन नेपाली सेना पठाए। लखन थापालाई यो मन परेन भनिन्छ। उनले सेनाको जागिर छाडेर घर फर्किए।

उनले बुङ्कोटमा एउटा किल्ला र त्यसभित्र मनकामनाको मन्दिर बनाए। मनकामनाले जङ्गबहादुरको अत्याचार अन्त्य गर्ने आदेश दिएको भनी उनले घोषणा गरे। उनको स्वभाव, धार्मिक विचार र तर्क गर्ने क्षमताले जङ्गबहादुरविरुद्ध एउटा समूह बन्यो। त्यस समूहले वि.सं. १९३२ मा लखन थापालाई प्रधानमन्त्री र जयसिंह चुमीलाई सेनापति घोषणा गर्‍यो।

यो थाहा पाएपछि काठमाडौँबाट फौज गोरखा गयो। लखन थापाको फौजले बहादुरीसाथ लडे पनि अन्त्यमा उनी र उनका साथी पक्राउ परे। वि.सं. १९३३ फागुन २ गते (सन् १८७७ फेब्रुअरी) उनीहरूकै किल्लाको मनकामना मन्दिरअगाडि उनलाई र उनका साथीलाई झुन्ड्याएर मृत्युदण्ड दिइयो। लखन थापाको नेतृत्वमा भएको विद्रोह राणा शासनविरुद्धको पहिलो विद्रोह थियो। यसले जनतामा चेतना जगायो।

दशरथ चन्द

दशरथ चन्दको जन्म वि.सं. १९६० मा बैतडीको बास्कोटमा भएको थियो। उनका बुबाको नाम शेरबहादुर थियो। उनले प्राथमिक शिक्षा भारतको कुमाउँमा र इन्टरमिडियट बनारसमा पढे। उनी सानैदेखि समाज सुधारमा चासो राख्थे।

बनारसमा रहँदा उनी भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनमा पनि सहभागी भए। तर उनको मन नेपालमै थियो। उनले बनारसमा पढ्ने नेपाली विद्यार्थीलाई राणा शासनविरुद्ध सङ्गठित गरे। त्यहीँ उनको सम्पर्क धर्मभक्त माथेमा र टङ्कप्रसाद आचार्यसँग भयो। काठमाडौँ फर्केपछि उनीहरू मिलेर वि.सं. १९९३ (सन् १९३६) मा नेपाल प्रजा परिषद् स्थापना गरे। यसलाई नेपालको पहिलो राजनीतिक दल मानिन्छ।

त्यस बेला नेपालमा स्वतन्त्र पत्रपत्रिका छापिँदैनथे। दशरथ चन्द भारतबाट निस्कने पत्रिकामा राणाविरोधी लेख छपाउँथे। राणाले उनलाई पक्राउ गरे र माफी माग्न दबाब दिए। तर उनले अत्याचारीसँग माफी मागेर बाँच्नुभन्दा देशका लागि मर्नु उचित ठाने।

गङ्गालाल श्रेष्ठ

गङ्गालाल श्रेष्ठको जन्म वि.सं. १९७५ मा रामेछापमा भएको थियो, जहाँ उनका बुबा जागिरमा खटिएका थिए। उनका बुबाको नाम भक्तलाल थियो। सुरुमा उनले भारतको कलकत्तामा पढे। पछि दरबार हाइस्कुलबाट प्रथम श्रेणीमा मेट्रिक पास गरी त्रिचन्द्र कलेजमा भर्ना भए।

राणाको अत्याचार उनलाई मन पर्दैनथ्यो। उनी देशमा परिवर्तन ल्याएर जनताका अधिकार स्थापित गर्न चाहन्थे। दशरथ चन्दसँग भेट भएपछि उनी प्रजा परिषद्का सदस्य बने। राणाले उनलाई पक्राउ गरेर माफी माग्न लगाउन खोजे। उनलाई आफ्नो ज्यानभन्दा देश र जनता ठुलो लाग्यो, त्यसैले माफी मागेनन्।

वि.सं. १९९७ माघ १५ गते राति शोभाभगवती मन्दिरनजिकै गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्दलाई गोली हानेर मृत्युदण्ड दिइयो। त्यति बेला गङ्गालाल करिब २२ वर्षका मात्र थिए।

शुक्रराज शास्त्री

शुक्रराज शास्त्रीको जन्म वि.सं. १९५० मा भारतको बनारसमा भएको थियो। उनका बुबा माधवराज जोशीलाई राणाविरुद्ध बोलेको आरोपमा देश निकाला गरिएको थियो। उनको पुर्ख्यौली घर ललितपुरमा थियो। उनले गुरुकुलमा पढे र पञ्जाब विश्वविद्यालयबाट शास्त्रीसम्मको अध्ययन पूरा गरे।

उनले नेपाल भाषाको व्याकरणसहित धेरै किताब लेखे। उनी संस्कृत, नेपाली, नेपाल भाषा, हिन्दी, बङ्गाली र अङ्ग्रेजी जान्थे। उनी नेपाल नागरिक अधिकार समितिसँग जोडिए। यो समिति प्रवचनमार्फत जनचेतना जगाउन बनेको थियो।

शुक्रराज शास्त्रीले गीताको प्रवचन दिँदै जनतालाई अन्याय र अत्याचारविरुद्ध सचेत गराए। एक पटक काठमाडौँको इन्द्रचोकमा प्रवचन दिँदै गर्दा राणाले उनलाई पक्राउ गरे। विभिन्न प्रलोभन दिएर झुकाउन खोजे, तर उनले स्विकारेनन्। वि.सं. १९९७ माघ १० गते राति टेकु पचलीको खरीको रुखमा झुन्ड्याएर उनलाई मृत्युदण्ड दिइयो।

धर्मभक्त माथेमा

धर्मभक्त माथेमाको जन्म वि.सं. १९६५ मा काठमाडौँमा भएको थियो। उनका बुबा आदिभक्त सरकारी जागिरे थिए र शिक्षाको महत्त्व बुझ्थे। त्यसैले धर्मभक्तलाई पढ्न दार्जिलिङ र पछि कलकत्ता पठाए।

धर्मभक्त व्यायाम गर्न र शरीर बलियो बनाउन निकै ध्यान दिन्थे। भारतमा शरीर सौष्ठव प्रतियोगितामा पनि भाग लिन्थे। भारतमा रहँदा उनी केही समय अङ्ग्रेजविरोधी आन्दोलनमा पनि लागे।

नेपाल फर्केपछि उनी राजा त्रिभुवन र केही राणालाई व्यायाम सिकाउन थाले। यसले गर्दा उनको राजा त्रिभुवनसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क भयो। राजा त्रिभुवनले उनीबाट राणाका खराब कामबारे जानकारी पाए। धर्मभक्त प्रजा परिषद्का संस्थापकमध्ये एक थिए र यसका हरेक काममा सक्रिय थिए। राणाले उनलाई पक्राउ गरे र वि.सं. १९९७ माघ १३ गते राति सिफलमा झुन्ड्याएर मृत्युदण्ड दिए।

अभ्यास

सुरुचि र करण कक्षा ८ मा पढ्छन्। विद्यालय जाँदै गर्दा उनीहरूले बाटोमा “लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रक्षा गरौँ” लेखिएको पोस्टर देखे। त्यसपछि उनीहरू यही विषयमा कुरा गर्न थाले।

लोकतन्त्र दिवस र गणतन्त्र दिवस

वि.सं. २०६२/६३ मा १९ दिनसम्म जनआन्दोलन चल्यो। दलहरू र जनता मिलेर राजाको प्रत्यक्ष शासनविरुद्ध सडकमा उत्रिए। त्यसपछि वि.सं. २०६३ वैशाख ११ गते राजाले भङ्ग भएको प्रतिनिधि सभा पुनःस्थापना गरे। त्यसैको सम्झनामा हरेक वर्ष वैशाख ११ गते लोकतन्त्र दिवस मनाइन्छ।

वि.सं. २०६५ जेठ १५ गते संविधान सभाको पहिलो बैठकले राजतन्त्र अन्त्य गरी नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्‍यो। यो दिन गणतन्त्र दिवस मनाइन्छ।

गणतन्त्रपछिका उपलब्धि

अभ्यास

शिक्षकले विद्यार्थीलाई ग्रिस र रोमको सभ्यताबारे विवरण खोजेर ल्याउन भन्नुभयो। सुमन कहाँबाट खोज्ने भनेर अलमलमा परे। बुबाले इन्टरनेटमा खोज्न सल्लाह दिनुभयो। सुमनले खोजेका कुरा यस्ता थिए।

सभ्यता भनेको के हो?

हाम्रा पुर्खाले विगतमा गरेका योगदानका कारण मानव समाज आजको अवस्थामा आइपुगेको हो। मानिसले विगतदेखि वर्तमानसम्म सिर्जना गरेका सबै कुराको समग्र रूप सभ्यता हो। भाषा, लिपि, गीतसङ्गीत, भवन, सडक, कला, ज्ञान, कानुन र शासन सभ्यताका पक्ष हुन्।

संसारका सबैभन्दा पुराना सभ्यता ठुला नदीका किनारमा विकास भए: नाइल नदीको मिश्र, दजला र फरात नदीको मेसोपोटामिया (बेबिलोनिया), सिन्धु नदीको सिन्धु उपत्यका र पहेँलो नदीको ह्वाङहो सभ्यता। पछि भूमध्य सागरको किनारमा ग्रिस र रोमको सभ्यता फस्टाए। चीनको याङ्त्जे नदीको किनारमा पनि प्राचीन सभ्यता विकसित भयो।

ग्रिसको सभ्यता

युनानी सभ्यता नामले पनि चिनिने ग्रिसको सभ्यता युरोपको दक्षिणपूर्वमा, आजको ग्रिसमा विकास भयो। ई.पू. ८ औँ शताब्दीतिरदेखि त्यहाँ साना साना नगर राज्य बने। एउटा सहर र त्यसवरपरको गाउँ मिलेर बनेको स्वतन्त्र राज्यलाई नगर राज्य भनिन्छ। ग्रिक भाषामा यसलाई पोलिस भनिन्थ्यो। नगर राज्यमध्ये स्पार्टा र एथेन्स प्रमुख थिए।

ग्रिसका नगर राज्यहरूबिच प्रायः मित्रता थिएन, बेलाबेला युद्ध पनि हुन्थ्यो। तर सबै ग्रिक एउटै धर्म मान्थे र एउटै खेलमा भाग लिन्थे। ई.पू. ७७६ मा ओलम्पियामा सुरु भएको ओलम्पिक खेल हरेक चार वर्षमा हुन्थ्यो। खेल हुँदा नगर राज्यहरूबिच युद्ध रोकिन्थ्यो, ताकि खेलाडी र दर्शक सुरक्षित आउजाउ गर्न सकून्। यसले नगर राज्यहरूबिच मेलमिलाप बढाउन मदत गर्‍यो।

ग्रिस तीनतिरबाट समुद्रले घेरिएको छ। त्यसैले यहाँका मानिस डुङ्गा र पानीजहाजबाट टाढाटाढा पुगेर व्यापार गर्थे र नयाँ ठाउँ चिन्थे। उनीहरूले भूमध्य सागरका किनारमा धेरै बस्ती बसाए।

शासन: स्पार्टामा थोरै कुलीन परिवारको कडा, सैनिक शासन थियो। एथेन्समा भने ई.पू. ५०८ तिरदेखि प्रजातन्त्र चल्यो। एथेन्सको सभामा २० वर्ष पुगेका सबै पुरुष नागरिक आफैँ गएर बोल्न र मत दिन पाउँथे। सभाको काम तयार गर्न ५०० जनाको परिषद् हुन्थ्यो। यसका सदस्य चिट्ठा हालेर छानिन्थे। “डेमोक्रेसी” शब्द पनि ग्रिक भाषाकै हो, जसको अर्थ जनताको शासन हुन्छ।

साहित्य र इतिहास: ग्रिसले साहित्य र दर्शनमा ठुलो प्रगति गर्‍यो। होमर ग्रिसका महाकवि हुन्। उनका इलियड र ओडिसी महाकाव्य पूर्वका रामायण र महाभारत जस्तै प्रसिद्ध छन्। हेसियड अर्का प्रसिद्ध कवि हुन्। एस्किलस, सोफोक्लिस र युरिपिडिज नाटककार थिए। हेरोडोटसले ग्रिक र पर्सियाबिचका युद्धको इतिहास लेखे। उनलाई इतिहासका पिता भनिन्छ।

दर्शन: सुकरात, उनका चेला प्लेटो र प्लेटोका चेला अरस्तु ग्रिसका प्रसिद्ध दार्शनिक हुन्। सुकरात कुनै पनि कुरा प्रश्न सोधीसोधी र तर्क र प्रमाणका आधारमा जाँच्नुपर्छ भन्थे। शासकलाई यो मन परेन। देवताको अनादर गरेको र युवालाई बिगारेको आरोपमा ई.पू. ३९९ मा एथेन्सको अदालतले उनलाई विष पिउने सजाय दियो। अदालतमा उनले भनेका थिए, “तिमीहरूको तरिकाले बोलेर बाँच्नुभन्दा आफ्नै तरिकाले बोलेर मर्नु मलाई उचित लाग्छ।” प्लेटोले रिपब्लिक किताबमा आदर्श राज्य कस्तो हुनुपर्छ भनेर लेखे। अरस्तुले विज्ञान, तर्कशास्त्र र दर्शनमा धेरै किताब लेखे।

मूर्तिकला र वास्तुकला: एथेन्सको पार्थेनन मन्दिर ग्रिक वास्तुकलाको उत्कृष्ट नमुना हो। मूर्तिकार फिडियसले बनाएको एथेना देवीको मूर्ति र ओलम्पियाको जियस देवताको विशाल मूर्ति त्यस बेलाका प्रसिद्ध मूर्ति थिए।

ई.पू. १४६ मा ग्रिस रोमको अधीनमा पर्‍यो। तर रोमनहरूले ग्रिसको कला, धर्म, साहित्य र दर्शन अपनाए।

रोमको सभ्यता

ग्रिसको सभ्यता कमजोर हुँदै जाँदा रोमको सभ्यता फस्टायो। रोमले ग्रिसका धेरै कुरा अपनाएकाले यसलाई ग्रिसको सभ्यताको निरन्तरता पनि भनिन्छ। किंवदन्तीअनुसार ई.पू. ७५३ मा रोमुलस र रेमस नामका जुम्ल्याहा दाजुभाइले आजको इटलीमा टाइबर नदीको किनारमा रोम सहर बसाले।

सुरुमा रोममा इट्रस्कन राजाहरूको शासन थियो। ई.पू. ५०९ मा रोमका मानिसले अन्तिम इट्रस्कन राजालाई हटाएर गणतन्त्र स्थापना गरे। “रिपब्लिक” शब्द ल्याटिन भाषाको “रेस पब्लिका”, अर्थात् “जनताको कुरा” बाट बनेको हो। रोमको गणतन्त्रमा नागरिकले हरेक वर्ष शासन चलाउने अधिकारी चुन्थे। सिनेट, अर्थात् अनुभवी र कुलीन व्यक्तिको सभाले अधिकारीलाई सल्लाह दिन्थ्यो।

रोमको साम्राज्य बढ्दै गएर तीन महादेशसम्म फैलियो। आजको इटली, स्पेन, फ्रान्स, ग्रिस, मिश्र र जर्मनीको केही भाग रोमको साम्राज्यभित्र थिए। केही समय मेसोपोटामियासम्म पनि पुग्यो।

समाज: रोमको समाजमा मुख्य दुई वर्ग थिए। कुलीन वर्गलाई राज्यले विशेष अधिकार दिएको थियो। सर्वसाधारण वर्गमा किसान, कामदार र व्यापारी थिए। यीभन्दा तल दास थिए। दासको कुनै अधिकार थिएन र उनीहरूसँग राम्रो व्यवहार हुँदैनथ्यो।

जुलियस सिजर रोमका प्रसिद्ध सेनापति र शासक थिए। उनले धेरै देश जिते र सुधारका काम गरे। पछि उनले आफूलाई जीवनभरका लागि तानाशाह, अर्थात् एक्लै सबै अधिकार भएका शासक घोषणा गरे। गणतन्त्र सकिने डरले ब्रुटस र क्यासियसको नेतृत्वमा सिनेटका सदस्यहरूको एउटा समूहले ई.पू. ४४ मा उनको हत्या गरे। त्यसपछि उनका धर्मपुत्र अगस्टस ई.पू. २७ मा रोमका पहिलो सम्राट् बने। उनको शासनकालमा रोममा शान्ति र विकास भएकाले यसलाई रोमको स्वर्णयुग भनिन्छ।

ग्रिस र रोमको सभ्यताको प्रभाव

सुमनले ग्रिस र रोमको सभ्यताले आजको संसारमा पारेका प्रभाव यसरी टिपे:

• क.साहित्य, नाटक र इतिहास लेखनको परम्परा यिनै सभ्यताबाट बलियो भयो।
• ख.मूर्तिकला र वास्तुकलामा, जस्तै खम्बा र गुम्बज भएका भवनमा, यिनको प्रभाव आज पनि देखिन्छ।
• ग.प्रजातन्त्र, गणतन्त्र, नागरिकता, संविधान र कानुनको शासन जस्ता धारणाको विकासमा यिनको ठुलो योगदान छ।
• घ.निर्वाचनबाट शासक छान्ने अभ्यास एथेन्स र रोम दुवैमा थियो।
• ङ.ओलम्पिक खेलको सुरुआत ग्रिसमा भयो; आधुनिक ओलम्पिक सन् १८९६ बाट फेरि सुरु भयो।
• च.रोमको कानुन, सडक, ल्याटिन भाषा र पात्रोको प्रभाव संसारभर छ।

अभ्यास

सुमिना पत्रकार हुन्। उनी प्राचीन र पुरातात्त्विक वस्तुको खोजीमा संसारका विभिन्न देश जान्छिन्। आज उनी पाकिस्तानबाट सिन्धु उपत्यकाको सभ्यताबारे टेलिभिजनमा प्रत्यक्ष प्रसारण गर्दै छिन्।

“नमस्कार दर्शकवृन्द, तपाईँहरूले अहिले देखिरहनुभएको यो ठाउँ पाकिस्तानमा पर्छ। यो सिन्धु नदी हो। यही नदी र यसका सहायक नदीका किनारमा करिब ४५०० वर्षअघि एउटा ठुलो सभ्यता फस्टाएको थियो। यसलाई सिन्धु उपत्यकाको सभ्यता वा सिन्धुघाटीको सभ्यता भनिन्छ।”

कहाँ र कहिले?

सिन्धु सभ्यता आजको पाकिस्तान र भारतको उत्तरपश्चिम भागमा फैलिएको थियो। यसका ठुला सहर ई.पू. २६०० देखि ई.पू. १९०० तिरसम्म फस्टाए। सन् १९२१ मा रावी नदीको किनारमा हडप्पा र सन् १९२२ मा सिन्धु नदीको किनारमा मोहेन्जोदडो सहर उत्खनन गरिए। पहिलो पटक हडप्पामा भेटिएकाले यसलाई हडप्पा सभ्यता पनि भनिन्छ। पछि भारतमा लोथल, धोलावीरा, राखीगढी र कालीबङ्गा जस्ता सयौँ बस्ती भेटिए।

योजनाबद्ध सहर

मोहेन्जोदडो र हडप्पा दुवै योजना बनाएर बसालिएका सहर थिए। सडक र गल्ली सिधा थिए र एकअर्कालाई काटेर जान्थे। घर पकाएको इँटाले बनेका थिए, धेरै घर दुई तलासम्मका थिए। धेरैजसो घरमा आफ्नै इनार र स्नानकोठा थियो।

घरको फोहोर पानी इँटाले छोपिएको ढलमा जान्थ्यो। ढल सडकको छेउछेउ बग्थ्यो र सफा गर्न ठाउँठाउँमा ढकनी हुन्थ्यो। करिब ४५०० वर्षअघि यति राम्रो ढल व्यवस्था संसारका थोरै ठाउँमा मात्र थियो। मोहेन्जोदडोमा इँटाले बनेको एउटा ठुलो पोखरी छ, जसलाई महास्नानागार भनिन्छ। सभागृह र अन्न भण्डार जस्ता ठुला भवन पनि भेटिएका छन्।

जनजीवन

मानिसले सुती र उनी लुगा लगाउँथे। संसारमै कपासबाट कपडा बनाउने सबैभन्दा पुराना प्रमाणमध्ये केही यहीँका हुन्। महिला र पुरुष दुवै लामो कपाल पाल्थे। महिलाले सुन, चाँदी, तामा र मणिका गहना लगाउँथे।

मानिसको खाना यहीँको उत्पादनमा भर पर्थ्यो। गहुँ, जौ, खजुर र तरकारी उब्जाइन्थ्यो। माछा र मासु पनि खाइन्थ्यो। मनोरञ्जनका लागि विभिन्न खेल खेलिन्थे; माटाका खेलौना र पासा भेटिएका छन्।

मानिस खेती, पशुपालन, कपडा बुन्ने, माटाका भाँडा, इँटा, गहना र मूर्ति बनाउने काम गर्थे। समुद्रपारसम्म व्यापार पनि गर्थे। काम लिङ्गका आधारमा पनि बाँडिएको थियो भनिन्छ।

यहाँ ढुङ्गाका साना मोहर, अर्थात् छाप धेरै भेटिएका छन्। मोहरमा साँढे, गैँडा, हात्ती जस्ता जनावरका चित्र र केही अक्षर कुँदिएका छन्। सामानमा छाप लगाउन यिनको प्रयोग गरिन्थ्यो होला। तर यी अक्षर अहिलेसम्म कसैले पढ्न सकेका छैनन्।

धार्मिक विश्वास

लिपि पढ्न नसकिएकाले सिन्धु सभ्यताका मानिसको धर्मबारे पक्का थाहा छैन। उत्खननमा भेटिएका वस्तुबाट अनुमान मात्र गरिन्छ। माटाका धेरै महिला मूर्ति भेटिएका छन्, जसलाई मातृदेवीका मूर्ति मानिन्छ। यसले उनीहरू मूर्तिपूजा गर्थे भन्ने देखिन्छ। मोहरमा पिपलको पात र साँढे, गोरु, बाख्रा जस्ता जनावरका चित्र छन्। यसले उनीहरू प्रकृति, रुख र जनावरको पूजा गर्थे भन्ने अनुमान गरिन्छ।

मृत्यु भएपछि लासलाई चिहानमा गाडिन्थ्यो। लाससँगै माटाका भाँडा र गहना पनि राखिन्थे। हडप्पामा यस्तो ठुलो चिहान क्षेत्र भेटिएको छ।

सभ्यता किन सकियो?

ई.पू. १९०० तिरदेखि यी ठुला सहर बिस्तारै खाली हुँदै गए। यसको एउटै कारण पत्ता लागेको छैन। विद्वानहरू धेरै कारण औँल्याउँछन्: मनसुन कमजोर भएर पानी कम पर्नु, नदीको बहाब बदलिनु वा सुक्नु, बाढी, र मेसोपोटामियासँगको व्यापार घट्नु। मानिस सहर छाडेर गाउँतिर र पूर्वतिर सरे।

आज पनि रहेका प्रभाव

सिन्धु सभ्यताका केही चलन आज पनि दक्षिण एसियाका देश नेपाल, भारत, पाकिस्तान, बङ्गलादेश र अफगानिस्तानमा देख्न सकिन्छ:

• क.कपास खेती र सुती कपडाको प्रयोग
• ख.माटाका भाँडा, चुरा र गहनाको चलन
• ग.गोरुगाडा र खेतीका केही तरिका
• घ.पिपल र प्रकृतिको पूजा, मातृदेवीको उपासना
• ङ.सहरमा ढल र नालीको व्यवस्था

यसरी आजका धेरै सामाजिक मूल्य र संस्कारलाई सिन्धु सभ्यताको निरन्तरता मान्न सकिन्छ।

अभ्यास

श्री नेपाल माध्यमिक विद्यालय, अमलेखगन्जका कक्षा ८ का विद्यार्थीले शैक्षिक प्रदर्शनी आयोजना गरेका छन्। प्रदर्शनी हेर्न अरू विद्यालयका विद्यार्थी र अभिभावकलाई पनि निम्तो दिइएको छ। करिना पनि प्रदर्शनी हेर्न गएकी छन्। उनलाई पुनर्जागरणसम्बन्धी चार्ट निकै मन पर्‍यो।

पुनर्जागरणको अर्थ

पहिलो चार्टमा यस्तो लेखिएको थियो:

• क.पुनर्जागरण शब्द “पुनः” र “जागरण” मिलेर बनेको हो। पुनःको अर्थ फेरि र जागरणको अर्थ ब्युँझनु वा जाग्नु हो।
• ख.प्राचीनकालमा ग्रिस र रोममा शिक्षा, कला, साहित्य र ज्ञानको ठुलो विकास भएको थियो।
• ग.रोमन साम्राज्यको पश्चिमी भाग ढलेपछि करिब एक हजार वर्षसम्म युरोपमा चर्चको प्रभाव निकै बलियो रह्यो। यस समयलाई मध्ययुग भनिन्छ।
• घ.त्यस बेला धार्मिक अन्धविश्वास र कट्टरता बढ्यो। चर्चले भनेको कुरामा प्रश्न उठाउनु अपराध मानिन्थ्यो।
• ङ.चौधौँ शताब्दीदेखि इटलीका सहर, विशेष गरी फ्लोरेन्समा, ग्रिस र रोमको पुरानो ज्ञान, कला र साहित्य फेरि पढ्न थालियो।
• च.त्यसपछि नयाँ खोज र आविष्कार भए र ज्ञानको पुनर्जन्म भयो। यसलाई पुनर्जागरण भनियो। यो सत्रौँ शताब्दीसम्म युरोपभरि फैलियो।

पुनर्जागरणका कारण

दोस्रो चार्टमा पुनर्जागरणका कारण थिए:

• क.यातायात, व्यापार र भ्रमण: इटलीका सहर भूमध्य सागरको व्यापारका केन्द्र थिए। व्यापारी र यात्रीले टाढाका देशको ज्ञान र अनुभव ल्याए।
• ख.तीव्र सहरीकरण: सहर बढ्दै गए र धनी व्यापारीले कलाकार र विद्वानलाई सघाए।
• ग.अरबी सभ्यताको प्रभाव: अरबी विद्वानले ग्रिसका धेरै पुराना किताब जोगाएर अनुवाद गरेका थिए। गणित, औषधी र खगोलशास्त्रको ज्ञान अरबी संसार हुँदै युरोप आयो।
• घ.कन्स्टान्टिनोपलको पतन: सन् १४५३ मा कन्स्टान्टिनोपल (आजको इस्तानबुल) तुर्कहरूले जितेपछि त्यहाँका ग्रिक विद्वान पुराना किताब लिएर इटली आए।
• ङ.छापाखाना: सन् १४५० तिर जर्मनीका गुटेनबर्गले चलाउन मिल्ने अक्षरको छापाखाना बनाए। किताब सस्तो र छिटो छापिन थाले र ज्ञान धेरैसम्म पुग्यो।
• च.धार्मिक आडम्बरको विरोध: चर्चका केही पादरीको भ्रष्टाचार र देखावटी धार्मिक कामविरुद्ध मानिस बोल्न थाले।

पुनर्जागरणले ल्याएका परिवर्तन

तेस्रो चार्टमा परिवर्तनहरू लेखिएका थिए:

• क.अन्धविश्वास घट्यो।
• ख.तर्क र प्रमाणमा विश्वास बढ्यो।
• ग.वैज्ञानिक खोज र आविष्कार भए।
• घ.पोप र पादरीको प्रशंसामा मात्र साहित्य लेख्ने चलन घट्यो।
• ङ.साहित्यमा स्वतन्त्र अभिव्यक्तिलाई प्राथमिकता दिइयो; ल्याटिनसँगै मानिसले बोल्ने भाषामा पनि किताब लेखिन थाले।
• च.ग्रिक र ल्याटिन साहित्यको अध्ययन बढ्यो।
• छ.नयाँ भौगोलिक क्षेत्रको खोजी भयो।
• ज.कलाको विकास भयो।

कलामा पुनर्जागरण

प्रदर्शनीमा करिनाले सिर्जनालाई भेटिन्। सिर्जनाले पुनर्जागरणबारे थप जानकारी दिँदै अर्को चार्ट देखाइन्:

• क.बहुमुखी प्रतिभाका धनी लियोनार्दो दा भिन्चीले विश्वप्रसिद्ध चित्र मोनालिसा बनाए। यस चित्रमा सौन्दर्य, सजीवता र भावना प्रस्ट देखिन्छ। लियोनार्दोले उड्ने यन्त्र र मानव शरीरका चित्र पनि बनाएका थिए।
• ख.माइकल एन्जेलो र राफेल त्यस समयका अरू प्रसिद्ध कलाकार हुन्। माइकल एन्जेलोले रोमको सिस्टिन चैपलको छानामा चित्र बनाए र डेभिडको प्रसिद्ध मूर्ति कुँदे।
• ग.मूर्तिकार गिबर्टीले फ्लोरेन्सको गिर्जाघरको छेउमा रहेको बप्तिस्मा भवनका लागि काँसका ढोका बनाए। ढोकामा सुनको जलप लगाइएको थियो। यी ढोका यति कलात्मक थिए कि यिनलाई स्वर्गको द्वार भनिन्छ।
• घ.वास्तुकार ब्रुनेलेस्कीले फ्लोरेन्सको ठुलो गिर्जाघरमा विशाल गुम्बज बनाए।

साहित्यमा पुनर्जागरण

• क.इटालीका कवि दान्तेले डिभाइन कमेडी नामको महाकाव्य लेखे। उनले यसलाई ल्याटिनमा होइन, आम मानिसले बोल्ने इटालियन भाषामा लेखे। यसमा पोप, पादरी र सामन्तका खराब कामको पनि चर्चा छ।
• ख.इरास्मसले मूर्खताको प्रशंसा (द प्रेज अफ फली) नामको व्यङ्ग्य रचना लेखे। यसमार्फत उनले समाजको अन्धविश्वास, कुरीति र धार्मिक आडम्बरको खिल्ली उडाए।
• ग.अङ्ग्रेज कवि स्पेन्सरले काव्यमा नयाँपन ल्याए र कवितामार्फत जनचेतना फैलाए।

विज्ञान र अन्वेषणमा पुनर्जागरण

• क.निकोलस कोपर्निकसले सूर्य घुम्दैन, पृथ्वी र अरू ग्रहले सूर्यको परिक्रमा गर्छन् भन्ने सिद्धान्त सन् १५४३ मा प्रकाशित गरे।
• ख.केप्लरले ग्रहहरू सूर्यको वरिपरि अण्डाकार बाटोमा घुम्छन् भन्ने नियम पत्ता लगाएर कोपर्निकसको सिद्धान्तलाई गणितका आधारमा पुष्टि गरे।
• ग.ग्यालिलियोले सुधारिएको दूरबिन बनाए र त्यसैले बृहस्पतिका चन्द्रमा र चन्द्रमाका खाल्डा देखे।
• घ.विलियम गिल्बर्टले पृथ्वी आफैँ एउटा ठुलो चुम्बक हो भन्ने देखाए।
• ङ.जोन नेपियरले ठुला हिसाब सजिलो बनाउने लगारिदम पत्ता लगाए।
• च.पछि न्युटनले यिनै वैज्ञानिकको कामलाई आधार बनाएर गुरुत्वाकर्षणको सिद्धान्त दिए।

भौगोलिक खोज:

• क.मार्को पोलो पुनर्जागरणभन्दा पहिले, १३ औँ शताब्दीमा चीनसम्म पुगेका थिए। उनको यात्राको किताबले युरोपेलीलाई पूर्वका देशबारे जान्न उत्सुक बनायो।
• ख.कोलम्बस सन् १४९२ मा एट्लान्टिक महासागर पार गरेर अमेरिका महादेशका टापुमा पुगे।
• ग.भास्को द गामा सन् १४९८ मा अफ्रिका घुमेर समुद्री बाटो हुँदै भारतको कालिकट पुगे।

अभ्यास