सूचना तथा सञ्चार प्रविधि

सय वर्षअघि काठमाडौँबाट जुम्लासम्म खबर पुर्‍याउन हुलाकीलाई धेरै दिन हिँड्नुपर्थ्यो। आज भने फोन हातबाट राख्न नपाउँदै एउटा फोटो जुम्ला पुगिसक्छ। टेलिफोन, मोबाइल फोन, फ्याक्स मेसिन, कम्प्युटर तथा इन्टरनेटले पूरै संसारलाई एकआपसमा जोडेका छन्।

आवाज, शब्द, चित्र र भिडियो सबैलाई कम्प्युटरमा भण्डारण गर्न, इन्टरनेटमार्फत संसारभरि पठाउन तथा टाढाको ठाउँमा प्रयोग गर्न सकिन्छ। विद्युतीय उपकरणको मदतले ठुलो मात्रामा सूचना भण्डारण गर्ने, डाटा प्रशोधन गर्ने तथा सूचना प्रसारण गर्ने प्रविधिलाई सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) भनिन्छ। सञ्चार भूउपग्रहको प्रयोगले ICT झन् छिटो भएको छ र यसको पहुँच पनि झन् फराकिलो भएको छ।

कुनै ग्रहको वरिपरि निश्चित बाटो, अर्थात् कक्षमा निरन्तर परिक्रमा गर्ने पिण्डलाई भूउपग्रह भनिन्छ। चन्द्रमा पृथ्वीको प्राकृतिक उपग्रह हो। मानिसले बनाएर पृथ्वीको वरिपरिको कक्षमा पठाएका वस्तुलाई कृत्रिम भूउपग्रह भनिन्छ।

भूउपग्रह कसरी माथि रहिरहन्छ

रकेटले भूउपग्रहलाई चाहिने उचाइसम्म पुर्‍याउँछ। त्यसपछि भूउपग्रहलाई गुरुत्वबलको दिशासँग लम्ब हुने गरी, अर्थात् छेउतिर, निकै तीव्र वेगमा छोडिन्छ। 400 km को उचाइमा यो वेग करिब हरेक सेकेन्डमा 7.7 km, अर्थात् घण्टामा 28,000 km हुन्छ। त्यसपछि एउटा अचम्मको कुरा हुन्छ। गुरुत्वबलले भूउपग्रहलाई पृथ्वीतिर तान्ने भएकाले यो खस्छ। तर यो छेउतिर यति छिटो गइरहेको हुन्छ कि यो जति खस्छ, गोलो पृथ्वीको सतह पनि यसको मुनि त्यति नै तल झर्दै जान्छ। यसरी भूउपग्रह पृथ्वीको वरिपरि खसिरहन्छ र कहिल्यै जमिनमा पुग्दैन। यसैलाई कक्ष भनिन्छ।

त्यति माथि हावा लगभग नहुने भएकाले भूउपग्रहलाई ढिलो पार्ने घर्षण पनि लगभग हुँदैन। न्युटनको गतिसम्बन्धी पहिलो नियमअनुसार कुनै बलले ढिलो नपारेसम्म चलिरहेको वस्तुको वेग कायम रहन्छ। गुरुत्वबलले पनि भूउपग्रहलाई ढिलो पार्दैन। गोलो कक्षमा गुरुत्वबलले सधैँ भूउपग्रहको चालसँग लम्ब हुने गरी तान्ने भएकाले यसले भूउपग्रहको बाटोलाई गोलो मात्र बनाउँछ। यसरी एक पटक कक्षमा पुगेपछि घुमिरहन भूउपग्रहलाई कुनै इन्धन चाहिँदैन। यसका सोलार प्यानलबाट बनेको बिजुली भित्रका कम्प्युटर, क्यामेरा र रेडियो चलाउन प्रयोग हुन्छ, भूउपग्रह चलाउन होइन।

अपलिङ्क र डाउनलिङ्क

भूउपग्रह र पृथ्वीमा रहेका ग्राउन्ड स्टेसनका बिच माइक्रोवेभमार्फत सम्पर्क हुन्छ। माइक्रोवेभ निकै उच्च आवृत्तिका रेडियो तरङ्ग हुन्। यी तरङ्ग हावा तथा बादल छिचोलेर सिधै जान्छन्। ग्राउन्ड स्टेसनबाट भूउपग्रहसम्म माथि पठाइएको सङ्केतलाई अपलिङ्क सङ्केत भनिन्छ। भूउपग्रहको ट्रान्सपोन्डरले यो सङ्केत ग्रहण गर्छ र यसलाई शक्तिशाली बनाउँछ (amplify)। त्यसपछि सङ्केतलाई अर्कै आवृत्तिमा बदलेर फेरि पृथ्वीतिर फर्काइदिन्छ। यस सङ्केतलाई डाउनलिङ्क सङ्केत भनिन्छ। तल आउने बलियो सङ्केतले माथि जाने कमजोर सङ्केतलाई नडुबाओस् भनेर अपलिङ्क र डाउनलिङ्कमा फरक फरक आवृत्ति प्रयोग गरिन्छ।

कृत्रिम भूउपग्रहका कक्ष

भूउपग्रहलाई तिनको कामअनुसार फरक फरक कक्षमा प्रक्षेपण गरिन्छ। जमिनदेखिको उचाइका आधारमा कक्ष मुख्यतः तीन किसिमका हुन्छन्:

कक्ष जति माथि हुन्छ, गुरुत्वबल त्यति कमजोर हुन्छ, भूउपग्रह त्यति ढिलो चल्छ र एक फन्को लगाउन त्यति नै लामो समय लाग्छ।

निम्न पृथ्वी कक्ष

पृथ्वीको अवलोकन गर्ने, सतहको तस्बिर खिच्ने तथा वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्ने भूउपग्रहलाई निम्न पृथ्वी कक्षमा प्रक्षेपण गरिन्छ। यी भूउपग्रह पृथ्वीको नजिक हुने भएकाले यिनबाट राम्रा तस्बिर खिच्न सकिन्छ। करिब डेढ घण्टामै पृथ्वीको एक फन्को लगाउने भएकाले LEO भूउपग्रह कुनै एउटा ठाउँमाथि छोटो समय मात्र रहन्छ तर एकै दिनमा धेरै ठाउँमाथिबाट पार हुन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष केन्द्र (ISS) जमिनभन्दा करिब 400 km माथि रहेर लगभग हरेक 90 मिनेटमा पृथ्वीको एक फन्को लगाउँछ। यो अन्तरिक्षमा रहेको एउटा प्रयोगशाला हो। अन्तरिक्ष यात्रीहरू यहाँ महिनौँसम्म बसेर प्रयोग गर्छन्। सन् 2000 को नोभेम्बरदेखि यहाँ मानिसहरू बिना रोकावट बसिरहेका छन्।

मध्यम पृथ्वी कक्ष

नेभिगेसन भूउपग्रह करिब 20,200 km को उचाइमा घुम्छन् र तिनलाई एक फन्को लगाउन करिब 12 घण्टा लाग्छ। छओटा फरक कक्षमा कम्तीमा 24 ओटा GPS भूउपग्रह यसरी मिलाएर राखिएका छन् कि पृथ्वीको जुनसुकै ठाउँबाट जुनसुकै बेला पनि क्षितिजमाथि धेरैओटा भूउपग्रह हुन्छन्। तिनको मदतले पृथ्वीमा कुनै पनि वस्तुको स्थान पत्ता लगाउन सकिन्छ। यस प्रणालीलाई जिपिएस (GPS) भनिन्छ।

भूस्थायी कक्ष

भूमध्य रेखाभन्दा ठ्याक्कै 35,786 km माथि रहेको भूउपग्रहलाई पृथ्वीको एक फन्को लगाउन 23 घण्टा 56 मिनेट 4 सेकेन्ड लाग्छ। पृथ्वीलाई आफ्नो अक्षमा एक फन्को घुम्न पनि ठ्याक्कै यति नै समय लाग्छ। यस समयलाई पृथ्वीको परिक्रमण अवधि भनिन्छ। यो भूउपग्रह पृथ्वी घुम्ने दिशामै घुम्ने भएकाले भूमध्य रेखाको एउटै बिन्दुमाथि रहिरहन्छ र जमिनबाट हेर्दा आकाशमा अडिएजस्तो देखिन्छ। यस्तो भूउपग्रहलाई भूस्थायी भूउपग्रह भनिन्छ।

आकाशमा कहिल्यै नसर्ने भएकाले भूस्थायी भूउपग्रह सञ्चारका लागि उत्तम हुन्छन्। यसतिर एक पटक फर्काइएको डिसलाई वर्षौँसम्म नछोई छोड्न सकिन्छ। यी भूउपग्रहहरूले टेलिभिजन, टेलिफोन, मोबाइल तथा इन्टरनेटका सङ्केत एक महादेशबाट अर्को महादेशसम्म पुर्‍याउँछन्। विश्वका धेरै देशहरूले भूस्थायी कक्षमा सञ्चार भूउपग्रह प्रक्षेपण गरिसकेका छन्। LEO र MEO भूउपग्रहहरूले पनि यिनै भूउपग्रहमार्फत आफ्नो डाटा जमिनसम्म पठाउँछन्।

नेपालीस्याट-1

नेपालीस्याट-1 नेपालको पहिलो भूउपग्रह हो। जापानको क्युसु इन्स्टिच्युट अफ टेक्नोलोजी (क्युटेक) मा अध्ययन गरिरहेका दुई जना नेपाली इन्जिनियर आभाष मास्के र हरिराम श्रेष्ठले यसलाई बनाएका थिए। यो भूउपग्रह नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्रज्ञा प्रतिष्ठान (NAST) को आर्थिक सहयोगमा बनाइएको थियो। यो एउटा घनाकार सूक्ष्म भूउपग्रह (क्युबस्याट) हो। यसको हरेक किनारा करिब 10 cm लामो छ र पिण्ड करिब 1.33 kg छ।

• यसलाई सन् 2019 अप्रिल 17 (नेपालमा अप्रिल 18) मा अमेरिकाको भर्जिनियाबाट प्रक्षेपण गरिएको थियो। अन्तर्राष्ट्रिय अन्तरिक्ष केन्द्रमा सामान लैजाने रकेटमा यसलाई पठाइएको थियो।
• सन् 2019 जुन 17 मा अन्तरिक्ष केन्द्रबाट यसलाई पृथ्वीभन्दा करिब 400 km माथिको आफ्नै कक्षमा छोडियो।
• यसले करिब 90 मिनेटमा पृथ्वीको एक फन्को लगाउँथ्यो। नेपालमाथिबाट जाँदा हरेक पटक यो करिब 6 देखि 10 मिनेट मात्र ग्राउन्ड स्टेसनको पहुँचमा रहन्थ्यो। यसलाई आदेश पठाउन र यसको डाटा डाउनलोड गर्न त्यति मात्र समय पाइन्थ्यो।
• नेपालको भूबनोट, वनजङ्गल, हिमनदी, पहाड र सडकको तस्बिर खिच्नु तथा पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्र नाप्नु यसको काम थियो।

त्यति तल्लो कक्षमा पनि अलिकति हावा हुने भएकाले अरू साना भूउपग्रहजस्तै यो पनि हावाको घर्षणले गर्दा बिस्तारै तल झर्दै गयो। अन्तरिक्षमा अढाई वर्ष बिताएपछि सन् 2021 को अक्टोबरमा यो कसैलाई हानि नगरी वायुमण्डलमै जलेर सकियो।

पत्रपत्रिका, रेडियो र टेलिभिजन

पत्रपत्रिकाबाट हाम्रो वरिपरि तथा विश्वका अन्य भागका समाचार पाइन्छन्। यिनमा आर्थिक गतिविधि, राजनीति, खेलकुद र मनोरञ्जनका समाचार तथा विज्ञान र स्वास्थ्यसम्बन्धी लेख प्रकाशित हुन्छन्। पत्रपत्रिकाहरूले हाम्रो सामान्य ज्ञान बढाउँछन्। यिनमध्ये आफ्नो रुचिका विषय छानेर पढ्न सकिन्छ।

सूचना प्रसारणमा पत्रपत्रिकाको भन्दा रेडियोको पहुँच बढी हुन्छ। रेडियोका कार्यक्रम विद्युत् चुम्बकीय तरङ्गका रूपमा प्रकाशको गतिमा हावा हुँदै जाने भएकाले समाचार, सूचना, शैक्षिक कार्यक्रम, गीत, कथा तथा कविता तुरुन्तै स्रोतासम्म पुग्छन्। सानो रेडियो ब्याट्रीमै चल्ने भएकाले बिजुली नभएका गाउँमा पनि रेडियो सुन्न सकिन्छ। रेडियो सङ्केत लामो दुरीसम्म पठाउन सकिन्छ भन्ने कुरा इटलीका गुग्लिएल्मो मार्कोनीले सबैभन्दा पहिले करिब सन् 1900 तिर देखाएका थिए। सन् 1901 मा उनले एट्लान्टिक महासागर पार सङ्केत पठाएका थिए।

टेलिभिजनका माध्यमबाट संसार नै कोठाभित्र आइपुग्छ। यसमा समाचार, मौसम, शिक्षा, विज्ञान तथा प्रकृतिसम्बन्धी कार्यक्रम, मनोरञ्जन र विश्वभर खेलिने खेलको प्रत्यक्ष प्रसारण हेर्न सकिन्छ। अरू देशका कार्यक्रम भूउपग्रह हुँदै रेडियो तरङ्गका रूपमा हामीसम्म आइपुग्छन्।

टेलिफोन, फ्याक्स र मोबाइल फोन

टेलिफोनमा आवाज बिजुलीमा बदलिन्छ। बोल्दा मुखतिर राखिने भागमा रहेको माइक्रोफोनले ध्वनिलाई विद्युतीय सङ्केतमा बदल्छ। यो सङ्केत तार हुँदै अर्को टेलिफोनसम्म पुग्छ। त्यहाँ कानमा राखिने भाग, अर्थात् इयरपिसले सङ्केतलाई फेरि ध्वनिमा बदल्छ।

फ्याक्स मेसिनबाट कागजपत्र, चित्र तथा चिठी टेलिफोन लाइनमार्फत पठाइन्छ। यसले पानालाई स्क्यान गरेर विद्युतीय सङ्केतमा बदल्छ। अर्को छेउमा फ्याक्स प्राप्त गर्ने मेसिनले उक्त सङ्केतलाई फेरि पानाको चित्रमा बदलेर प्रिन्ट गर्छ।

मोबाइल फोनले तारबिनै टेलिफोनको काम गर्छ। यसले आवाजलाई रेडियो तरङ्गमा बदल्छ र आफूले प्राप्त गरेका रेडियो तरङ्गलाई फेरि ध्वनिमा बदल्छ। मोबाइल फोनका कारण लगभग जुनसुकै ठाउँबाट कुरा गर्न तथा सन्देश पठाउन सजिलो भएको छ।

इन्टरनेट, वाइफाइ र इमेल

इन्टरनेट संसारको सबैभन्दा ठुलो कम्प्युटर नेटवर्क हो। यो अर्बौँ कम्प्युटर र फोनलाई जोड्ने नेटवर्कहरूको नेटवर्क हो। मोबाइल डाटा, वाइफाइ, केबल, टेलिफोन लाइन वा अप्टिकल फाइबरबाट इन्टरनेट सेवा प्रदायकमार्फत इन्टरनेटमा जोडिन सकिन्छ। यसमा सर्च इन्जिन (गुगल, बिङ, याहु) जस्ता टुलको प्रयोग गरेर विश्वको जुनसुकै ठाउँका कम्प्युटरमा भण्डारण गरिएका जानकारी प्राप्त गर्न सकिन्छ। सञ्चार गर्न, सिकाइ सामग्री खोज्न, मनोरञ्जन गर्न तथा बिल तिर्ने र QR कोडबाट मोबाइल बैङ्किङ गर्नेजस्ता अनलाइन सेवा लिन इन्टरनेटको प्रयोग गरिन्छ।

वाइफाइ एउटा ताररहित नेटवर्किङ प्रणाली हो। वाइफाइमा उपकरणहरू एकआपसमा तथा राउटरसँग रेडियो तरङ्गबाट जोडिने भएकाले केबलबिनै यी उपकरणबिच डाटा र इन्टरनेट बाँड्न सकिन्छ। ल्यापटप, स्मार्टफोन, स्मार्ट टिभी तथा राउटरमा वाइफाइ सुविधा राखिएको हुन्छ।

इमेल (इलेक्ट्रोनिक मेल) इन्टरनेटमार्फत एउटा इमेल ठेगानाबाट अर्को इमेल ठेगानामा पठाइने सन्देश हो। यो केही सेकेन्डमै संसारको अर्को छेउसम्म पुग्छ। इमेलसँगै कागजपत्र र फोटोजस्ता फाइल पनि जोडेर पठाउन सकिन्छ। त्यसैले विद्यालय, कार्यालय तथा व्यवसायमा यो सञ्चारको भरपर्दो माध्यम हो।

जिपिएस (Global Positioning System)

GPS भएको उपकरणले नेभिगेसन भूउपग्रहबाट सङ्केत प्राप्त गर्छ। हरेक सङ्केतमा त्यो भूउपग्रहबाट छुटेको ठ्याक्कै समय हुन्छ। उपकरणमा हरेक सङ्केत आइपुग्न कति समय लाग्यो भनेर नापिन्छ। रेडियो तरङ्ग प्रकाशको गतिमा यात्रा गर्ने भएकाले यसबाट हरेक भूउपग्रहदेखि उपकरणसम्मको दुरी हिसाब गरिन्छ। धेरै भूउपग्रहदेखिको दुरीबाट उपकरणले आफ्नो ठ्याक्कै स्थान पत्ता लगाउँछ। यसलाई जिपिएस प्रविधि भनिन्छ।

GPS अमेरिकाको अन्तरिक्ष सेना (United States Space Force) ले सञ्चालन गर्छ। विश्वका अरू देशहरूले पनि आफ्नै भूउपग्रह नेभिगेसन प्रणाली बनाएका छन्:

• GLONASS (रुस)
• Galileo (युरोपेली सङ्घ)
• BeiDou (चीन; यसलाई Compass पनि भनिन्छ)
• NavIC (भारत; यसले भारत र नेपालसहित वरपरको क्षेत्र समेट्छ)

आधुनिक फोनले यीमध्ये धेरै प्रणालीका सङ्केत एकै पटक प्राप्त गर्ने भएकाले आफ्नो स्थान यति छिटो पत्ता लगाउँछ।

नेभिगेसन भूउपग्रह सुरुमा सेनाका लागि बनाइएका थिए तर हाल यिनको प्रयोग धेरै क्षेत्रमा गरिन्छ:

• सवारी साधन (बस कम्पनी, सामान पुर्‍याउने गाडी, एम्बुलेन्स) ट्र्याक गरेर नक्सामा देखाउन;
• मानिस हिँडेको बाटो ट्र्याक गर्न तथा अभिभावकलाई बच्चाको स्थान देखाउने स्मार्ट घडीमा;
• कार वा फोनबाट बाटो र ठाउँ पत्ता लगाउन;
• हवाईजहाजलाई बाटो देखाउन;
• गाईवस्तु र GPS कलर लगाइएका हात्ती तथा बाघजस्ता जङ्गली जनावर ट्र्याक गर्न;
• पृथ्वीका टेक्टोनिक प्लेटको बिस्तारै हुने चाल नाप्न: GPS स्टेसनका नापबाट भारत वर्षमा करिब 4 cm का दरले उत्तरतिर तिब्बततर्फ धकेलिँदै गएको थाहा हुन्छ। यसमध्ये करिब आधा चाल नेपाल आफैँ खुम्चिएर पूरा हुन्छ र यसरी खुम्चिँदा हिमालय अग्लिँदै गएको छ;
• जमिनको सर्वेक्षण गर्न तथा नक्सा बनाउन।

प्रविधिको प्रयोग गरेर तार, अप्टिकल फाइबर वा तरङ्गका माध्यमबाट सङ्केतलाई एक ठाउँबाट टाढाको अर्को ठाउँमा पठाउने प्रणालीलाई दूरसञ्चार भनिन्छ। (अङ्ग्रेजी शब्दको tele को अर्थ ग्रिक भाषामा “टाढा” हो।) टेलिफोन, फ्याक्स मेसिन, मोबाइल फोन, इन्टरनेट तथा रेडियो र टिभी प्रसारण सबै दूरसञ्चारका उदाहरण हुन्।

दूरसञ्चारमा बिजुली र विद्युत् चुम्बकीय तरङ्गको प्रयोग गरिन्छ:

• ल्यान्डलाइन टेलिफोनमा आवाजलाई विद्युतीय सङ्केतका रूपमा तारबाट पठाइन्छ;
• स्थानीय रेडियो र टिभीका सङ्केत रेडियो तरङ्गमार्फत प्रसारण हुन्छन्;
• अन्तरिक्षमा रहेका भूउपग्रहसँग सम्पर्क गर्न, मोबाइल फोन र तिनका टावरमा तथा रडारमा माइक्रोवेभ प्रयोग गरिन्छ।

दूरसञ्चार प्रविधिको कार्यसिद्धान्त

दूरसञ्चार प्रणाली जतिसुकै जटिल भए पनि यसका तीन भाग हुन्छन्: ट्रान्समिटर, प्रसारण च्यानल र रिसिभर।

1. इनपुट। पठाउनुपर्ने सूचना माइक्रोफोन, टिभी क्यामेरा वा कम्प्युटरबाट आउँछ।
2. ट्रान्समिटर। इलेक्ट्रोनिक परिपथको प्रयोग गरेर ट्रान्समिटरले इनपुटलाई प्रशोधन गर्छ र प्रसारण गर्न मिल्ने सङ्केतमा बदल्छ। यस्तो सङ्केतले ध्वनि, चित्र वा कम्प्युटरको डाटा बोकेको हुन सक्छ।
3. च्यानल। सङ्केत कुनै च्यानल हुँदै जान्छ। रेडियो तरङ्ग, माइक्रोवेभ बिम, धातुको तार वा अप्टिकल फाइबर (सिसाको पातलो धागोभित्र चल्ने प्रकाश) च्यानल हुन सक्छन्।
4. रिसिभर। अर्को छेउमा रहेको उपयुक्त उपकरणले (रेडियो, टिभी, फोन, राउटर) सङ्केत प्राप्त गर्छ र त्यसलाई चाहिने रूपमा बदल्छ।
5. आउटपुट। प्रयोगकर्ताले चित्र देख्छन् वा आवाज सुन्छन्।

मोड्युलेसन र डिमोड्युलेसन

हामी बोल्दा करिब 20 देखि 20,000 हर्ट्जसम्मका आवृत्तिका ध्वनि तरङ्ग बन्छन्। माइक्रोफोनले यी तरङ्गलाई उस्तै कम आवृत्तिको विद्युतीय सङ्केतमा बदल्छ। यसलाई अडियो सङ्केत भनिन्छ। अडियो सङ्केत कमजोर हुने भएकाले आफैँ टाढासम्म प्रसारण हुन सक्दैन। यसलाई सिधै पठाउन किलोमिटरौँ लामो एन्टना चाहिन्थ्यो र हरेक स्टेसनको सङ्केत अरू स्टेसनका सङ्केतसँग मिसिन्थ्यो।

त्यसैले रेडियो स्टेसनहरूले धेरै उच्च र निश्चित आवृत्तिका रेडियो तरङ्ग प्रयोग गर्छन्। यस्ता तरङ्ग टाढासम्म जान्छन् र तिनलाई पठाउन तथा प्राप्त गर्न पनि सजिलो हुन्छ। एकनासको यस्तो उच्च आवृत्तिको तरङ्गलाई क्यारियर तरङ्ग (वाहक तरङ्ग) भनिन्छ। क्यारियरले ध्वनि “बोकोस्” भनेर यसको एम्प्लिच्युड (उचाइ) वा आवृत्तिलाई अडियो सङ्केतअनुसार परिवर्तन गरिन्छ। सूचनाको सङ्केतअनुसार क्यारियर तरङ्गलाई परिवर्तन गर्ने प्रक्रियालाई मोड्युलेसन भनिन्छ।

मोड्युलेसन गरिएको तरङ्गलाई च्यानलमार्फत प्रसारण गरिन्छ। यस्तो तरङ्ग शक्तिशाली हुने भएकाले टाढासम्म जान्छ। यसलाई प्राप्त गर्ने रेडियो, टिभी वा राउटरमा क्यारियर तरङ्गबाट सूचना फेरि छुट्याइन्छ। यस कार्यलाई डिमोड्युलेसन भनिन्छ। (घरलाई इन्टरनेटसँग जोड्ने बाकस मोडेमको नाम अङ्ग्रेजीको modulator–demodulator (मोड्युलेटर–डिमोड्युलेटर) बाट आएको हो।) ध्वनि र चित्रका डाटा फरक किसिमका हुने भएकाले टिभी स्टेसनमा तिनको छुट्टाछुट्टै मोड्युलेसन गरिन्छ र दुवैलाई एउटै च्यानलबाट प्रसारण गरिन्छ।

क्यारियर तरङ्गको मोड्युलेसन दुई तरिकाले गरिन्छ।

ट्रान्समिटरको एन्टनाबाट निस्केका सङ्केत विद्युत् चुम्बकीय तरङ्गका रूपमा रिसिभरको एन्टनासम्म पुग्छन्। कतिपय सङ्केत सिधा रेखामा सिधै जान्छन् भने कतिपय आयोनिक तहबाट परावर्तन भएर टाढा पुगेर तल झर्छन्। हामीले सुन्ने स्थानीय FM स्टेसनका सङ्केत हावा हुँदै सिधै हामीसम्म आइपुग्छन्। यस्ता सङ्केत अन्तरिक्ष तरङ्गका रूपमा आउँछन् र यी तरङ्ग टावरले देख्न सक्ने दुरीसम्म मात्र पुग्छन्। निकै लामो दुरीसम्म प्रसारण गर्नका लागि सङ्केतलाई माइक्रोवेभका रूपमा सञ्चार भूउपग्रहमा पठाइन्छ। भूउपग्रहले यसलाई पृथ्वीको धेरै ठुलो क्षेत्रमा फर्काइदिन्छ। सञ्चार भूउपग्रहका कारण संसारभरको कल र प्रत्यक्ष प्रसारण सहज भएको छ।

कम्प्युटर, स्मार्टफोन र इन्टरनेट प्रविधिको विकाससँगै सञ्चारका तरिका बदलिँदै आएका छन्:

• इन्टरनेटबाट आवाज मात्र होइन, भिडियो कल पनि गर्न सकिन्छ। संसारको अर्को छेउसम्म गरिने अनलाइन कल पनि निकै सस्तो हुन्छ।
• चिठी र फ्याक्सको सट्टा इमेल पठाउन सकिन्छ। इमेलबाट गरिने सञ्चार छिटो र भरपर्दो हुन्छ।
• कागजी पत्रिकाको सट्टा अनलाइन समाचार पढ्न सकिन्छ। घटना भएको केही मिनेटमै समाचार पाठकसम्म पुग्छ।
• केबल टिभीको सट्टा अब इन्टरनेट टिभी, अर्थात् IPTV प्रयोग हुन थालेको छ। यसमा कार्यक्रम उच्च गुणस्तरमा इन्टरनेटबाट आउँछन्।

इन्टरनेटको प्रयोगबाट अध्ययन सामग्रीको खोजी

इन्टरनेटमा भएका वेबपेजका जानकारीमध्येबाट खोजी गर्ने व्यक्तिले टाइप गरेको कुरासँग सबैभन्दा मिल्ने पेजहरू छानेर देखाइदिने सफ्टवेयर प्रणालीलाई सर्च इन्जिन भनिन्छ। गुगल र बिङ यसका उदाहरण हुन्। सर्च इन्जिनले चाहिने कुरा मात्र देखाउने भएकाले पहिले पुस्तकालयमा घण्टौँ लाग्ने जानकारी अहिले केही सेकेन्डमै भेटिन्छ।

खोजसँगै टाइप गरिने विशेष शब्द र चिह्नलाई सर्च अपरेटर भनिन्छ। यिनको प्रयोग गरेर चाहेको कुरा अझ ठ्याक्कै खोज्न सकिन्छ।

के यो साँचो हो? स्रोतको जाँच

इन्टरनेटमा जोसुकैले जे पनि राख्न सक्ने भएकाले पहिलो नतिजा सधैँ ठिक हुँदैन। भेटिएको कुरा पत्याउनु वा प्रयोग गर्नुअघि यी कुरा हेर्नुपर्छ:

• कसले लेखेको हो? विद्यालय वा विश्वविद्यालयको ई-पुस्तकालय, सरकारी कार्यालय वा अन्य नाम चलेका संस्थाहरूले आफूले प्रकाशित गर्ने सामग्री जाँचेर मात्र राख्छन्। नेपालमा .gov.np (सरकारी) र .edu.np (शैक्षिक) मा टुङ्गिने वेब ठेगाना यस्ता संस्थाले मात्र दर्ता गर्न पाउने भएकाले खोजी सुरु गर्न यी राम्रा ठाउँ हुन्। .com वा .org मा टुङ्गिने ठेगाना जोसुकैले किन्न सक्ने भएकाले तिनका पछाडि को छ, हेर्नुपर्छ।
• कहिले लेखिएको हो र परिमार्जन भएको छ कि छैन? प्रकाशित वा परिमार्जित मिति हेर्नुपर्छ।
• अरूले के भन्छन्? पाठकका कमेन्ट तथा पृष्ठपोषण पढ्नुपर्छ र उही तथ्य अरू दुई तीनओटा भरपर्दा साइटमा पनि जाँच्नुपर्छ।

कपिराइट

अनलाइनमा भेटिने धेरैजसो पाठ, फोटो र भिडियो तिनलाई बनाउने व्यक्ति वा कम्पनीको हुन्छ। यस्ता सामग्री कपिराइटबाट सुरक्षित हुन्छन्, अर्थात् तिनलाई स्वतन्त्र रूपमा नक्कल गरेर अन्यत्र प्रयोग गर्न पाइँदैन। उदाहरणका लागि गुगल बुक्सका किताब पढ्न मिल्छ तर नक्कल गर्न मिल्दैन। कसैले किताबबाट पूरै पाठ वा चित्र नक्कल गरेर अन्यत्र प्रयोग गरेमा कपिराइट भएको व्यक्तिले मुद्दा हाल्न सक्छ।

केही सामग्री भने निःशुल्क प्रयोग गर्न मिल्ने लाइसेन्सअन्तर्गत राखिएका हुन्छन्, तर तिनको स्रोत खुलाउनुपर्छ। PhET (phet.colorado.edu) का विज्ञानसम्बन्धी सिमुलेसन यस्तै लाइसेन्सअन्तर्गत निःशुल्क प्रयोग गर्न सकिन्छ। विकिमिडिया कमन्सका फोटो पनि हरेक फोटोमुनि लेखिएको लाइसेन्सअनुसार प्रयोग गर्न सकिन्छ। यस पुस्तकका फोटो पनि त्यहीँबाट लिइएका हुन् र हरेक फोटोमुनि त्यो खिच्ने वा बनाउने व्यक्तिको नाम दिइएको छ। प्रेजेन्टेसनमा इन्टरनेटबाट चित्र वा पाठ प्रयोग गर्दा त्यो कहाँबाट लिइएको हो, सधैँ लेख्नुपर्छ: वेबसाइटको नाम र दिइएको भए लेखकको नाम।

इन्टरनेटको पहुँच र प्रयोग बढ्दो छ। धेरैभन्दा धेरै मानिस धेरैभन्दा धेरै कामका लागि इन्टरनेट चलाउँछन्। यससँगै अनलाइन सुरक्षाको महत्त्व पनि बढ्दै गएको छ। इन्टरनेटमा भण्डारण वा सेयर गरिएका डाटालाई चोरी हुन वा दुरुपयोग हुनबाट जोगाउनुलाई अनलाइन सुरक्षा भनिन्छ।

सामाजिक सञ्जालमा सेयर गरिएका फोटो, सन्देश, पासवर्ड, इन्टरनेट बैङ्किङका विवरण तथा अनलाइन फारममा भरिएका जानकारी गलत हातमा परेमा तिनको दुरुपयोग हुन सक्छ। ब्राउजर ह्याक हुनु र व्यक्तिगत विवरण चोरी हुनु कमजोर अनलाइन सुरक्षाका परिणाम हुन्। सुरक्षा कमजोर भएमा मानिसलाई धम्क्याउने र डराउने घटना हुन सक्छन्। चोरिएका बैङ्किङ विवरण प्रयोग गरेर खाताबाट पैसा पनि चोर्न सकिन्छ।

अनलाइन गोपनीयता जाँच

कुनै वेबसाइटमा व्यक्तिगत विवरण टाइप गर्नुअघि त्यो वेबसाइट आधिकारिक र सुरक्षित छ कि छैन, जाँच्नुपर्छ। यसका लागि वेब ठेगानाको बायाँतिरको चिह्नमा (ताल्चा वा सेटिङको आइकन) क्लिक गर्नुपर्छ। त्यसपछि खुल्ने सानो विन्डोमा जडान सुरक्षित छ कि छैन र साइटको सुरक्षा सर्टिफिकेट मान्य छ कि छैन भन्ने कुरा देखिन्छ।

सामाजिक सञ्जालबाट पठाइएका उपहार, चिट्ठा वा पुरस्कारको लोभ देखाउने लिङ्क प्रायः सुरक्षित हुँदैनन्। यस्ता लिङ्कमा क्लिक गर्दा वा लिङ्कबाट खुल्ने पेजमा फारम भर्दा व्यक्तिगत जानकारी चोरी हुन सक्छ। यस्तो छललाई फिसिङ भनिन्छ। कुनै पनि फारम भर्नुअघि वेबसाइट जाँच्नुपर्छ र काम सकिएपछि आफ्ना अकाउन्टबाट साइन आउट गर्नुपर्छ।

साइबर बुलिङ सचेतना

ICT को दुरुपयोग गरेर कसैलाई हैरान पार्नुलाई साइबर बुलिङ भनिन्छ। मोबाइल फोन, कम्प्युटर वा ट्याब्लेट र इन्टरनेटको प्रयोग गरेर कसैलाई चोट पुर्‍याउने, धम्क्याउने वा डराउने क्रियाकलाप साइबर बुलिङअन्तर्गत पर्छन्। यसका केही उदाहरण:

• कसैलाई लज्जित पार्न उसको व्यक्तिगत विवरण वा फोटो सार्वजनिक गर्नु;
• अश्लील सामग्री भएका सन्देश पठाउनु;
• कसैलाई डर लाग्ने गरी धम्कीपूर्ण सन्देश पठाउनु;
• अनलाइनमा कसैबारे हल्ला फिँजाउनु;
• कसैको नाममा नक्कली प्रोफाइल बनाउनु।

किशोरकिशोरीसँग हुने साइबर बुलिङ प्रायः सामाजिक सञ्जाल, मेसेन्जर तथा इमेलबाट हुन्छ। यसबाट जोगिन:

• नचिनेका मानिसको फ्रेन्ड रिक्वेस्ट स्वीकार गर्नुहुँदैन।
• च्याट र सन्देशमा व्यक्तिगत विवरण वा निजी कुरा (घरको ठेगाना, विद्यालयको समयतालिका, निजी फोटो) सेयर गर्नुहुँदैन।
• सामाजिक सञ्जालका अकाउन्ट निजी (private) राख्नुपर्छ र फोटो पोस्ट गर्नुअघि राम्ररी सोच्नुपर्छ।
• कसैले हैरान पार्न थालेमा जवाफ दिनुहुँदैन। रेकर्ड राख्नुपर्छ (स्क्रिनसट), त्यो व्यक्तिलाई ब्लक गर्नुपर्छ र अभिभावक वा शिक्षकलाई भन्नुपर्छ। नेपालमा साइबर बुलिङ अपराध हो। यसको उजुरी नेपाल प्रहरी साइबर ब्युरोमा गर्न सकिन्छ।

डिजिटल फुटप्रिन्ट सचेतना

भिजेको खेत हुँदै हिँड्दा पछाडि पाइलाका डोब छुट्छन्। इन्टरनेट चलाउँदा पनि यस्तै डोब छुट्छ। इन्टरनेटको प्रयोग गर्दा इलेक्ट्रोनिक उपकरणमा तथा हामीले प्रयोग गर्ने कम्पनीका कम्प्युटरमा रहने डाटाको अभिलेखलाई डिजिटल फुटप्रिन्ट भनिन्छ। हामीले हेरेका वेबसाइट, पठाएका इमेल, अनलाइन सेवाका लागि बुझाएका जानकारी तथा सामाजिक सञ्जालमा गरेका लाइक, सेयर, कमेन्ट र स्टाटस अपडेट सबै यसमा पर्छन्।

यस्ता अभिलेख चाहिएका बेला खोज्न सकिन्छ। इन्टरनेटमा जोडिएको हरेक उपकरणलाई इन्टरनेट सेवा प्रदायकले एउटा आइपी ठेगाना दिएको हुन्छ। यसका आधारमा सेवा प्रदायकको मदतले कुनै जडान कसले चलाइरहेको थियो भन्ने कुरा प्रहरीले पत्ता लगाउन सक्छ। कसैले सामाजिक सञ्जालमा धम्कीपूर्ण कुरा पोस्ट गरेर पछि मेटाए पनि त्यो पोस्ट कम्पनीका कम्प्युटरमा र अरूले खिचेका स्क्रिनसटमा सुरक्षित रहन सक्छ। यस्तै प्रमाणका आधारमा प्रहरीले मानिसलाई पक्राउ गर्न सक्छ।

हाम्रो आफ्नै उपकरणमा पनि फुटप्रिन्ट रहन्छ। ब्राउजरले हेरिएका वेबसाइटको सूची (यसको हिस्ट्री) राख्छ, तिनका टुक्रा (क्यास) भण्डार गर्छ र पासवर्ड पनि सेभ गर्न सक्छ। यिनलाई हटाउन ब्राउजरको हिस्ट्री खोलेर ब्राउजिङ डाटा क्लियर (clear browsing data) छान्नुपर्छ। आफ्नो नभएको कम्प्युटरमा (साइबर क्याफे, साथीको फोन, विद्यालयको ल्याब) ब्राउजरले “पासवर्ड सेभ गर्न चाहनुहुन्छ?” भनेर सोध्दा कहिल्यै Save मा क्लिक गर्नुहुँदैन। पासवर्ड सेभ गरेमा त्यो कम्प्युटर पछि चलाउने जोसुकैले अकाउन्ट खोल्न सक्छ।

फायरवाल र एन्टिभाइरस सुरक्षा

फायरवाल कम्प्युटर (वा नेटवर्क) र इन्टरनेटका बिचमा ढोकाको पालेजस्तै काम गर्छ। यसले भित्र आउने र बाहिर जाने डाटा जाँच्छ। अनुमति नभएका वा खतरनाक देखिने जडानलाई यसले छेक्छ (block) र सुरक्षित डाटालाई मात्र जान दिन्छ। सफ्टवेयरमा आधारित फायरवाल अपरेटिङ सिस्टम (जस्तै Microsoft Windows) सँगै आउँछ। इन्टरनेट चलाउँदा यसलाई सधैँ अन राख्नुपर्छ। बैङ्क, डाटा सेन्टर तथा ठुला संस्थाका कम्प्युटरमा धेरै मानिसका व्यक्तिगत विवरण हुन्छन् र तिनलाई बलियो फायरवालद्वारा सुरक्षित राखिन्छ। एटिएम र बैङ्कबाट हुने पैसा चोरी तथा वेबसाइटबाट हुने डाटा चोरी कमजोर फायरवालका परिणाम हुन्। यस्ता अपराधलाई साइबर अट्याक भनिन्छ। नेपालमा पनि यस्ता अपराधमा संलग्न मानिसहरू पक्राउ परेका छन्।

कम्प्युटर भाइरस एउटा प्रोग्राम हो। साँच्चिकै भाइरसले जीवित कोषभित्र आफ्ना प्रतिलिपि बनाएजस्तै यसले अरू प्रोग्राम र फाइलभित्र आफ्ना प्रतिलिपि बनाउँछ। फैलिसकेपछि यसले कम्प्युटरलाई आफ्नै निर्देशन दिन थाल्छ। यसले गर्दा भाइरस सङ्क्रमित कम्प्युटरमा प्रोग्रामहरू आफैँ खुल्ने र बन्द हुने, डाटा मेटिने तथा कम्प्युटर ढिलो हुने जस्ता समस्या देखा पर्छन्।

भाइरस हावा हुँदै एउटा कम्प्युटरबाट अर्कोमा सर्न सक्दैन। सङ्क्रमित फाइल एउटा कम्प्युटरबाट अर्कोमा सार्दा मात्र यो फैलिन्छ: पेन ड्राइभबाट, इमेलसँग जोडिएको फाइलबाट वा भरपर्दो नभएको वेबसाइटबाट डाउनलोड गरिएको प्रोग्राम वा फाइलबाट।

इन्टरनेट वा पेन ड्राइभजस्ता अन्य माध्यमबाट कम्प्युटरमा आएका भाइरस (र अरू हानिकारक प्रोग्राम) पत्ता लगाउने, छुट्याउने र हटाउने प्रोग्रामलाई एन्टिभाइरस भनिन्छ। Microsoft Defender विन्डोजसँगै आउँछ। अन्य एन्टिभाइरस प्रोग्राम बजारबाट किनेर पनि इन्स्टल गर्न सकिन्छ।

1. सही उत्तर छान्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण लेख्नुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्