जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन

कुनै निश्चित ठाउँमा निश्चित समयमा बसोबास गर्ने मानिसको कुल सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या भनिन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ थियो। जनसङ्ख्या सधैँ एकै ठाउँमा रहँदैन, घटबढ भइरहन्छ। यस्तो परिवर्तन ल्याउने मुख्य तत्त्व जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ हुन्। यिनैलाई जनसाङ्ख्यिक तत्त्व भनिन्छ। जन्मले जनसङ्ख्या बढाउँछ र मृत्युले घटाउँछ। बाहिरबाट मानिस बसाइँ सरेर आउँदा कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या बढ्छ र बाहिर जाँदा घट्छ।

जन्म

जन्म निरन्तर चलिरहने प्राकृतिक प्रक्रिया हो। कुनै महिलाले जीवित बच्चा जन्माउनुलाई जन्म भनिन्छ। जन्म प्रजनन प्रक्रियासँग जोडिएको छ। जनसाङ्ख्यिकीमा १५ देखि ४९ वर्ष उमेरका महिलालाई प्रजनन उमेरका महिला मानिन्छ। यस्ता महिलाको सङ्ख्या धेरै भएको ठाउँमा स्वाभाविक रूपमा जन्म धेरै हुन्छन्। शिक्षा र चेतनाको कमी, गरिबी र बालविवाह भएका ठाउँमा पनि सामान्यतया जन्मदर बढी हुन्छ।

मृत्यु

जन्म जस्तै मृत्यु पनि प्राकृतिक प्रक्रिया हो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको परिभाषाअनुसार जीवित जन्म भइसकेपछि कुनै पनि समयमा जीवनका सबै लक्षण स्थायी रूपमा हराउनु मृत्यु हो। मृत्युले कुनै पनि ठाउँको जनसङ्ख्या घटाउँछ। राम्रो स्वास्थ्य सेवा, सफा पानी र पोषण भएका ठाउँमा मृत्युदर कम हुन्छ। यी सुविधा कमजोर भएका ठाउँमा मृत्युदर बढी हुन्छ।

नेपालमा स्वास्थ्य सेवा बढेसँगै बालबालिकाको मृत्यु धेरै घटेको छ। सन् १९९६ मा जन्मेका हरेक १,००० बच्चामध्ये ७८ जनाको पहिलो जन्मदिन नपुग्दै मृत्यु हुन्थ्यो। नेपाल जनसाङ्ख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ मा यो सङ्ख्या २८ मा झरेको छ। अहिले पनि करिब ३० बच्चामध्ये एक जनाको पाँच वर्ष नपुग्दै मृत्यु हुन्छ।

बसाइँसराइ

एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा गई बसोबास गर्नुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ। मानिस सामान्यतया अझ सजिलो जीवनका लागि बसाइँ सर्छन्। युद्ध, विपत् वा धम्कीका कारण बाध्य भएर पनि बसाइँ सर्नुपर्ने हुन्छ। यसलाई बाध्यात्मक बसाइँसराइ भनिन्छ। मानिस छोडेर हिँडेको ठाउँलाई उद्गम स्थल र पुगेको ठाउँलाई गन्तव्य स्थल भनिन्छ।

बसाइँसराइलाई यसरी छुट्याउन सकिन्छ:

• क.स्थानका आधारमा: देशभित्रै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ सर्नु आन्तरिक बसाइँसराइ, एक देशबाट अर्को देश जानु बाह्य बसाइँसराइ
• ख.समयका आधारमा: सधैँका लागि सर्नु स्थायी बसाइँसराइ, केही समयका लागि मात्र जानु अस्थायी बसाइँसराइ

नेपालमा आन्तरिक बसाइँसराइ प्रायः हिमाल र पहाडबाट तराईतिर र गाउँबाट सहरतिर भएको छ। बाह्य बसाइँसराइ धेरैजसो रोजगारी र पढाइका लागि भएको छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

जनसङ्ख्यामा हुने सङ्ख्यात्मक घटबढलाई जनसङ्ख्या परिवर्तन भनिन्छ। मृत्युदरभन्दा जन्मदर बढी भए जनसङ्ख्या बढ्छ। विश्वका धेरैजसो देशमा अझै मृत्युदरभन्दा जन्मदर बढी छ, त्यसैले विश्वको जनसङ्ख्या बढिरहेको छ। विकासोन्मुख देशमा जन्मदर र वृद्धिदर दुवै बढी हुन्छन्। नेपालको वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर भने वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार ०.९२ प्रतिशतमा झरेको छ।

जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ आफैँ घटबढ हुँदैनन्। यिनलाई समाजको सामाजिक, आर्थिक र वातावरणीय अवस्थाले प्रभाव पार्छ।

सामाजिक अवस्था

क. चेतनाको कमी: मानिसको सोचाइ र व्यवहार उसको चेतनाको स्तरले निर्धारण गर्छ। चेतना कम भएका मानिसलाई परिवार नियोजनका साधन र सानो परिवारका फाइदाबारे कम जानकारी हुन्छ। यसले जन्मदर बढाउँछ। अन्धविश्वास र सरसफाइमा कम ध्यान दिँदा रोग लाग्छ र मृत्युदर पनि बढ्छ।

ख. परिवारको अवस्था: पढेलेखेका र जागिरे आमाबुबा प्रायः थोरै सन्तान चाहन्छन् र सानो परिवार रुचाउँछन्। बच्चा हुर्काउन धेरै समय र खर्च लाग्ने उनीहरू बुझ्छन्। ठुलो संयुक्त परिवारमा भने बच्चाको हेरचाह गर्ने धेरै जना हुने भएकाले धेरै सन्तान जन्माउने सम्भावना हुन्छ।

ग. धार्मिक विश्वास र सामाजिक मान्यता: हरेक समाज कुनै न कुनै धार्मिक र सांस्कृतिक मान्यताबाट प्रभावित हुन्छ। हाम्रो समाजमा पितृसत्तात्मक सोच, अर्थात् पुरुषलाई बढी महत्त्व दिने सोच, पूरै हटिसकेको छैन। छोरा नभई वंश चल्दैन र मरेपछि छोराले नै काजकिरिया गर्नुपर्छ भन्ने मान्यताले छोरा नजन्मेसम्म सन्तान जन्माइरहने चलन देखिन्छ। यसले जनसङ्ख्या बढाउँछ। कुनै धार्मिक समुदायका मानिस आफ्नै समुदाय भएको ठाउँमा बसाइँ सर्ने चलन पनि हुन्छ।

घ. स्वास्थ्य सुविधा: पर्याप्त स्वास्थ्य सुविधा नभएको ठाउँमा मानिसको औसत आयु कम र मृत्युदर बढी हुन्छ। बच्चा बाँच्ने भरोसा नहुँदा आमाबुबाले धेरै सन्तान जन्माउँछन्। त्यसैले स्वास्थ्य सुविधा बढ्दा पहिले मृत्युदर र पछि जन्मदर पनि घट्छ।

आर्थिक अवस्था

क. गरिबी: दैनिक जीवनका आधारभूत आवश्यकता सजिलै पूरा गर्न नसक्ने अवस्थालाई गरिबी भनिन्छ। गरिब परिवारले गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा पाउन सक्दैनन्। सन्तानलाई काममा सघाउने हात र बुढेसकालको सहारा ठान्ने सोच पनि गरिबीमा बढी हुन्छ। यसले जन्मदर बढाउँछ।

ख. सन्तुलित आहारको अभाव: स्वस्थ रहन सन्तुलित आहार चाहिन्छ। यसको अभावमा कुपोषण र रोग लाग्छ, विशेष गरी बालबालिका र गर्भवती महिलाको मृत्युको जोखिम बढ्छ।

ग. बेरोजगारी: काम गर्न सक्ने उमेरका मानिसले आयआर्जनको काम नपाउनु बेरोजगारी हो। नेपालमा बेरोजगारी चुनौतीपूर्ण छ। काम नपाउँदा युवा गाउँबाट सहर र विदेशतिर जान्छन्। यसले उद्गम स्थलको जनसङ्ख्या घटाउँछ र बसाइँसराइ बढाउँछ। बेरोजगारीले गरिबी पनि बढाउँछ र गरिबीले माथि भनिएझैँ जन्मदर बढाउन सक्छ।

वातावरणीय अवस्था

क. हावापानी: अनुकूल हावापानी र मलिलो जमिन भएका ठाउँमा खेती र बसोबास सजिलो हुन्छ। त्यसैले तराई र उपत्यकामा जनसङ्ख्या बाक्लो छ र चिसो हिमाली क्षेत्रमा पातलो छ। हावापानीले रोगमा पनि असर पार्छ: तातो र ओसिलो ठाउँमा औलो र डेङ्गु जस्ता रोग बढी फैलिन्छन्।

ख. प्रदूषण: वातावरणमा हानिकारक पदार्थ बढेर स्वास्थ्यलाई हानि पुग्ने अवस्था प्रदूषण हो। दूषित हावा र पानीले दम, फोक्सोका रोग, झाडापखाला र हैजा जस्ता रोग फैलाउँछन्। यसले मृत्युदर बढाउँछ। प्रदूषित सहर छाडेर मानिस अन्यत्र सर्न पनि सक्छन्।

ग. विपत्: भूकम्प, बाढी, पहिरो र आगलागी जस्ता विपत्ले ठुलो जनधनको क्षति गर्छन्। वि.सं. २०७२ वैशाख १२ को भूकम्प र त्यसपछिका पराकम्पनमा करिब ९ हजार मानिसको ज्यान गयो। विपत्ले मृत्यु बढाउँछ र मानिसलाई सुरक्षित ठाउँतिर बसाइँ सर्न बाध्य बनाउँछ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

उद्गम स्थलबाट गन्तव्य स्थलतिर जाने प्रक्रिया बसाइँसराइ हो। मानिसलाई उद्गम स्थल छोड्न बाध्य बनाउने कुरालाई विकर्षण गर्ने तत्त्व भनिन्छ। गन्तव्य स्थलतिर तान्ने कुरालाई आकर्षण गर्ने तत्त्व भनिन्छ। कक्षा ८ मा यिनैलाई धकेल्ने र तान्ने कारण भनिएको थियो।

नेपालमा बसाइँसराइका कारण

गाउँमा रोजगारीका अवसर नभएका होइनन्, तर युवा पुस्ताले तिनलाई पहिचान र प्रयोग गर्न सकेको देखिँदैन। धेरै किसानलाई आधुनिक खेतीको ज्ञान र प्रविधि पुगेको छैन। कृषिको आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरण नहुँदा पढेलेखेका मानिस कृषिमा आउन चाहँदैनन्। शिक्षित जनशक्तिले आफ्नो सिपअनुसारको काम पनि पाउन सकेको छैन। यी सबै आर्थिक कारण हुन्।

त्यसैले नेपालमा बसाइँसराइका मुख्य कारण यस्ता छन्:

• क.विकासका पूर्वाधार, अर्थात् सडक, बिजुली, अस्पताल र विद्यालयको अभाव
• ख.रोजगारी र आम्दानीका अवसर नपाउनु
• ग.कृषिको आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरण नहुनु
• घ.गुणस्तरीय शिक्षाका अवसर नहुनु
• ङ.बाढी, पहिरो र भूकम्प जस्ता विपत्को जोखिम
• च.सहरमा पाइने सुविधा र विदेशमा पाइने बढी ज्याला

बसाइँसराइमा काम गर्न सक्ने उमेरका युवा सबैभन्दा बढी सक्रिय छन्। उच्च शिक्षा होस् वा रोजगारी, गाउँ छोड्ने धेरैजसो यही उमेर समूहका हुन्। त्यसैले गाउँमा वृद्धवृद्धा र केटाकेटीको सङ्ख्या बढी देखिन्छ। विदेश जानेमा महिलाभन्दा पुरुष धेरै बढी छन्: वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार विदेशमा रहेका नेपालीमध्ये ८२.२ प्रतिशत पुरुष थिए।

बसाइँसराइका असर

बसाइँसराइले उद्गम स्थलको जनसङ्ख्या घटाउँछ र गन्तव्य स्थलको बढाउँछ। उद्गम स्थलमा काम गर्ने मानिसको अभाव हुन्छ र खेतबारी बाँझो रहन्छ। गन्तव्य स्थलमा भिडभाड, स्रोतको अभाव, सडक जाम र प्रदूषण बढ्छ। विदेशमा काम गर्नेहरूले पठाएको रकम, अर्थात् विप्रेषण, ले भने धेरै परिवारको गरिबी घटाएको छ र बालबालिकाको पढाइ र स्वास्थ्यमा खर्च बढाएको छ।

क्रियाकलाप

तलको अनुच्छेद पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।

दक्ष र युवा पुस्ता गाउँ मात्र होइन, देश नै छोडेर दिनप्रतिदिन बाहिरिँदै छन्। कम विकसित देशबाट विकसित देशतिर जाने क्रम बढ्दो छ। यसले विकासोन्मुख देशमा विकासका काम गर्ने जनशक्ति घट्दै गएको छ। गरिब देश जनशक्तिको अभावमा झन् कमजोर हुँदै छन्, धनी देशले भने कम खर्चमा दक्ष जनशक्ति पाइरहेका छन्। यसले विश्व अर्थतन्त्रमा असमानताको खाडल बढाइरहेको छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

जनसङ्ख्या सधैँ गतिशील हुन्छ। विश्वका धेरै विकासोन्मुख र अति कम विकसित देश तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धिका कारण विभिन्न समस्या भोगिरहेका छन्। यसै विषयमा एउटा दैनिक पत्रिकाका सम्पादक र एक जनसङ्ख्याविद्बिच भएको अन्तर्वार्ताको अंश यहाँ छ।

जनसङ्ख्याविद्सँग अन्तर्वार्ता

सम्पादक: नमस्कार! आज हामी जनसङ्ख्याबारे कुराकानी गर्दै छौँ। तपाईँको विचारमा जनसङ्ख्या वृद्धिका मुख्य कारण के के हुन्?

जनसङ्ख्याविद्: नमस्कार! शिक्षाको कमी, गरिबी, अन्धविश्वास र बालविवाह जस्ता सामाजिक कुरीति मुख्य कारण हुन्। लैङ्गिक विभेदले पनि भूमिका खेल्छ। अर्को महत्त्वपूर्ण कारण मृत्युदर घट्नु हो। स्वास्थ्य सेवा र खोपले बालबालिका कम मर्न थालेपछि जन्मदर नघट्दासम्म जनसङ्ख्या छिटो बढ्छ।

सम्पादक: धार्मिक अन्धविश्वास र सामाजिक कुरीतिको जनसङ्ख्या वृद्धिसँग कस्तो सम्बन्ध छ?

जनसङ्ख्याविद्: धर्म समाजमा अनुशासन र नैतिकता कायम गराउने महत्त्वपूर्ण माध्यम हो। तर समयअनुसार केही मान्यता नबदलिए नकारात्मक असर पर्छ। सानै उमेरमा विवाह गर्ने चलन र “जिउँदो छँदा हेर्ने र मरेपछि पनि छोरा नै चाहिन्छ” भन्ने सोचले धेरै सन्तान जन्माउने चलन बढाउँछ।

सम्पादक: जनसङ्ख्या वृद्धिका असर के के हुन्?

जनसङ्ख्याविद्: सबैभन्दा ठुलो असर प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन हो। मानिसका सबै आवश्यकता प्राकृतिक स्रोतबाटै पूरा हुन्छन्, तर जनसङ्ख्या बढेजस्तो स्रोत बढ्दैनन्। यसका असरलाई सामाजिक तथा सांस्कृतिक, आर्थिक र वातावरणीय असरमा बाँड्न सकिन्छ।

सम्पादक: सामाजिक र सांस्कृतिक असर कस्ता हुन्छन्?

जनसङ्ख्याविद्: बस्ती बढ्दा प्राचीन र ऐतिहासिक महत्त्वका ठाउँ, सार्वजनिक जग्गा र पाटीपौवा अतिक्रमणमा पर्छन्। सीमित स्रोतबाट धेरै आवश्यकता पूरा गर्नुपर्ने बाध्यताले मौलिक परम्परा र चलन बिर्सिँदै गएका छन्।

सम्पादक: उच्च जनसङ्ख्या वृद्धिले मनोवैज्ञानिक समस्या पनि ल्याउँछ भनिन्छ, होइन?

जनसङ्ख्याविद्: हो। भिडभाड, होहल्ला, बेरोजगारी, अवसरको कमी, अव्यवस्थित बसोबास र असुरक्षित वातावरणले मानिसमा तनाव, चिन्ता र निराशा बढाउँछन्। यस्ता धेरै समस्या एकै पटक आइपर्दा मानसिक स्वास्थ्यमा असर पर्छ।

सम्पादक: यहाँको समय र अर्थपूर्ण कुराकानीका लागि धेरै धन्यवाद!

जनसङ्ख्याविद्: मलाई पनि अवसर दिनुभएकामा धन्यवाद।

नेपालमा जनसङ्ख्या वृद्धि घट्दै

नेपालमा जन्मदर तीव्र रूपमा घटेको छ। एक महिलाले जीवनभरमा जन्माउने औसत बच्चाको सङ्ख्यालाई कुल प्रजनन दर भनिन्छ। सन् १९९६ मा यो ४.६ थियो, सन् २०२२ मा २.१ मा झर्‍यो। हरेक आमाबुबाका ठाउँमा करिब दुई सन्तान हुर्किँदा जनसङ्ख्या लामो समयमा न बढ्ने न घट्ने हुन्छ। यसलाई प्रतिस्थापन तह भनिन्छ, जुन करिब २.१ बच्चा हो। नेपाल अहिले यही तहमा आइपुगेको छ।

तैपनि केही दशकसम्म नेपालको जनसङ्ख्या बढिरहन्छ, किनकि अहिले बच्चा जन्माउने उमेरका युवा धेरै छन्। अर्कातर्फ विवाहित महिलामध्ये २१ प्रतिशतले सन्तान नचाहँदा पनि परिवार नियोजनका साधन पाएका छैनन्। विदेश जाने युवा बढ्दा कतिपय गाउँमा भने जनसङ्ख्या नै घटिरहेको छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

अवधारणा

उपलब्ध स्रोतसाधन र जनसङ्ख्याबिच सन्तुलन कायम गर्नुलाई जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनिन्छ। मानिसका आवश्यकता पूरा गर्ने मुख्य माध्यम प्राकृतिक स्रोत हुन्। स्रोतको तुलनामा जनसङ्ख्या बढी भए आवश्यकता पूरा हुँदैनन् र धेरै समस्या आउँछन्। जनसङ्ख्या बढेजस्तो प्राकृतिक स्रोत बढ्दैनन्। त्यसैले समयमै सन्तुलनका उपाय अपनाउनुपर्छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनेको वृद्धिदर नियन्त्रण गर्नु मात्र होइन। जनसङ्ख्याको आकार, वितरण, बनोट, बसाइँसराइ र वृद्धिदर सबैलाई यसले समेट्छ। गुणस्तरीय जीवनका लागि आधारभूत आवश्यकतासँगै शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, रोजगारी, मनोरञ्जन र अधिकार सुनिश्चित हुनुपर्छ। यी सबै पक्षको प्रभावकारी व्यवस्थापन नै जनसङ्ख्या व्यवस्थापन हो।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका उपाय

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका उपाय दुई किसिमका हुन्छन्।

क. प्रत्यक्ष उपाय: जन्मदर, मृत्युदर वा बसाइँसराइमा सिधै असर पार्ने उपायलाई प्रत्यक्ष उपाय भनिन्छ:

• ढिलो विवाह: कानुनले तोकेको २० वर्ष उमेर पुगेपछि मात्र विवाह गर्ने
• जन्मान्तर: दुई बच्चाबिच उचित अन्तर राख्ने
• गर्भनिरोधक साधनको प्रयोग: परिवार नियोजनका अस्थायी र स्थायी साधन प्रयोग गर्ने
• सुरक्षित र कानुनी गर्भपतन: नेपालमा वि.सं. २०५९ देखि कानुनले तोकेका सर्तमा मात्र। छोरी भएकै कारण गर्भपतन गराउनु भने दण्डनीय अपराध हो।
• अव्यवस्थित बसाइँसराइको नियन्त्रण: भूउपयोग नीति र योजनाबद्ध बस्ती

ख. अप्रत्यक्ष उपाय: मानिसको सोच, शिक्षा र जीवनस्तर बदलेर बिस्तारै लामो समयमा असर पार्ने उपायलाई अप्रत्यक्ष उपाय भनिन्छ:

• जनसङ्ख्या शिक्षा
• विभिन्न सचेतनामूलक कार्यक्रम
• महिला शिक्षा र सशक्तीकरण
• रोजगारी र आयआर्जनका अवसर बढाउने
• स्वास्थ्य सेवाको विस्तार

ढिलो विवाहले किन फरक पार्छ?

महिलाले सामान्यतया १५ देखि ४९ वर्षको उमेरसम्म बच्चा जन्माउन सक्छन्। सानै उमेरमा विवाह भए बच्चा जन्माउन सक्ने अवधि लामो हुन्छ। जस्तै, १६ वर्षमा विवाह भएकी महिलासँग करिब ३३ वर्ष बाँकी हुन्छन्। विवाह ढिलो भए यो अवधि छोटो हुन्छ। आमा पनि शारीरिक र मानसिक रूपमा परिपक्व भइसक्छिन्। साथै पहिलो बच्चा ढिलो जन्मिँदा पुस्ताबिचको अन्तर बढ्छ। उति नै सन्तान भए पनि सय वर्षमा पुस्ता कम थपिन्छन्, त्यसैले जनसङ्ख्या सुस्त गतिमा बढ्छ।

अव्यवस्थित बसाइँसराइले पनि जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा चुनौती ल्याउँछ। सडकको सुविधा, तीव्र सहरीकरण र आधुनिकीकरणले बसाइँसराइ बढाएका छन्। सहरमा देशभरबाट मानिस आउँदा स्रोतको अभाव, प्रदूषण र प्राकृतिक स्रोतमाथि दबाब बढ्छ। गाउँमा भने स्रोतको उपयोग गर्ने मानिस नै पुग्दैनन्। त्यसैले बसाइँसराइको व्यवस्थापन पनि प्रत्यक्ष उपायमा पर्छ। अप्रत्यक्ष उपायले लामो समय लगाएर असर गर्छन्, तर तिनको असर दिगो हुन्छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा सरकारको एक्लो प्रयास मात्र पुग्दैन। हरेक क्षेत्र, समुदाय र व्यक्तिले आआफ्नो ठाउँबाट जिम्मेवार व्यवहार गर्नुपर्छ।

क्रियाकलाप

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

परिवार समाजको सबैभन्दा सानो र पहिलो एकाइ हो। परिवारले व्यक्तिलाई शारीरिक, मानसिक, सामाजिक र आध्यात्मिक रूपमा विकसित हुने वातावरण दिन्छ। परिवारका सबै सदस्यको शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक, सामाजिक र आध्यात्मिक स्वास्थ्यको अवस्थालाई पारिवारिक स्वास्थ्य भनिन्छ। स्वस्थ परिवार बनाउने जिम्मेवारी परिवारकै सदस्यमा हुन्छ।

नियमित स्वास्थ्य जाँच, खोप, पोषण, सरसफाइ, बालबालिकाको वृद्धि र विकासको निगरानी, अनि स्वास्थ्य समस्याको पहिचान र उपचार पारिवारिक स्वास्थ्य हेरचाह भित्र पर्छन्। अन्धविश्वास र दुर्व्यसनविरुद्धको सचेतना पनि यसको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। समाजमा उपलब्ध स्वास्थ्य सेवा प्रयोग गरेर परिवारको स्वास्थ्यको हेरचाह गर्नु हाम्रो दायित्व हो।

पारिवारिक स्वास्थ्य र हेरचाहको महत्त्व

पारिवारिक स्वास्थ्यले परिवारका सदस्यको स्वास्थ्यसँगै पढाइ, आम्दानी र सामाजिक जीवनमा पनि राम्रो असर पार्छ। यसको महत्त्व यस्तो छ:

• क.पौष्टिक र गुणस्तरीय खानाको व्यवस्था गर्न
• ख.लुगाफाटो र सुरक्षित बासको व्यवस्था गर्न
• ग.रोग लाग्न नदिने र लागेपछि उपचार गर्ने स्वास्थ्य सेवामा पहुँच पुर्‍याउन
• घ.तनावमुक्त, स्वस्थ र सुखी पारिवारिक वातावरण बनाउन
• ङ.बिरामी पर्दा उचित स्याहार र हेरचाह गर्न
• च.स्वस्थ रहन प्रेरणा र हौसला दिन
• छ.व्यक्तिगत सरसफाइको बानी बसाल्न
• ज.सकारात्मक सोच र काम गर्ने क्षमता बढाउन
• झ.एउटा आदर्श परिवार बनाउन

पारिवारिक स्वास्थ्यलाई प्रभाव पार्ने कुरा

सदस्यका स्वास्थ्यसम्बन्धी बानीले पारिवारिक स्वास्थ्यमा असर पार्छन्। पारिवारिक मूल्यमान्यता, धार्मिक र सांस्कृतिक संस्कारले पनि यसलाई निर्धारण गर्छन्। परिवारको आर्थिक अवस्था, सदस्यबिचको आपसी समझदारी, वंशाणुगत रोग र समय समयमा फैलिने सरुवा रोगका महामारीले पनि पारिवारिक स्वास्थ्यमा समस्या ल्याउँछन्।

स्वस्थ परिवारका व्यावहारिक अभ्यास

परिवारलाई स्वस्थ राख्न र सबैको उचित हेरचाह गर्न यी अभ्यास गर्नुपर्छ:

• क.नियमित रूपमा सन्तुलित भोजन गर्ने र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउने खाना खाने
• ख.घरको काम, हिँडडुल, खेलकुद, योग र ध्यान जस्ता शारीरिक क्रियाकलाप गर्ने
• ग.उमेरअनुसार पर्याप्त निद्रा र आराम लिने
• घ.बालबालिकाको खोप तालिका पूरा गर्ने
• ङ.बालबालिका, गर्भवती महिला र वृद्धवृद्धाको विशेष हेरचाह गर्ने र माया दिने
• च.नियमित स्वास्थ्य जाँच गराउने
• छ.सरुवा रोगबाट बच्न हात धुने, सफा पानी पिउने र मास्क लगाउने जस्ता सावधानी अपनाउने
• ज.समय समयमा परिवारसँग मनोरञ्जन गर्ने
• झ.ध्यान र सकारात्मक सोच राख्ने
• ञ.परिवार नियोजनका साधन प्रयोग गरी उचित जन्मान्तर राख्ने
• ट.फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन गर्ने
• ठ.किशोरीको महिनावारी र पेटसम्बन्धी समस्यामा सचेत रहने, महिनावारीमा छाउपडी जस्ता कुप्रथा नमान्ने
• ड.अन्धविश्वासमा नपरी धार्मिक अभ्यास गर्ने
• ढ.बिरामी पर्दा झारफुक होइन, स्वास्थ्यचौकी वा अस्पताल जाने

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।