सूचना तथा सञ्चार प्रविधि

टिभीको कार्यक्रम घरसम्म तीन तरिकाले पुग्न सक्छ।

1. एन्टना टिभी। टिभी स्टेसनले अग्लो ट्रान्समिटरबाट कार्यक्रमलाई रेडियो तरङ्गका रूपमा पठाउँछ र छानामा राखिएको एन्टनाले ती तरङ्ग समात्छ। हावा हुँदै आउँदा तरङ्ग फैलिने र तिनको ऊर्जा घट्ने भएकाले एन्टनामा थोरै मात्र भोल्टेज (पोटेन्सियल फरक) उत्पन्न हुन्छ र टिभीसम्म जाने तारमा कमजोर करेन्ट मात्र बग्छ। चित्र र आवाज बोक्ने यही कमजोर करेन्ट मोड्युलेट भएको सिग्नल हो। डाँडा, घर र मौसमले यसलाई अझ कमजोर बनाउने भएकाले तीनमध्ये एन्टना टिभीको चित्र र आवाज सबैभन्दा कमजोर हुन्थ्यो।
2. केबल टिभी। केबल कम्पनीले धेरै च्यानल जम्मा गरी पोलमा टाँगिएका केबलबाट हरेक घरमा पठाउँछ। केबलभित्रको सिग्नल पनि मोड्युलेट भएको हुन्छ। डिस टिभी आउनुअघि नेपालमा सबैभन्दा धेरै केबल टिभी नै हेरिन्थ्यो। कम्प्युटरलाई टिभीका रूपमा चलाउन वा त्यही केबलबाट इन्टरनेट लिन केबल मोडेम चाहिन्छ।
3. डिस टिभी (स्याटेलाइट टिभी) र इन्टरनेट टिभी। छानामा राखिएको डिसले पृथ्वीभन्दा धेरै माथि रहेको भूउपग्रहबाट पठाइएका डिजिटल सिग्नल प्राप्त गर्छ। इन्टरनेट टिभी (IPTV) चाहिँ इन्टरनेट जडानबाट डिजिटल डाटाका रूपमा आउँछ।

आधुनिक टिभीभित्र आएको सिग्नललाई टिभीकै परिपथले डिजिटल सिग्नलमा बदल्छ। तर हाम्रा आँखा र कानले 0 र 1 बुझ्न नसक्ने भएकाले अन्त्यमा डिजिटल सिग्नललाई फेरि स्क्रिनमा प्रकाश र स्पिकरमा आवाज बनाउने एनालग सिग्नलमा बदल्नुपर्छ।

ध्वनिबाट अङ्कमा, अनि फेरि ध्वनिमा

बोल्दा निस्कने आवाज बिस्तारै बढ्ने र घट्ने हावाको चापको तरङ्ग हो। माइक्रोफोनले यसलाई त्यसैगरी बिस्तारै बढ्ने र घट्ने भोल्टेजमा बदलेर ध्वनिको नक्कल गर्छ। यसरी निरन्तर रूपमा परिवर्तन भइरहने सिग्नललाई एनालग सिग्नल भनिन्छ (यो ध्वनिको एनालग अर्थात् नक्कल हो)।

यसलाई डिजिटल रूपमा पठाउन एनालग-टु-डिजिटल कन्भर्टर (ADC) भनिने उपकरणले भोल्टेजलाई एक सेकेन्डमा धेरै पटक नापेर हरेक नापलाई 0 र 1 मात्र प्रयोग गरी बाइनरी अङ्कमा लेख्छ। अर्को छेउमा डिजिटल-टु-एनालग कन्भर्टर (DAC)ले ती अङ्कलाई फेरि बिस्तारै परिवर्तन हुने भोल्टेजमा बदल्छ र लाउडस्पिकरले त्यसलाई ध्वनिमा बदल्छ।

डिजिटल सिग्नल पठाउन सजिलो हुने भएकाले आज प्रायः सबै सूचना र सञ्चार यसैबाट हुन्छ। फोन, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालसँगै हुर्केका मानिसलाई कहिलेकाहीँ डिजिटल नेटिभ भनिन्छ। अनलाइनमा गरिने व्यवहार पनि अब अरू ठाउँको व्यवहारजत्तिकै महत्त्वपूर्ण भएको छ। अनलाइन कुराकानीमा शिष्ट र दयालु व्यवहार गर्दा राम्रो अनलाइन रेपुटेसन (अनलाइन प्रतिष्ठा) बन्छ। अनलाइन साधनको लापरवाह वा निर्दयी प्रयोगबाट भने आफ्नो र अरूको शारीरिक, मानसिक तथा भावनात्मक स्वास्थ्यमा हानि पुग्न सक्छ। यसबारे एकाइको अन्त्यतिर फेरि पढिनेछ।

डिजिटल सिग्नल: क्रियाकलाप 13.1

समयसँगै परिवर्तन हुने र सूचना बोक्ने कुनै पनि भौतिक परिमाणलाई सिग्नल भनिन्छ। क्रियाकलाप 13.1 मा स्विच अन-अफ गरेर हामीले आफैँ डिजिटल सिग्नल बनायौँ। इलेक्ट्रोनिक उपकरणभित्र यही काम ट्रान्जिस्टर भनिने लाखौँ साना स्विचबाट एक सेकेन्डमा अर्बौँ पटक हुन्छ।

स्विच अफ नगरी बल्बका दुई छेउको a.c. मेन लाइनको भोल्टेज नाप्ने हो भने ग्राफ −V देखि +V सम्मका सबै मान हुँदै बिस्तारै बढ्छ र घट्छ। यो एनालग सिग्नल हो।

बाइनरी सङ्ख्या

डिजिटल सिग्नलमा 0 र 1 गरी दुईओटा मात्र अङ्क प्रयोग हुने भएकाले यसमा बाइनरी प्रणालीमा गनिन्छ। हरेक 0 वा 1 लाई बिट भनिन्छ (binary digit अर्थात् बाइनरी अङ्कको छोटो रूप)। बिट जति धेरै भयो त्यति धेरै संयोजन बनाउन सकिन्छ:

हरेक बिट थपिँदा संयोजनको सङ्ख्या दोब्बर हुन्छ: n ओटा बिटबाट $2^n$ ओटा संयोजन बन्छन्। हरेक संयोजनले कुनै सङ्ख्या, अक्षर, रङ वा सङ्गीतको सुर जनाउन सक्छ। हरेक बिटलाई एउटा स्विचका रूपमा पनि कल्पना गर्न सकिन्छ: 1 का लागि अन र 0 का लागि अफ। जस्तै 0011 ले अन्तिम दुईओटा स्विच अन छन् भन्ने जनाउँछ।

डाटा भण्डारण: बिट र बाइट

बिटका यिनै संयोजनलाई डाटा भनिन्छ। पाठ, चित्र, आवाज र भिडियो सबै 0 र 1 का रूपमा कम्प्युटरको मेमोरीमा भण्डारण गरिन्छ। मेमोरी यी एकाइमा नापिन्छ:

• बिट कम्प्युटरमा डाटाको सबैभन्दा सानो एकाइ हो: एउटा 0 वा 1।
• बाइट भनेको कम्प्युटरले एउटै एकाइका रूपमा चलाउने 8 बिटको समूह हो। एउटा बाइटमा अङ्ग्रेजीको एउटा अक्षर भण्डारण गर्न सकिन्छ।

एनालग र डिजिटल सिग्नलबिच भिन्नता

हामी ध्वनिबाट कुरा गर्छौँ र ध्वनि एनालग सिग्नल हो। पुरानो ल्यान्डलाइन टेलिफोनले आवाजलाई एनालग विद्युतीय सिग्नलमा बदलेर तारबाट पठाउँछ। तार, सिसाको फाइबर वा हावाजस्ता कुनै माध्यम अर्थात् च्यानलबाट सिग्नललाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पठाउने क्रियालाई सिग्नल प्रसारण भनिन्छ। सिग्नललाई तारमा भोल्टेजका रूपमा, फाइबरमा प्रकाशका रूपमा वा हावामा विद्युत् चुम्बकीय (रेडियो) तरङ्गका रूपमा पठाउन सकिन्छ।

सञ्चारका पुराना तरिकामा एनालग सिग्नल प्रयोग गरिन्थ्यो। मिडियम वेभ (MW) र सर्ट वेभ (SW) का रेडियो प्रसारणमा अहिले पनि एनालग सिग्नल पठाइन्छ। बाटोमा अरू तरङ्ग, चट्याङ र वायुमण्डलका कारण यसमा बाह्य मिसावट मिसिन्छ। राति MW रेडियोमा सुनिने स्यार्र र खरखर आवाज यही हो। तारमा जोडिएर जोसुकैले पनि एनालग टेलिफोन कुराकानी लुकेर रेकर्ड गर्न सक्थ्यो।

यी दुवै समस्याको समाधान सिग्नललाई डिजिटाइज गर्नु अर्थात् 0 र 1 मा बदल्नु हो। रिसिभरले “यो 0 हो कि 1?” भन्ने मात्र छुट्याउनुपर्ने भएकाले थोरै मिसावट हुँदा केही बिग्रँदैन। डाटालाई कोडले बन्द गर्न पनि सकिन्छ। डिजिटल प्रणालीमा डाटालाई 0 र 1 मात्र प्रयोग गरी भण्डारण, प्रसारण तथा पुनः निर्माण गर्न सकिने भएकाले यसको प्रशोधन सजिलो हुन्छ र त्रुटि पनि धेरै कम हुन्छ।

डिजिटल सञ्चार प्रणालीका अवयव

1. स्रोत: मूल सन्देश, जस्तै बोलेको आवाज।
2. इनपुट ट्रान्सड्युसर: यसले सन्देशलाई विद्युतीय सिग्नलमा बदल्छ। जस्तै माइक्रोफोनले ध्वनिलाई विद्युत्‌मा बदल्छ। (ऊर्जाको एउटा रूपलाई अर्को रूपमा बदल्ने जुनसुकै उपकरणलाई ट्रान्सड्युसर भनिन्छ।)
3. इन्कोडर: यसले सिग्नललाई बिटमा बदलेर डाटालाई सकेसम्म कम बिटमा कम्प्रेस गर्छ। यसो गर्दा सिग्नलले उपलब्ध आवृत्तिको दायरा अर्थात् ब्यान्डविड्थ कम ओगट्छ। इन्कोडरले जाँच गर्ने बिट थप्न र डाटालाई कोडले बन्द गर्न पनि सक्छ। यसरी बन्द गरिएको डाटा सम्बन्धित मेसिन वा मानिसले मात्र पढ्न सक्छ।
4. मोड्युलेटर: यसले बिटलाई च्यानलबाट जान सक्ने गरी रेडियो तरङ्ग वा प्रकाशजस्तो क्यारियर तरङ्गमा चढाउँछ। यसरी डिजिटल क्रम एनालग तरङ्ग बन्छ।
5. च्यानल: ट्रान्समिटरदेखि रिसिभरसम्मको बाटो: तार, अप्टिकल फाइबर वा हावा (रेडियो तरङ्ग)। मिसावट यहीँ मिसिन्छ।
6. डिमोड्युलेटर: रिसिभरतिरको पहिलो चरण। यसले क्यारियर तरङ्गबाट बिट फेरि झिक्छ।
7. डिकोडर: यसले प्राप्त बिटलाई फेरि सन्देशमा बदल्छ र जाँच गर्ने बिटको सहायताले त्रुटि पत्ता लगाएर सच्याउँछ।
8. आउटपुट ट्रान्सड्युसर: यसले विद्युतीय सिग्नललाई फेरि मूल भौतिक रूपमा बदल्छ। जस्तै लाउडस्पिकरले करेन्टलाई ध्वनिमा बदल्छ।
9. आउटपुट सिग्नल: अन्त्यमा पाइने नतिजा। ध्वनि पठाइएको भए ध्वनि नै निस्कन्छ।

यो क्रम महत्त्वपूर्ण छ र परीक्षामा सोधिन्छ: स्रोत → इनपुट ट्रान्सड्युसर → इन्कोडर → मोड्युलेटर → च्यानल → डिमोड्युलेटर → डिकोडर → आउटपुट ट्रान्सड्युसर → आउटपुट। यसमा रिसिभरले पठाउने पक्षकै चरण उल्टो क्रममा गरेको देखिन्छ।

एनालग सञ्चार र डिजिटल सञ्चारबिच भिन्नता

बेसब्यान्ड प्रसारण र ब्रोडबेन्ड प्रसारण

बेसब्यान्ड प्रसारणमा डिजिटल सिग्नललाई एनालग तरङ्गमा नबदली जस्ताको तस्तै च्यानलमा पठाइन्छ। पूरै च्यानलले एक पटकमा एउटा मात्र सिग्नल बोक्छ र पठाउने तथा प्राप्त गर्ने दुवै काम पालैपालो त्यही च्यानलबाट हुन्छ। यस किसिमको प्रसारण छोटो दुरीका लागि गरिन्छ। जस्तै विद्यालयको कम्प्युटर ल्याबमा केबलबाट एउटा कम्प्युटरलाई अर्कोसँग जोड्नु बेसब्यान्ड प्रसारण हो।

ब्रोडबेन्ड प्रसारणमा भने डिजिटल सिग्नललाई पहिले विद्युत् चुम्बकीय तरङ्ग वा अप्टिकल फाइबरभित्रको प्रकाशजस्ता एनालग क्यारियर तरङ्गमा मोड्युलेट गरिन्छ। फरक फरक सिग्नलले फरक फरक क्यारियर आवृत्ति प्रयोग गर्ने भएकाले धेरै सिग्नल एकै पटक एउटै च्यानलबाट जान सक्छन्। पठाउन र प्राप्त गर्न च्यानललाई छुट्टाछुट्टै च्यानलमा बाँडिन्छ (वा दुईओटा छुट्टै केबल प्रयोग गरिन्छ)। यस किसिमको प्रसारण लामो दुरीका लागि गरिन्छ। दैनिक बोलीचालीमा “ब्रोडबेन्ड इन्टरनेट” भन्नाले छिटो इन्टरनेट बुझिन्छ र त्यो पनि यही अर्थमा ब्रोडबेन्ड नै हो।

डिजिटल प्रसारणका फाइदा

1. डिजिटल सिग्नलमा मिसावट र विकृतिको असर धेरै कम हुन्छ।
2. डिजिटल परिपथ धेरै विश्वसनीय हुन्छन्।
3. डिजिटल परिपथ एनालग परिपथभन्दा सस्ता र बनाउन सजिला हुन्छन्।
4. सिग्नलबिच ओभरल्याप तथा क्रस टक कम हुन्छ।
5. सामान्य अवस्थामा डिजिटल सिग्नलका गुण बदलिँदैनन्।
6. इन्कोडिङ (इन्क्रिप्सन) गरी सूचनालाई सुरक्षित राख्न र कम्प्रेसन गरी सानो बनाउन सकिन्छ।
7. त्रुटि पत्ता लगाउने र त्रुटि सच्याउने कोड प्रयोग गरिने भएकाले प्रसारणमा गल्ती कम हुन्छ।

डिजिटल प्रविधिले सूचना र सञ्चारलाई छिटो र राम्रो बनाएको छ र धेरै धेरै मानिससम्म पुर्‍याएको छ। आधुनिक दूरसञ्चार, इन्टरनेट, डिजिटल मिडिया र डिजिटल टिभी सबै यसैबाट विकसित भएका हुन्।

• क.डिजिटल टेलिकम्युनिकेसन। कल छिटो जोडिन्छ र आवाज प्रस्ट सुनिन्छ। हरेक कललाई बिटको छुट्टै लहरका रूपमा राखेर एउटै च्यानल वा ब्यान्डविड्थबाट धेरै टेलिफोन कल एकै पटक पठाउन सकिन्छ।
• ख.डिजिटल मिडिया। फोन, कम्प्युटर र ट्याब्लेटबाट आफ्नै मिडिया बनाउन, समाचार हेर्न र अनलाइन सूचना आदानप्रदान गर्न सकिन्छ।
• ग.डिजिटल टिभी। डिजिटल टिभी फरक फरक बाटोबाट आउँछ र हरेक बाटोको आफ्नै फाइदा छ: टेरेस्ट्रियल (ट्रान्समिटर टावरबाट एन्टनामा), भूउपग्रह (डिसमा; डिस टिभीले नेपालका दुर्गम भागसम्म टिभी सेवा पुर्‍याएको छ), केबल (केबल कम्पनीको केन्द्र अर्थात् हेडएन्डबाट केबल हुँदै) र मोबाइल (फोन र गाडीमा)। हाइ डेफिनेसन (HD) टिभी पछिल्लो डिजिटल प्रविधिबाट बनेका हुन्छन्।

इन्टरनेटमा सन्देश कसरी पुग्छ

एउटा फोटो पठाउँदा इन्टरनेटमा साथीसम्म एउटै लामो तार जोडिँदैन। फोटोलाई बिटका साना प्याकेटमा टुक्र्याएर हरेक प्याकेटमा गन्तव्यको ठेगाना र एउटा नम्बर लेखी पठाइन्छ। राउटर भनिने मेसिनले हरेक प्याकेटलाई त्यस बेला राम्रो लाग्ने अर्को बाटो छानेर ठेगानातिर अघि बढाउँछ। फरक फरक प्याकेट फरक बाटो हुँदै जान सक्छन् र अघिपछि गरेर पुग्न सक्छन्। साथीको फोनले तिनलाई नम्बरअनुसार फेरि क्रममा मिलाउँछ र नपुगेका प्याकेट फेरि माग्छ।

डिजिटल उपकरणले शिक्षा, स्वास्थ्य, मनोरञ्जन तथा आर्थिक क्षेत्रका दैनिक काम सजिलो बनाएको छ:

• इन्फ्रारेड र डिजिटल थर्मोमिटर (तापक्रम अङ्कमा देखिने)
• क्याल्कुलेटर
• अनलाइन पत्रपत्रिका
• डिजिटल वालेट, जस्तै QR कोडबाट भुक्तानी गर्न प्रयोग गरिने एप
• अनलाइन पुस्तकालय (ई-पुस्तकालय)
• सवारी साधनका डिजिटल स्पिडोमिटर
• डिजिटल क्यामरा र फोनका क्यामरा
• स्मार्ट घडी
• डिजिटल क्यालेन्डर

सकारात्मक प्रभाव

1. डिजिटल पुस्तकालय: CDC को अनलाइन पुस्तकालयमा जस्तै डिजिटल पुस्तकालयमा पाठ्यपुस्तक र अरू पुस्तकका डिजिटल प्रति राखिएका हुन्छन्। यसले पढ्ने बानी बसाल्न मदत गर्छ र जुनसुकै ठाउँका विद्यार्थीले यी पुस्तक पढ्न पाउँछन्।
2. अनलाइन पत्रपत्रिका: इन्टरनेट र स्मार्टफोन भए gorkhapatraonline.com जस्ता समाचार पोर्टल पढ्न सकिन्छ।
3. डिजिटल भुक्तानी: धेरै नगद बोकेर हिँड्नुपर्दैन। पसलको QR कोड स्क्यान गर्दा पैसा सिधै पसलको बैङ्क खातामा जान्छ। यसबाट राजस्व बुझाउन तथा बस र हवाईजहाजको टिकट काट्न पनि सकिन्छ।
4. अनलाइन व्यापार: इन्टरनेटबाट सामानको प्रचार र बिक्री गर्न सकिन्छ।
5. सामाजिक सञ्जाल: मानिसहरू सबैका सामु आफ्नो धारणा राख्न सक्छन् र टाढा रहेका परिवार तथा साथीसँग जोडिइरहन सक्छन्।
6. मनोरञ्जन: गेम र गीतसङ्गीतका एप।

नकारात्मक प्रभाव

1. धेरै समय अनलाइनमा बिताउने मानिसको आमनेसामने अरूसँग गर्ने व्यवहार बदलिन सक्छ।
2. सामाजिक सञ्जालबाट हुने अपराधले मानिसको व्यक्तिगत, पारिवारिक तथा सामाजिक जीवनमा असर पार्छ। प्रतिष्ठामा आँच आउँदा ठुलो मानसिक तनाव हुन्छ।
3. डिजिटल सामग्री बढी पढिने र किनिने भएकाले छापिएका पुस्तकजस्ता भौतिक वस्तुको प्रयोग घटेर केही व्यवसायको काम कम हुन्छ।
4. पर्याप्त व्यायाम नगर्ने बालबालिकामा मोटोपना र शारीरिक कमजोरीको जोखिम हुन्छ।
5. हत्या र हिंसाले भरिएका गेमले मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक व्यवहारमा हानि पुर्‍याउन सक्छ।
6. डिजिटल प्रविधिको दुरुपयोग गर्दा अरूलाई हानि पुग्छ। ठगी, ह्याकिङ र साइबर बुलिङजस्ता साइबर अपराध यसका उदाहरण हुन्।

राम्रा र नराम्रा यी धेरैजसो प्रभावको पछाडि इन्टरनेट नै छ। संसारभरिका मानिसहरूले उस्तै किसिमका काममा लामो समय अनलाइन बिताउँछन्। सक्रिय इन्टरनेट प्रयोगकर्तालाई नेटिजन (नेटको नागरिक) भनिन्छ।

इन्टरनेटको युगमा सबैलाई इन्टरनेट प्रयोग गर्ने र त्यसमा सहभागी हुने समान अधिकार छ। सक्रिय रूपमा इन्टरनेट प्रयोग गर्ने व्यक्तिलाई नेटिजन भनिन्छ। नेटिजन विश्वभर जोडिएको इन्टरनेटको नागरिक हो। त्यो अनलाइन संसारको जिम्मेवार नागरिक हुनुलाई डिजिटल सिटिजनसिप भनिन्छ। टेलिफोन, इन्टरनेट कल र सामाजिक सञ्जालले संसारभरका मानिसलाई निकै नजिक जोडेको हुनाले संसारलाई प्रायः ग्लोबल भिलेज भनिन्छ।

असल नेटिजनका विशेषता

• आमनेसामने गरेजस्तै अनलाइनमा पनि सामाजिक रूपमा स्वीकार्य व्यवहार गर्ने।
• इमेल, च्याट, कमेन्ट र सार्वजनिक पोस्टमा सभ्य र शिष्ट भाषा प्रयोग गर्ने।
• कहिल्यै भेट नहुने मानिसलाई पनि आदर गर्ने। हरेक स्क्रिनको अर्कोपट्टि एक जना वास्तविक मानिस हुन्छ।
• अनलाइनमा पोस्ट गरेको जुनसुकै कुरा स्थायी हुन्छ भन्ने सम्झने। मेटाइसकेपछि पनि त्यसलाई कसैले कपी गर्न, सेयर गर्न र वर्षौँपछि भेट्टाउन सक्छ।
• बौद्धिक सम्पत्तिको सम्मान गर्ने। अनलाइनमा भएका फोटो, सङ्गीत, लेख र भिडियो तिनलाई बनाउनेका हुन्। तिनलाई अनुमतिबिना प्रयोग नगर्ने र सधैँ स्रोत उद्धृत गर्ने।
• हल्ला वा नजाँचिएका समाचार नफैलाउने र सेयर गर्नुअघि जाँच्ने।
• आफ्नो र अरूको गोपनीयता र सुरक्षा जोगाउने।

अनलाइन रेपुटेसन

दैनिक जीवनमा जस्तै अनलाइनमा पनि आफ्नो प्रतिष्ठा जोगाउनुपर्छ। इन्टरनेटमा कसैबारे देखिने कुराबाट मानिसहरूले उसलाई कस्तो ठान्छन् भन्ने कुरा नै अनलाइन प्रतिष्ठा हो।

• वास्तविक नाम, वास्तविक फोटो र सही सार्वजनिक विवरणसहितको प्रोफाइल साँचो र विश्वासयोग्य देखिन्छ। (विद्यार्थीले भने सार्वजनिक विवरण थोरै राख्नुपर्छ: नाम मात्र पुग्छ। आफ्नो फोन नम्बर, घरको ठेगाना वा विद्यालयको समयतालिका कहिल्यै सार्वजनिक गर्नुहुँदैन।)
• सबै सामाजिक सञ्जाल प्रोफाइलमा एउटै प्रयोगकर्ता नाम राख्दा चिन्न सजिलो हुन्छ।
• कसैका पोस्ट, कमेन्ट र सेयरबाट त्यस व्यक्तिको ज्ञान, रुचि र सिप वा लापरवाही थाहा हुन्छ।
• सुरक्षा पनि महत्त्वपूर्ण छ: गोपनीयता सेटिङ कमजोर भए पासवर्ड चोरी हुन सक्छ र अरू कसैले आफ्नो नाममा हानिकारक कुरा पोस्ट गर्न सक्छ।

अनलाइन प्रतिष्ठा सङ्घसंस्थाको पनि हुन्छ। संस्थाको वेबसाइटमा प्रकाशित सूचना र त्यसको सामाजिक सञ्जाल पेजका पोस्ट आधिकारिक हुन्छन्। पेजका फलोअरको सङ्ख्याबाट त्यस संस्थाप्रति मानिसको विश्वास कति छ भन्ने थाहा हुन्छ। राम्रो संस्था सबै प्रमुख साइट र सञ्जालमा उपस्थित हुन्छ र कमेन्ट तथा गुनासाको समयमै जवाफ दिएर आफ्नो प्रतिष्ठा व्यवस्थापन गर्छ।

अरू क्रियाकलापसँग सन्तुलन नमिलाई घण्टौँसम्म अनलाइन बस्नु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ। यसले मोटोपना, अनिद्रा, आँखाका समस्या र मानसिक तनाव निम्त्याउन सक्छ। अनियन्त्रित रूपमा इन्टरनेट प्रयोग गर्दा डिप्रेसन, चिन्ता, बेइमानी, आत्मसम्मानमा कमी, अरूबाट टाढिनु, एक्लोपना र आक्रामक स्वभाव जस्ता समस्या पनि देखा पर्न सक्छन्।

डिजिटल आरोग्यता भनेको अनलाइन र अफलाइन क्रियाकलापमा बिताउने समयबिच सन्तुलन राखी मानसिक, शारीरिक, सामाजिक र भावनात्मक रूपमा स्वस्थ रहनु हो। अनलाइन प्रविधि प्रयोग गर्दा समग्र स्वास्थ्यमा हानि नपुग्ने गरी डिजिटल स्वास्थ्यको ख्याल राख्नुपर्छ।

डिजिटल आरोग्यताका लागि सजगता

डिजिटल प्रविधिको लतले जीवन अव्यवस्थित बनाउँछ। अनावश्यक स्क्रिन प्रयोगको असर थाहा पाएर त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने बानी बसाल्नु नै डिजिटल आरोग्यता सिप हो। यसका लागि:

• खाना खाँदा, गृहकार्य गर्दा र सुत्नुअघिको एक घण्टाजस्ता स्क्रिन नहेर्ने निश्चित समय छुट्याउनुपर्छ;
• सामाजिक सञ्जाल र गेमका लागि समयसीमा तोक्नुपर्छ;
• काम वा पढाइ गर्दा नोटिफिकेसन बन्द गर्नुपर्छ;
• राति फोन सुत्ने कोठाबाहिर राख्नुपर्छ;
• आँखालाई आराम दिन हरेक 20 मिनेटमा 20 फिट (6 m) टाढाको कुनै वस्तु 20 सेकेन्डसम्म हेर्नुपर्छ।

यसमा एपले पनि सहयोग गर्छ। एन्ड्रोइड फोनको सेटिङमा Digital Wellbeing र आइफोनमा Screen Time हुन्छ। ActionDash, Digital Detox र Microsoft Launcher जस्ता एपले पनि यही काम गर्छ। यस्ता एपमा हरेक एपमा कति समय बिताइयो भन्ने देखिन्छ र समयसीमा पनि तोक्न सकिन्छ।

इन्टरनेटमा पाठ र प्रयोगदेखि पूरै कोर्ससम्मका सिकाइ सामग्री पाइन्छन्। नेपालमा शैक्षिक जनशक्ति विकास केन्द्र (NCED) ले भिडियो पाठ प्रकाशित गर्छ। यस्ता सामग्री खोज्दा र हेर्दा पनि डिजिटल आरोग्यताको ख्याल राख्नुपर्छ। के खोज्ने र कति समय दिने भनेर पहिल्यै तय गरे 5 मिनेटको खोजी 2 घण्टाको स्क्रोलिङ बन्दैन।

आफ्नै सिकाइ सामग्री पनि बनाउन सकिन्छ। कम्प्युटर वा फोनको माइक्रोफोनबाट आवाज रेकर्ड गरेर श्रव्य सामग्री बनाइन्छ। फोनको क्यामरा वा डिजिटल क्यामराबाट श्रव्यदृश्य सामग्री (भिडियो) रेकर्ड गरिन्छ।

रेकर्ड गरिएको फाइलको नामको अन्त्यमा त्यसको फर्मेट जनाउने फाइल एक्सटेन्सन हुन्छ। जस्तै class 10 ICT.mp4 नामले सेभ गरिएको भिडियो MP4 फाइल हो। 3GP, AVI, MOV र MKV पनि भिडियो फर्मेट हुन्। श्रव्य फर्मेटमा MP3, WAV, WMA र AAC पर्छन्।

भिडियो सम्पादन

रेकर्डिङको कुनै भाग नचाहिने भए त्यसलाई काटेर हटाउन र दुई वा दुईभन्दा बढी क्लिपलाई जोडेर एउटै फाइल बनाउन सकिन्छ। यसलाई भिडियो सम्पादन भनिन्छ। यसका लागि फोनमा एप वा कम्प्युटरमा Adobe Premiere Pro वा Filmora जस्ता सफ्टवेयर चाहिन्छ। विन्डोजसँगै आउने इडिटरबाट पनि सम्पादन गर्न सकिन्छ: पुराना संस्करणमा Photos एपको Video Editor र Windows 11 मा Clipchamp।

अडियो सम्पादन पनि यसैगरी गरिन्छ। अडियो इडिटर इन्स्टल गरिएको छैन भने Audacity जस्तो निःशुल्क इडिटर (audacityteam.org बाट) डाउनलोड गरेर इन्स्टल गर्न सकिन्छ। सफ्टवेयर सधैँ त्यसको आधिकारिक वेबसाइट वा आधिकारिक एप स्टोरबाट मात्र डाउनलोड गर्नुपर्छ। नचिनेका लिङ्कबाट कहिल्यै डाउनलोड गर्नुहुँदैन।

1. सही उत्तर छान्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्