विद्यालयको पर्खाल भत्कियो। प्रधानाध्यापकले भन्नुभयो, “वडाध्यक्षलाई भन्नुपर्छ।” बाटोमा बत्ती छैन, छिमेकीले भने, “मेयरसम्म पुग्नुपर्छ।” छोरीको भत्ताको कुरा गर्दा कसैले भन्यो, “उपप्रमुखले हेर्ने रे।” यति धेरै पद, कसको काम के?
स्थानीय तहका जनप्रतिनिधि हामीले नै चुनेका हुन्। को कुन कामको जिम्मेवार हो भन्ने थाहा भयो भने कुरा सही ठाउँमा पुग्छ। यस पानामा वडादेखि सभासम्म कुन पदको काम के हो र आफ्ना प्रतिनिधि कसरी चिन्ने भन्ने कुरा छन्। स्थानीय तहका अङ्ग कसरी बन्छन् भन्ने छोटो कुरा स्थानीय तह के हो पानामा पनि छ।
वडा: सबैभन्दा नजिकको सरकार
संविधानले हरेक गाउँपालिका र नगरपालिकाको हरेक वडामा वडाध्यक्ष र चार जना सदस्य भएको वडा समिति राखेको छ। उनीहरू पहिलो हुने निर्वाचित हुने प्रणालीबाट चुनिन्छन्, र हरेक वडाबाट कम्तीमा दुई जना महिला हुनुपर्छ। निर्वाचन आयोगको २०७९ को सूचीमा हरेक वडाका पद यसरी छन्: वडाध्यक्ष, महिला सदस्य, दलित महिला सदस्य र सदस्य।
वडाध्यक्षको काम:
- वडा समितिको अध्यक्ष भई काम गर्ने, र वडा सदस्यहरूको काममा समन्वय गर्ने;
- वडाको विकास योजना, बजेट र कार्यक्रम तयार गरी पालिकामा पेस गर्ने;
- वडाबाट हुने योजना लागु गर्ने, अनुगमन र समीक्षा गर्ने;
- वडाबाट हुने सिफारिस र प्रमाणितका काम गर्ने;
- सात दिनभन्दा बढी वडामा नहुने भए दैनिक र सिफारिसका काम कुनै वडा सदस्यलाई जिम्मा दिने।
वडा सदस्य टोल र बस्तीमा योजना बनाउने काममा सहजीकरण गर्छन्: योजना तथा बजेट तर्जुमा दिग्दर्शनअनुसार वडा समितिले आफ्ना सदस्यलाई टोल-टोलको योजना बनाउने भेलाको जिम्मा दिन्छ, र भेला वडा सदस्यकै संयोजनमा हुन्छ। सबै वडाध्यक्ष पालिकाको कार्यपालिका र सभा दुवैका सदस्य हुन्छन्; वडा सदस्य सभाका सदस्य हुन्।
वडा कार्यालयको ठेगाना र फोन नम्बर पालिकाको वेबसाइटमा हुन्छ; त्यसको लिङ्क माथिको बाकसमा छ।
अध्यक्ष वा प्रमुख
गाउँपालिकामा अध्यक्ष, नगरपालिकामा प्रमुख। पालिकाभरिका मतदाताले एक व्यक्ति एक मतका आधारमा गोप्य मतदानबाट चुन्छन्। उनी कार्यपालिकाका प्रमुख र सभाका पदेन अध्यक्ष हुन्। ऐनको दफा १६(४)(क) अनुसार उनका काम:
- सभा र कार्यपालिकाको बैठक बोलाउने र अध्यक्षता गर्ने;
- वार्षिक कार्यक्रम र बजेट तयार गरी सभामा पेस गराउने;
- सभा र कार्यपालिकाका निर्णय लागु गर्ने, गराउने;
- कार्यपालिकाको दैनिक काम हेर्ने, र वडा समितिलगायत समितिहरूको काम रेखदेख गर्ने;
- पालिकाको चल-अचल सम्पत्ति र आम्दानी-खर्चको हिसाब जोगाउने;
- सार्वजनिक सेवासम्बन्धी गुनासो व्यवस्थापन गर्ने, गराउने: सेवा नपाए कहाँ गुनासो गर्ने।
उपाध्यक्ष वा उपप्रमुख
उपाध्यक्ष (नगरपालिकामा उपप्रमुख) पनि पालिकाभरिका मतदाताले सिधै चुन्छन्। दफा १६(४)(ख) अनुसार उनका काम:
- न्यायिक समितिको संयोजक भई काम गर्ने: न्यायिक समितिमा उजुरी;
- अध्यक्ष वा प्रमुख नभएका बेला उनको काम सम्हाल्ने;
- गैरसरकारी संस्थाका काम र उपभोक्ता हित संरक्षणको काममा समन्वय गर्ने;
- योजना र कार्यक्रमको अनुगमन गरी प्रतिवेदन दिने।
बजेट बनाउने बजेट तथा कार्यक्रम तर्जुमा समितिको संयोजक पनि उपाध्यक्ष वा उपप्रमुख नै हुन्: योजना र बजेटमा आफ्नो कुरा।
कार्यपालिका र सभा
| कार्यपालिका (काम चलाउने) | सभा (कानुन र बजेट पारित गर्ने) | |
|---|---|---|
| को हुन्छन् | अध्यक्ष वा प्रमुख, उपाध्यक्ष वा उपप्रमुख, सबै वडाध्यक्ष, अनि सभाले चुनेका महिला सदस्य (गाउँमा ४, नगरमा ५) र दलित वा अल्पसङ्ख्यक सदस्य (गाउँमा २, नगरमा ३) | अध्यक्ष वा प्रमुख, उपाध्यक्ष वा उपप्रमुख, वडाध्यक्ष, हरेक वडाका चार सदस्य, र कार्यपालिकामा चुनिएका दलित वा अल्पसङ्ख्यक सदस्य |
| कहिले बस्छ | कम्तीमा महिनाको एक पटक | सामान्यतया वर्षको दुई पटक; एक तिहाइ सदस्यले लिखित माग गरे पन्ध्र दिनभित्र विशेष बैठक |
| निर्णय | सकेसम्म सर्वसम्मत, नभए बहुमत | बहुमत; मत बराबर भए अध्यक्षता गर्नेको निर्णायक मत |
| कहाँ लेखिएको | संविधान, धारा २१५, २१६ | संविधान, धारा २२२, २२३ |
स्थानीय तहले सभाबाट कानुन बनाउँछ, र कार्यपालिकाबाट काम गर्छ। आर्थिक ऐन, बजेट र स्थानीय कानुन सभाले पारित गर्छ।
पद, पदावधि र जवाफदेहिता
- योग्यता: नेपाली नागरिक, एक्काइस वर्ष पुगेको, त्यही पालिकाको मतदाता नामावलीमा नाम भएको, र कुनै कानुनले अयोग्य नबनाएको।
- पदावधि: चुनिएको मितिले पाँच वर्ष।
- रिक्त भए: अध्यक्ष, उपाध्यक्ष वा वडाध्यक्षको पद एक वर्षभन्दा बढी अवधि बाँकी छँदै खाली भए बाँकी अवधिका लागि उपनिर्वाचन हुन्छ।
- शपथ: अध्यक्ष वा प्रमुखले चुनिएको सात दिनभित्र जिल्ला न्यायाधीशसमक्ष, र अरूले त्यसको सात दिनभित्र अध्यक्ष वा प्रमुखसमक्ष पद र गोपनीयताको शपथ लिन्छन्।
- सम्पत्ति विवरण: पद धारण गरेको र हरेक आर्थिक वर्ष सकिएको साठी दिनभित्र आफ्नो र परिवारको सम्पत्ति विवरण पालिकामा बुझाउनुपर्छ। यो विवरण छानबिनबाहेक गोप्य रहन्छ, तर आफैँ सार्वजनिक गर्न बाधा छैन।
आफ्ना जनप्रतिनिधि कसरी चिन्ने
- माथिको बाकसमा आफ्नो पालिका छान्नुहोस्; उसको वेबसाइटको लिङ्क त्यहीँ छ।
- वेबसाइटमा जनप्रतिनिधि वा पदाधिकारीका नाम खोज्नुहोस्: अध्यक्ष वा प्रमुख, उपाध्यक्ष वा उपप्रमुख, अनि आफ्नो वडाको वडाध्यक्ष र सदस्य।
- वेबसाइटमा नभेटिए वडा कार्यालयमा सोध्नुहोस्, र वडाध्यक्षको नाम र वडा कार्यालयको फोन नम्बर कतै टिपेर राख्नुहोस्।
तपाईँको टोलमा सडक बत्तीको माग वडाको योजनामा राख्न चाहनुहुन्छ। वडाको योजना र बजेट तयार गरी पालिकामा पेस गर्ने जिम्मा कसको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाना कानुनबारे जानकारी हो, कानुनी सल्लाह होइन। कार्यविभाजन नियमावलीले पालिकाअनुसार थप काम तोकेको हुन सक्छ।
कानुनी आधार
- नेपालको संविधान: धारा २१५, २१५(३), २१५(५), २१५(६), २१५(९), २१६, २१६(३), २१६(५), २१६(६), २१६(९), २२२, २२२(३), २२२(४), २२३, २२३(३), २२३(४), २२४, २२५(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४: दफा १६(१), १६(२), १६(४)(क), १६(४)(ख), १६(४)(ग), १७(१), १७(३), १७(४), १९, १९(७), ६७, १०७, १०९, ११०(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- स्थानीय तहको वार्षिक योजना तथा बजेट तर्जुमा दिग्दर्शन, २०७४ (परिमार्जित): चरण ५.३.१(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
यी तथ्य कहाँबाट
- नेपालको संविधान (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग, दोस्रो संशोधनसम्म (PDF २०८१ भदौ; इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ असारमा सुरक्षित प्रति): धारा २१५, २१६, २२२–२२५।
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग (२०८१ सम्मका संशोधनसहित; सरकारी साइट नखुलेकाले इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ वैशाखमा सुरक्षित प्रति पढिएको): दफा १६, १७, १९, ६७, १०७, १०९ र ११०।
- स्थानीय तह निर्वाचन २०७९: पालिकाअनुसार पद र पालिकाको सूची, निर्वाचन आयोग (इन्टरनेट आर्काइभमा २०७९ जेठ र २०८२ जेठमा सुरक्षित प्रति): पदका नाम, ४६० अध्यक्ष, २९३ प्रमुख, ६,७४३ वडा, सूर्यविनायकका १० वडा।
- स्थानीय तहको वार्षिक योजना तथा बजेट तर्जुमा दिग्दर्शन, २०७४ (परिमार्जित) (सुरक्षित प्रति), राजदेवी नगरपालिकाको वेबसाइटमा राखिएको प्रति (इन्टरनेट आर्काइभको प्रति): खण्ड ५.३।
