व्यावसायिक चिठी

चिठीका किसिम

चिठी लेख्नेको उद्देश्यअनुसार यसको भाषा र ढाँचा फरक हुन्छ। कक्षा ८ र ९ मा पढिएका चिठीलाई यसरी छुट्याउन सकिन्छ:

किसिम	कसले कसलाई	उद्देश्य	भाषा
घरायसी चिठी	परिवारका सदस्य, साथीभाइ, आफन्तबिच	हालखबर, माया, सल्लाह	आत्मीय, अनौपचारिक
निवेदन	व्यक्तिले कार्यालय वा पदाधिकारीलाई	केही माग्न वा अनुमति लिन	विनम्र, औपचारिक
कार्यालयीय चिठी	एउटा कार्यालयले अर्को कार्यालयलाई	सरकारी वा संस्थागत काम	औपचारिक, निश्चित ढाँचा
व्यावसायिक चिठी	व्यापारी, उद्योग, पसल वा व्यावसायिक संस्थाबिच	सामान माग्नु, मूल्य सोध्नु, भुक्तानी, गुनासो	औपचारिक, छोटो, प्रस्ट
सम्पादकलाई चिठी	पाठकले पत्रपत्रिकाका सम्पादकलाई	सार्वजनिक समस्यामा ध्यान खिच्न, विचार राख्न	औपचारिक, तथ्यपूर्ण

व्यापार, उद्योग र व्यवसायसँग सम्बन्धित काम गर्न लेखिने चिठीलाई व्यावसायिक चिठी भनिन्छ। सामान वा सेवाको माग, मूल्यसूचीको अनुरोध, आदेश (अर्डर), बिल र भुक्तानी, ढिलाइ वा बिग्रेको सामानको गुनासो आदि यसका विषय हुन्छन्। यस्तो चिठी दुई पक्षबिचको लिखित प्रमाण पनि बन्छ, त्यसैले यसमा मिति, परिमाण र रकम ठिकठिक लेखिनुपर्छ।

पाठको चिठी मकवानपुरको थाहा नगरपालिका ४ मा रहेको शीतोष्ण बागवानी केन्द्रले मुस्ताङको घरपझोङ गाउँपालिका २ मा रहेको शीतोष्ण बागवानी केन्द्रलाई लेखेको हो। दुवै सरकारी बागवानी केन्द्र हुन्, तर काम व्यावसायिक छ: बिउ किन्नु, ढुवानी मिलाउनु र भुक्तानी गर्नु। चिठीका भाग माथिदेखि तलसम्म यसरी आएका छन्।

१. पठाउने संस्थाको नाम र ठेगाना

पानाको माथि बिचमा चिठी पठाउने संस्थाको नाम, नगरपालिका र वडा, जिल्ला र प्रदेश लेखिएका छन्। कार्यालयका छापिएका पानामा यो भाग पहिल्यै छापिएको हुन्छ; यसलाई लेटरप्याड पनि भनिन्छ। पाउनेले चिठी कहाँबाट आयो र जवाफ कहाँ पठाउने भन्ने कुरा यहीँबाट थाहा पाउँछ।

२. मिति, पत्र सङ्ख्या र चलानी नम्बर

दायाँतिर मिति (२०८०।०५।२०) छ। बायाँतिर प.स. (पत्र सङ्ख्या) र च.नं. (चलानी नम्बर) का लागि ठाउँ छोडिएको छ। कार्यालयबाट बाहिर जाने हरेक चिठीको चलानी किताबमा नम्बर राखिन्छ, ताकि पछि कुन चिठी कहिले कहाँ गयो भनेर खोज्न सकियोस्। घरायसी चिठीमा यो भाग हुँदैन।

३. पाउनेको नाम र ठेगाना

‘श्री’ लेखेर पाउने संस्थाको नाम र पूरा ठेगाना बायाँतिर लेखिएको छ। व्यक्तिलाई लेख्दा नामसँगै पद पनि लेखिन्छ: श्री प्रबन्धकज्यू।

४. विषय

बिचमा विषय: बिउबिजन उपलब्ध गराइदिने सम्बन्धमा। यो चिठीको शीर्षक जस्तै हो। व्यस्त कार्यालयमा चिठी खोल्ने कर्मचारीले विषय पढेरै यो कुन शाखामा पठाउने भनेर निर्णय गर्छ। विषय प्रायः ‘…सम्बन्धमा’ वा ‘…बारे’ मा टुङ्गिन्छ।

५. सम्बोधन

महोदय, अर्थात् आदरणीय व्यक्तिलाई गरिने औपचारिक सम्बोधन। व्यावसायिक र कार्यालयीय चिठीमा ‘प्रिय’ वा ‘आदरणीय दाइ’ जस्ता आत्मीय सम्बोधन आउँदैनन्।

६. मुख्य भाग

चिठीको मुख्य भाग ‘उपर्युक्त सम्बन्धमा’ बाट सुरु हुन्छ, अर्थात् ‘माथि विषयमा लेखिएको कुराका बारेमा’। यसमा क्रमैसँग यी कुरा आएका छन्:

• मुस्ताङको केन्द्रले हिमाली क्षेत्रका लागि उपयुक्त बिउबिजन तयार गरेर बेच्दै आएको कुरा थाहा भएको, र त्यस केन्द्रको मूल्यसूची वेबसाइटबाट पाइएको;
• दामन, टिस्टुङ र पालुङ जस्ता उच्च पहाडी भेकका किसानले मार्फा रायो लगायतका बिउ मागिरहेका;
• यहाँका किसानले तरकारी र फलफूललाई नगदेबाली का रूपमा लगाउने गरेका, र यो क्षेत्रको उत्पादन काठमाडौँ उपत्यकामा धेरै खपत हुने;
• मकवानपुरको केन्द्रले पनि लामो समयदेखि किसानलाई कृषि सामग्री बेच्दै आएको;
• त्यसैले तपसिल बमोजिमका बिउ उपलब्ध गराइदिन अनुरोध।

यो क्रम ध्यान दिएर हेर्नुहोस्: पहिले हामीलाई तपाईँको बारेमा कसरी थाहा भयो, त्यसपछि हामीलाई किन चाहियो, अनि मात्र के चाहियो। माग गर्नुअघि कारण दिँदा अनुरोध बलियो हुन्छ।

७. तपसिल

मुख्य भागमा सबै सामानको नाम र परिमाण लेख्दा वाक्य लामो र अलमलिने हुन्छ। त्यसैले चिठीको तल तपसिल (तल दिइएको विस्तृत विवरण) मा सूची बनाइएको छ:

क्र.सं.	बिउ	परिमाण
१	मार्फा रायो	१ केजी
२	स्थानीय लसुन	१० केजी
३	स्थानीय धनियाँ	३ केजी
४	बन्दा	७ केजी
५	काउली	५ केजी
६	ब्रोकाउली	६ केजी
७	सिमी	८ केजी

८. पुनश्च

चिठी सकिइसकेपछि सम्झिएको वा छुट्टै जोड दिनुपर्ने कुरा पुनश्च (फेरि पनि) भनेर थपिन्छ। यहाँ दुई कुरा थपिएका छन्: बिउ मुस्ताङ ट्रान्सपोर्ट बाट पठाइदिन र बिलको भुक्तानी गर्न त्यस केन्द्रको नाममा रहेको बैङ्क खाता नम्बरसहितको विवरण पठाइदिन।

९. भवदीय र दस्तखत

अन्त्यमा दायाँतिर भवदीय (‘तपाईँको’, औपचारिक चिठीको बिदाइ शब्द), मुनि दस्तखत, पद (निर्देशक) र नाम (उमाकान्त ठाकुर) छन्। संस्थाको चिठीमा प्रायः कार्यालयको छाप पनि लगाइन्छ।

१०. खाम

चिठी खाममा राखेर पठाइन्छ। खामको बायाँतिर पठाउने र दायाँतिर पाउने को ठेगाना लेखिन्छ, माथि दायाँ कुनामा हुलाक टिकट टाँसिन्छ।

चिठीको भाषा

व्यावसायिक चिठीको भाषा घरायसी चिठीभन्दा धेरै फरक हुन्छ। पाठको चिठीमा यी विशेषता देखिन्छन्:

• औपचारिक र आदरार्थी: उपलब्ध गराइदिनुहुन अनुरोध छ, महोदय, भवदीय। ‘दिनुहोस् न’, ‘पठाइदेऊ’ जस्ता बोलचालका रूप आउँदैनन्।
• कर्मवाच्य र व्यक्ति नझल्काउने वाक्य: जानकारी भयो, मूल्यसूची प्राप्त भयो, बिक्रीवितरणमा राखिएका। ‘मैले थाहा पाएँ’ भन्दा ‘जानकारी भयो’ औपचारिक सुनिन्छ।
• कामकाजका पारिभाषिक शब्द: उपर्युक्त, तपसिल, पुनश्च, उल्लिखित, भुक्तानी, बिक्रीवितरण।
• तथ्य र अङ्क: परिमाण केजीमा, ठेगाना वडासहित, मिति अङ्कमा। अलङ्कार, भावना र अनावश्यक प्रशंसा हुँदैन।
• छोटो र एउटै विषय: एउटा चिठीमा एउटै मुख्य काम। अर्को काम भए अर्को चिठी।

राम्रो व्यावसायिक चिठीका गुण

गुण	के गर्ने	के नगर्ने
प्रस्ट	के, कति, कहिलेसम्म, कसरी स्पष्ट लेख्ने	‘केही बिउ पठाइदिनुहोला’ जस्तो अस्पष्ट माग
पूर्ण	ठेगाना, मिति, परिमाण, भुक्तानी र ढुवानीको तरिका	पाउनेलाई फोन गरेर सोध्नुपर्ने गरी कुरा छुटाउने
छोटो	कारण एक दुई वाक्यमा, माग सूचीमा	आफ्नो संस्थाको लामो इतिहास
शिष्ट	‘अनुरोध छ’, ‘धन्यवाद’	आदेश दिने वा धम्की दिने भाषा
शुद्ध	वर्णविन्यास, अङ्क र रकम जाँच्ने	गलत परिमाणले गलत सामान आउने

कठिन शब्दको अर्थ

पाठमा आएका कामकाजका र कठिन शब्द। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।

शब्द	अर्थ
शीतोष्ण	न धेरै चिसो न धेरै तातो; जाडो र गर्मी दुवै मिसिएको (हावापानी)
सङ्घीय	सङ्घसम्बन्धी; सङ्घ भएको (सङ्घीय राजधानी)
बागवानी	फलफूल र बगैँचा लगाउने खेती
उपर्युक्त	माथि भनिएको, माथि लेखिएको
बिउबिजन	रोप्ने वा छर्ने बिउ र बेर्नाको समग्र नाम
मूल्यसूची	सामानको नाम र मूल्य लेखिएको सूची
भेक	क्षेत्र, इलाका
नगदेबाली	आफू खानका लागि भन्दा बेचेर पैसा कमाउन लगाइने बाली (तरकारी, फलफूल, अलैँची, चिया)
अत्यधिक	आवश्यकताभन्दा धेरै, अत्यन्त धेरै
उपत्यका	चारैतिर पहाडले घेरिएको समथर भूभाग (काठमाडौँ उपत्यका)
खपत	उपभोग; खाने वा प्रयोग गर्ने काम
विगत	बितेको समय
कृषक	किसान
कृषिजन्य	खेतीबाट उत्पादन हुने वा खेतीसँग सम्बन्धित
तपसिल	तल दिइएको विस्तृत विवरण, सूची
पुनश्च	फेरि पनि; चिठी सकिएपछि थपिने कुराको सुरुमा लेखिने शब्द
उल्लिखित	माथि लेखिएको, उल्लेख गरिएको
भुक्तानी	तिर्नुपर्ने रकम तिरेर चुक्ता गर्ने काम
भवदीय	‘तपाईँको’; औपचारिक चिठीको अन्त्यमा लेखिने शब्द
ब्रोकाउली	काउली जस्तै देखिने, हरियो फूलको गुच्छा हुने तरकारी

मौलिक र आगन्तुक शब्द

कक्षा ९ मा शब्दलाई तत्सम, तद्भव र आगन्तुक गरी तीन भागमा छुट्याइयो। पाठ्यपुस्तकको दोस्रो अभ्यासमा संस्कृत भाषा र नेपाली भाषाको रोचक कुराकानीले यिनलाई अझ ठुला दुई भागमा बाँड्छ: मौलिक र आगन्तुक।

कुराकानीमा संस्कृत भाषा नेपाली भाषालाई सम्झाउँछ: नेपालीले संस्कृतबाट अश्रु, आश्चर्य, निद्रा, पक्षी जस्ता शब्द जस्ताका तस्तै लिई (तत्सम), तिनलाई अलिकति फेरेर आँसु, अचम्म, निद, पन्छी बनाई (तद्भव)। नेपालीका आफ्नै सर्वनाम (ऊ, उनी), क्रिया (गर्नु, खानु), क्रियायोगी (आज, भोलि, फटाफट, मुसुमुसु), निपात (ल, त, पो, क्यारे), संयोजक (र, अनि) र विस्मयादिबोधक (आहा, हे) पनि यही परम्पराबाट बनेका हुन्। संस्कृत आफूलाई यी सबैकी जननी भन्छे। त्यसैले परम्पराअनुसार तत्सम र तद्भव दुवै नेपालीका मौलिक शब्द मानिन्छन्।

जवाफमा नेपाली भाषा भन्छे: उसले नेपालभित्रैका अरू भाषाबाट रोदी, पसल, डम्फु, पटुका जस्ता शब्द ल्याई र विदेशी भाषाबाट स्कुल, कलेज, डाक्टर, इन्जिनियर, गरिब, किताब, चाउमिन, कानुन जस्ता आगन्तुक शब्द ल्याई। मौलिक र आगन्तुक शब्द अब एउटै आत्मा भएर बसेका छन्।

	मौलिक		आगन्तुक
	तत्सम	तद्भव
के हो	संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएको	संस्कृतबाट आएर रूप बदलिएको	संस्कृतबाहेक अरू भाषाबाट आएको
उदाहरण	अश्रु, निद्रा, पक्षी, कृषक, विद्यालय	आँसु, निद, पन्छी, किसान, बिउ	किताब (अरबी), स्कुल (अङ्ग्रेजी), रोदी (गुरुङ)

तत्सम शब्दबाट तद्भव कसरी बन्छ, केही जोडी हेर्नुहोस्:

तत्सम	तद्भव	के बदलियो
अश्रु	आँसु	संयुक्त ‘श्रु’ हटेर ‘सु’, सुरुमा अनुनासिक
आश्चर्य	अचम्म	पूरै रूप बदलियो
निद्रा	निद	‘द्रा’ को ‘र’ र ‘आ’ झरे
पक्षी	पन्छी	‘क्ष’ को ठाउँमा ‘न्छ’
बीज	बिउ	‘ज’ झर्‍यो, ‘ई’ छोटियो
दुग्ध	दुध	संयुक्त ‘ग्ध’ सजिलो ‘ध’ भयो
ग्राम	गाउँ	‘र’ र ‘म’ झरेर अनुनासिक

सामान्य नियम: संयुक्त व्यञ्जन सरल हुन्छन्, श, ष प्रायः स बन्छन्, क्ष छ बन्छ, व ब बन्छ (वन → बन)। तर यो नियम मात्र हो; कुन शब्द कुन स्रोतको हो भन्ने अन्तिम निर्णय शब्दकोशले गर्छ। नेपाली बृहत् शब्दकोशमा हरेक शब्दपछि कोष्ठमा स्रोत दिइन्छ: [सं.] तत्सम, [सं. अश्रु] जस्तो लेखिएको भए तद्भव, [अ.] अरबी, [अङ्.] अङ्ग्रेजी।

अभ्यास: शब्दभण्डार

इमेल लेखन

इमेल (इलेक्ट्रोनिक मेल) इन्टरनेटमार्फत कम्प्युटर, मोबाइल वा अन्य उपकरणबाट पत्र पठाउने तरिका हो। यसको ढाँचा कागजको चिठीभन्दा सरल हुन्छ, किनभने ठेगाना, मिति र समय इमेल कार्यक्रमले आफैँ राख्छ। इमेल सेवाअनुसार पर्दाको रूप अलिअलि फरक हुन सक्छ, तर सबैमा हेडर र बडी हुन्छन्।

भाग	के लेखिन्छ
फ्रम (बाट)	पठाउने व्यक्ति अर्थात् प्रेषकको इमेल ठेगाना; इमेल कार्यक्रमले आफैँ भर्छ
टु (लाई)	जसलाई पठाउने हो, त्यो प्राप्तकर्ताको इमेल ठेगाना
सिसी (कार्बन कपी)	ऐच्छिक; मुख्य प्राप्तकर्ताबाहेक अरूलाई पनि जानकारीका लागि पठाउनुपरे तिनको ठेगाना। सबै प्राप्तकर्ताले यहाँ राखिएका सबैको ठेगाना देख्छन्।
बिसिसी (ब्लाइन्ड कार्बन कपी)	ऐच्छिक; सिसी जस्तै, तर यहाँ राखिएका ठेगाना अरू कुनै प्राप्तकर्ताले देख्दैनन्। सय जनालाई पठाउँदा पनि हरेकले आफ्नो मात्र देख्छ।
सब्जेक्ट (विषय)	इमेलको उद्देश्य छोटकरीमा; चिठीको ‘विषय’ जस्तै
बडी (मुख्य भाग)	सम्बोधन, वास्तविक सन्देश र अन्त्यमा नाम; हेडरको तल
अट्याच्मेन्ट (संलग्न)	सन्देशसँगै पठाउने फाइल, फोटो, अडियो, भिडियो वा लिङ्क; कागजको चिठीको ‘तपसिल’ वा ‘संलग्न कागजात’ जस्तै

समाचार लेखन

समाचार भनेको भर्खरै भएको, धेरैले जान्न चाहने र सत्य घटनाको छोटो विवरण हो। पत्रिका, रेडियो, टेलिभिजन र अनलाइन सबैमा समाचार उल्टो पिरामिड शैलीमा लेखिन्छ: पिरामिड उल्टाएझैँ सबैभन्दा चौडा, अर्थात् सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भाग माथि हुन्छ।

पहिलो अनुच्छेद, आमुख, ले पाँच प्रश्नको उत्तर छोटकरीमा दिन्छ: के भयो, को संलग्न थिए, कहाँ, कहिले र सम्भव भए किन वा कसरी। पाठकले आमुख मात्र पढे पनि मुख्य कुरा थाहा पाओस्। त्यसपछिका अनुच्छेदमा विवरण, अङ्क र भनाइ आउँछन्।

यो शैलीका दुई फाइदा छन्: व्यस्त पाठकले सुरु पढेरै मुख्य कुरा थाहा पाउँछ, र पत्रिकामा ठाउँ नपुगे सम्पादकले तलका अनुच्छेद काटे पनि समाचार अधुरो हुँदैन।

कथा वा निबन्ध	समाचार
सुरुमा पृष्ठभूमि, अन्त्यमा चरमोत्कर्ष	सुरुमै मुख्य कुरा
लेखकको भाव र कल्पना	तथ्य मात्र, लेखकको विचार होइन
पात्रका संवाद	भनाइ कसको हो भनी नाम खुलाएर
जस्तो पनि लम्बाइ	छोटा अनुच्छेद, सरल वाक्य

सम्पादकलाई चिठी

कुनै पत्रपत्रिकाका सम्पादकलाई समसामयिक समस्यामा केन्द्रित भई लेखिने चिठीलाई सम्पादकलाई चिठी भनिन्छ। बारम्बार बिजुली जानु, पानीको अनियमित आपूर्ति, सडकको दुरवस्था, सहरीकरणका समस्या जस्ता विषयमा सम्बन्धित निकायको ध्यान खिच्न यस्ता चिठी लेखिन्छन्। पत्रिकामा छापिएको कुनै समाचार वा लेखप्रति सहमति वा असहमति जनाउने चिठी पनि यसैमा पर्छन्। पत्रिकाले यस्ता चिठी प्रायः ‘पाठक मञ्च’ वा ‘सम्पादकलाई चिठी’ स्तम्भमा छाप्छ।

पाठ्यपुस्तकको नमुनामा सोलुखुम्बु सल्लेरीको जनजागृति माविका कक्षा १० का विद्यार्थी सन्दीप कार्कीले गोरखापत्रका सम्पादकलाई लेखेका छन्: काठमाडौँको शैक्षिक भ्रमणबाट फर्कँदा साल्मेमा पहिरोले बाटो बन्द भएर उनीहरू करिब चार घण्टा रोकिनुपर्‍यो, डोजर पनि ढिलो आयो; यो पहिरोले वर्षौँदेखि यस्तै दुःख दिइरहेकाले कि वैकल्पिक बाटो बनाउनुपर्‍यो कि दीर्घकालीन समाधान खोज्नुपर्‍यो। चिठीको ढाँचा यस्तो छ:

भाग	नमुनामा
सम्बोधन र पत्रिकाको ठेगाना	श्री सम्पादकज्यू, गोरखापत्र राष्ट्रिय दैनिक, धर्मपथ, काठमाडौँ
आफ्नो परिचय	सल्लेरीको जनजागृति माविका विद्यार्थी
समस्या, आफ्नो अनुभवसहित	पहिरोले बाटो अवरुद्ध, चार घण्टा रोकिनु
समस्याको गम्भीरता	वर्षौँदेखि दोहोरिनु
सुझाव वा माग	वैकल्पिक बाटो वा दीर्घकालीन समाधान
पत्रिकामार्फत ध्यानाकर्षण	‘सम्बन्धित निकायको ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु’
भवदीय, नाम र ठेगाना	सन्दीप कार्की, सोलुखुम्बु

घटना टिपोट र रिपोर्टिङ

कुनै घटना भएपछि त्यसको विवरण टिपेर सञ्चारमाध्यममा सुनाउने वा लेख्ने कामलाई घटना टिपोट र रिपोर्टिङ भनिन्छ। पत्रकारले घटनास्थलको यथार्थ विवरण टिपेर प्रत्यक्ष रिपोर्टिङ गर्छन्। अपराध वा दुर्घटना भएमा वा हुन सक्ने आशङ्का भएमा घटनास्थल वरपरको अवस्था जाँचेर प्रहरीले पनि प्रतिवेदन तयार पार्छ। रिपोर्टिङमा घटना जे भयो त्यही, समयको क्रममा, प्रत्यक्षदर्शीको भनाइसहित लेखिन्छ; अनुमान र आफ्नो राय राखिँदैन।

पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ १० आचार्य चाणक्यले मित्र र शत्रुबारे भनेका कुरामा आधारित छ। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ; त्यो तल सुन्न सकिन्छ। पहिले प्रश्न पढ्नुहोस्, अनि दुई तीन पटक सुन्नुहोस्।

करण र अकरण भनेको के हो?

‘किसानले बिउ माग्छन्’ र ‘किसानले बिउ माग्दैनन्’: पहिलो वाक्यमा काम हुने कुरा छ, दोस्रोमा नहुने। काम हुने, गर्ने वा भएको कुरा बुझाउने क्रियापदलाई करण र काम नहुने, नगर्ने वा नभएको कुरा बुझाउने क्रियापदलाई अकरण भनिन्छ। करणलाई सकारात्मक र अकरणलाई नकारात्मक पनि भनिन्छ।

करणलाई अकरणमा बदल्दा काल, पक्ष, पुरुष, वचन, लिङ्ग र आदर सबै उस्तै रहन्छन्; नकार जनाउने अंश मात्र थपिन्छ। कहाँ के थपिन्छ, तलको तालिकामा हेर्नुहोस्:

काल र पक्ष	करण	अकरण	के थपियो
सामान्य वर्तमान	माग्छ, माग्छन्, माग्छु	माग्दैन, माग्दैनन्, माग्दिनँ	-दैन
सामान्य वर्तमान (स्त्री)	माग्छे, माग्छिन्	माग्दिन, माग्दिनन्	-दिन
सामान्य भूत	माग्यो, मागे, मागेँ	मागेन, मागेनन्, मागिनँ	-एन
अज्ञात भूत	मागेछ, मागेछन्	मागेनछ, मागेनछन्	-नछ
अभ्यस्त भूत	माग्थ्यो, माग्थे	माग्दैनथ्यो, माग्दैनथे	-दैनथ्यो
अपूर्ण	माग्दै छ, माग्दै थियो	माग्दै छैन, माग्दै थिएन	सहायक क्रियामा
पूर्ण	मागेको छ, मागेको थियो	मागेको छैन, मागेको थिएन	सहायक क्रियामा
भविष्यत्	माग्ने छ, माग्ने छन्	माग्ने छैन, माग्ने छैनन्	सहायक क्रियामा
सम्भावनार्थ	माग्ला	नमाग्ला	अगाडि न-
आज्ञार्थ	माग, माग्नुहोस्	नमाग, नमाग्नुहोस्	अगाडि न-
इच्छार्थ	मागोस्	नमागोस्	अगाडि न-

आदरार्थी रूपमा -नुहुन्छ को अकरण -नुहुन्न, -नुभयो को -नुभएन र -नुहुन्थ्यो को -नुहुन्नथ्यो हुन्छ: गुरु रायोको साग मिठो मान्नुहुन्छ → मान्नुहुन्न।

‘हो’ र ‘छ’

हो र छ का अकरण फरक हुन्छन्। कुनै कुराको चिनारी दिँदा हो → होइन, हुन् → होइनन् (यो बन्दाको बिउ होइन)। कुनै कुरा रहेको वा भएको बुझाउँदा छ → छैन, थियो → थिएन (गोदाममा बिउ छैन)। यी दुईलाई साटेर ‘यो बन्दाको बिउ छैन’ भन्दा अर्थ नै फेरिन्छ।

कृदन्तको अकरण

कृदन्त र असमापिका क्रियामा अगाडि न- लाग्छ: गर्ने → नगर्ने, गरेको → नगरेको, गरेर → नगरी, गरे → नगरे, गर्दा → नगर्दा। तर कृदन्तले वाक्य टुङ्ग्याउँदैन; वाक्य करण हो कि अकरण भन्ने कुरा मुख्य क्रियापद ले मात्र देखाउँछ। ‘बिउ नआएकाले किसानले रोपाइँ सारे’ मा ‘नआएकाले’ मा न- भए पनि मुख्य क्रियापद ‘सारे’ करण हो।

अभ्यास: व्याकरण

नेपालीमा शब्दको सुरुमा आउने व प्रायः ब जस्तै उच्चारण हुन्छ: विद्यालय लाई बोल्दा ‘बिद्यालय’ जस्तो सुनिन्छ। त्यसैले कान सुनेर ब र व छुट्याउन सकिँदैन; शब्दको स्रोत हेरेर लेख्नुपर्छ। मुख्य नियम:

• तत्सम शब्दमा संस्कृतको जस्तै: संस्कृतमा व छ भने व (विद्या, विषय, वर्ष, वन, विवाह, वायु, देव, विवरण, विगत), ब छ भने ब (बालक, बुद्धि, बल, बन्धु, ब्राह्मण, बोध)।
• तद्भव शब्दमा प्रायः ब: संस्कृतको व तद्भवमा ब बन्छ: वन → बन, वाराणसी → बनारस, वधूटी → बुहारी। बिरामी, बुढो, बाटो, बारी, बिहान जस्ता बोलचालका शब्दमा पनि ब।
• आगन्तुक शब्दमा उच्चारणअनुसार: अङ्ग्रेजीको b मा ब (बस, बैङ्क, बिल, बजेट), w मा व (वेबसाइट, वडा)। अरबी फारसीका शब्दमा पनि प्रायः ब (किताब, बजार, बहादुर)।
• संयुक्त व्यञ्जनमा व: स्व, द्व, ज्व, त्व, श्व, ध्व मा व आउँछ र ‘व’ कै उच्चारण हुन्छ: स्वर, द्वार, ज्वरो, महत्त्व, विश्व, ध्वनि।
• ‘वा’ र ‘बा’: विकल्प जनाउने संयोजक वा (यो वा त्यो), बुबालाई जनाउने बा।

अभ्यास: वर्णविन्यास

घरायसी चिठी

व्यावसायिक चिठीको ठिक उल्टो, घरायसी चिठी आफ्ना मान्छेलाई मनको कुरा भन्न लेखिन्छ। यसको ढाँचा सरल हुन्छ: माथि दायाँ ठेगाना र मिति, सम्बोधन (प्रिय भाइ, आदरणीय बुबा), अभिवादन वा शुभकामना, मुख्य भाग (हालखबर, सल्लाह, माया), बिदाइ र नाम (तिम्रो दिदी)। भाषा आत्मीय हुन्छ, तर आदरको तह (तँ, तिमी, तपाईँ) पूरा चिठीभरि एउटै राख्नुपर्छ।