वि.सं. १९६८ मा पहिलो पटक गन्दा नेपालमा करिब ५६ लाख मानिस थिए। सय वर्षपछि यो सङ्ख्या करिब पौने पाँच गुणा पुग्यो र अहिले करिब तीन करोड पुग्न लागेको छ। तर अचेल जनसङ्ख्या बढ्ने गति घट्दै छ। गाउँ खाली हुँदै छन् र सहर भरिँदै छन्। तराईमा बस्ने मानिस बढ्दै छन् भने हिमालमा घट्दै छन्। कति मानिस छन् भन्ने मात्र होइन, उनीहरू कस्ता छन्, कहाँ बस्छन् र कस्तो जीवन बिताउँछन् भन्ने कुराले देशको भविष्य तय गर्छ। जनसङ्ख्या बढ्दा वातावरणमा के असर पर्छ? सबैको स्वास्थ्य कसरी जोगाउने?
यस एकाइमा नेपालको जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धिदर, जनसङ्ख्याको बनोट र वितरण, पारिवारिक योजना र गुणस्तरीय जीवन, जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको सम्बन्ध र सामुदायिक स्वास्थ्य पढिन्छ।
पाठ १: नेपालको जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धिदर
जनसङ्ख्या भनेको के हो?
“जन” र “सङ्ख्या” दुई शब्द मिलेर जनसङ्ख्या शब्द बनेको हो। जनको अर्थ मानिस र सङ्ख्याको अर्थ कति जना भन्ने हो। कुनै निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा निश्चित समयमा बसोबास गरिरहेका मानिसको सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या भनिन्छ। यसमा सबै उमेर, लिङ्ग, जातजाति, भाषा, धर्म, क्षेत्र र पेसाका मानिस पर्छन्। नेपालमा बसोबास गर्ने सबै मानिसको जम्मा सङ्ख्या नेपालको कुल जनसङ्ख्या हो।
जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धिदर
जनसङ्ख्या एकै ठाउँमा स्थिर रहँदैन। हरेक दिन कोही जन्मिन्छन्, कोही मर्छन्, कोही बसाइँ सरेर आउँछन् र कोही जान्छन्। त्यसैले कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या कति छ भन्दा कहिलेको भन्ने पनि भन्नुपर्छ। कुनै निश्चित क्षेत्रमा निश्चित समयमा बसोबास गर्ने बालबालिका, युवा र वृद्धवृद्धाको जम्मा सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्याको आकार भनिन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्याको आकार २,९१,६४,५७८ छ।
जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइका कारण कुनै ठाउँको जनसङ्ख्यामा मानिस थपिएर आकार बढ्नुलाई जनसङ्ख्या वृद्धि भनिन्छ। एक वर्षमा प्रत्येक सय जनामा कति जना थपिए भन्ने दरलाई जनसङ्ख्या वृद्धिदर भनिन्छ। यसलाई प्रतिशतमा लेखिन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत छ। यसको अर्थ हरेक वर्ष करिब हरेक सय जनामा एक जनाभन्दा अलि कम मानिस थपिए।
नेपालमा जनगणना वि.सं. १९६८ मा सुरु भएको हो। सामान्यतया हरेक दश वर्षमा जनगणना गरिन्छ। पछिल्लो, बाह्रौँ जनगणना वि.सं. २०७८ मा भयो। विभिन्न जनगणनामा नेपालको जनसङ्ख्याको आकार, वृद्धिदर र त्यो दरमा जनसङ्ख्या दोबर हुन लाग्ने समय यस्तो छ:
| क्र.सं. | जनगणना वर्ष | जनसङ्ख्या | वृद्धिदर (%) | दोबर हुन लाग्ने समय |
|---|---|---|---|---|
| १. | वि.सं. १९६८ (सन् १९११) | ५६,३८,७४९ | – | – |
| २. | वि.सं. १९७७ (सन् १९२०) | ५५,७३,७८८ | −०.१३ | – |
| ३. | वि.सं. १९८७ (सन् १९३०) | ५५,३२,५७४ | −०.०७ | – |
| ४. | वि.सं. १९९८ (सन् १९४१) | ६२,८३,६४९ | १.१६ | ६० वर्ष |
| ५. | वि.सं. २००९/११ (सन् १९५२/५४) | ८२,५६,६२५ | २.२८ | ३१ वर्ष |
| ६. | वि.सं. २०१८ (सन् १९६१) | ९४,१२,९९६ | १.६४ | ४३ वर्ष |
| ७. | वि.सं. २०२८ (सन् १९७१) | १,१५,५५,९८३ | २.०५ | ३४ वर्ष |
| ८. | वि.सं. २०३८ (सन् १९८१) | १,५०,२२,८३९ | २.६२ | २७ वर्ष |
| ९. | वि.सं. २०४८ (सन् १९९१) | १,८४,९१,०९७ | २.०८ | ३४ वर्ष |
| १०. | वि.सं. २०५८ (सन् २००१) | २,३१,५१,४२३ | २.२५ | ३१ वर्ष |
| ११. | वि.सं. २०६८ (सन् २०११) | २,६४,९४,५०४ | १.३५ | ५२ वर्ष |
| १२. | वि.सं. २०७८ (सन् २०२१) | २,९१,६४,५७८ | ०.९२ | ७६ वर्ष |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय। दोबर हुन लाग्ने समय ७० को नियमले (७० ÷ वृद्धिदर) निकालिएको हो।
तालिकाअनुसार वि.सं. १९६८ मा ५६,३८,७४९ रहेको जनसङ्ख्या वि.सं. १९८७ को जनगणनासम्म घटेको देखिन्छ। त्यस समयमा जनसङ्ख्या घट्नुका मुख्य कारण यी थिए:
- क.जनगणना वैज्ञानिक ढङ्गले नहुनु र धेरै मानिस गन्तीमा छुट्नु
- ख.इन्फ्लुएन्जा जस्ता महामारीले धेरै मानिसको मृत्यु हुनु
- ग.प्रथम विश्वयुद्धमा गएका कतिपय गोरखा सैनिक गन्तीमा नपर्नु
वि.सं. २००९/११ देखि नेपालमा वैज्ञानिक ढङ्गले जनगणना गर्ने काम सुरु भयो। त्यसैले यसलाई नेपालको पहिलो वैज्ञानिक जनगणना भनिन्छ। त्यसपछि जनसङ्ख्या छिटो बढ्यो। वि.सं. २०३८ मा वार्षिक वृद्धिदर २.६२ प्रतिशत पुग्यो, जुन नेपालको इतिहासमै सबैभन्दा बढी हो। वि.सं. २०५८ मा जनसङ्ख्या २,३१,५१,४२३ र वृद्धिदर २.२५ प्रतिशत थियो। वि.सं. २०६८ मा जनसङ्ख्या २,६४,९४,५०४ र वृद्धिदर १.३५ प्रतिशत भयो। वि.सं. १९६८ देखि ठिक सय वर्षमा, अर्थात् वि.सं. २०६८ सम्म, नेपालको जनसङ्ख्या करिब ४.७ गुणा भयो।
वि.सं. २०७८ को जनगणनामा जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ पुग्यो। यो दश वर्षअघि (२०६८) को भन्दा २६,७०,०७४ जनाले बढी हो। दश वर्षमा जनसङ्ख्या १०.०८ प्रतिशतले बढ्यो, अर्थात् सरदर वार्षिक वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत रह्यो। २०६८ मा यो दर १.३५ प्रतिशत थियो। यसरी हेर्दा जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्दै गएको देखिन्छ।
जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्नुका मुख्य कारण यी हुन्:
- क.जन्मदर घट्नु: एक महिलाले जन्माउने औसत बच्चा वि.सं. २०५३ (सन् १९९६) मा ४.६ थियो भने २०७९ (सन् २०२२) मा २.१ मा झर्यो।
- ख.परिवार नियोजनका साधनको प्रयोग बढ्नु
- ग.विवाह गर्ने औसत उमेर बढ्नु
- घ.शिक्षा, विशेष गरी छोरीको शिक्षा र चेतना बढ्नु
- ङ.धेरै युवा कामका लागि विदेश जानु: २०७८ को जनगणनाका बेला २१,९०,५९२ जना नेपाली विदेशमा थिए, जसमध्ये ८२.२ प्रतिशत पुरुष थिए।
यही बेला स्वास्थ्य सेवामा सुधार भएर मृत्युदर पनि घटेको छ। मृत्युदर घट्नाले जनसङ्ख्या बढ्छ, तर जन्मदर त्योभन्दा छिटो घटेकाले जम्मा वृद्धिदर घटेको हो।
नेपालमा वि.सं. २०६८ पछि जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्नुको कारण कुन होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
जनसङ्ख्याको आकार भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर
वि.सं. १९७७ र १९८७ को जनगणनामा नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिदर घटेर ऋणात्मक हुनुका कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
वि.सं. २०५८ देखि वि.सं. २०७८ सम्मको जनसङ्ख्याको अवस्था हेर्दा नेपालमा जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्दै गएको देखिन्छ। यसरी जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्नुका कारणको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
वि.सं. २०१८ देखि २०७८ सम्मको नेपालको जनसङ्ख्या वृद्धिदरको अवस्थालाई रेखाचित्रमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: नेपालको जनसङ्ख्याको बनोट
जनसङ्ख्याको बनोट भनेको के हो?
उमेर, लिङ्ग, मातृभाषा, धर्म, पेसा, जातजाति, शैक्षिक स्थिति आदिका आधारमा गरिएको जनसङ्ख्याको वर्गीकरणलाई जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। यसको अध्ययनबाट देशको कुल जनसङ्ख्यामा महिला, पुरुष, बालबालिका, युवा र ज्येष्ठ नागरिक कति कति छन् भन्ने थाहा हुन्छ। आर्थिक रूपमा सक्रिय र आश्रित जनसङ्ख्या कति छ भन्ने पनि थाहा हुन्छ।
बनोट थाहा भएपछि सरकारले योजना बनाउन सजिलो हुन्छ। जस्तै: बालबालिका धेरै भए विद्यालय र खोप चाहिन्छ। ज्येष्ठ नागरिक बढ्दै गए अस्पताल, भत्ता र हेरचाहको व्यवस्था चाहिन्छ। कुनै समुदायको वास्तविक अवस्था र कुनै भौगोलिक क्षेत्रको सम्भावना पनि यसबाट बुझिन्छ। नेपालको जनसङ्ख्याको बनोटलाई यी आधारमा हेर्न सकिन्छ:
- क.लिङ्गअनुसार
- ख.जातजातिअनुसार
- ग.धर्मअनुसार
- घ.उमेरअनुसार
- ङ.मातृभाषाअनुसार
- च.पेसाअनुसार
- छ.शैक्षिक स्थितिअनुसार
लिङ्गअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
लिङ्गका आधारमा गरिएको जनसङ्ख्याको वर्गीकरणलाई लिङ्गअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ।
| जनगणना वर्ष | पुरुष | प्रतिशत | महिला | प्रतिशत | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|
| वि.सं. २०६८ (सन् २०११) | १,२८,४९,०४१ | ४८.५० | १,३६,४५,४६३ | ५१.५० | २,६४,९४,५०४ |
| वि.सं. २०७८ (सन् २०२१) | १,४२,५३,५५१ | ४८.८७ | १,४९,११,०२७ | ५१.१३ | २,९१,६४,५७८ |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय
दुवै जनगणनामा महिलाको सङ्ख्या पुरुषको भन्दा बढी छ। २०७८ मा प्रति सय महिलामा करिब ९६ (९५.५९) पुरुष थिए। यसलाई लैङ्गिक अनुपात भनिन्छ। महिला बढी देखिनुको एउटा मुख्य कारण धेरै पुरुष कामका लागि विदेश गएको हो। २०७८ मा विदेश गएकामध्ये ८२.२ प्रतिशत पुरुष थिए।
जातजातिअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
नेपालमा विभिन्न जातजातिका मानिस बसोबास गर्छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाले नेपालमा १४२ जातजाति पहिचान गरेको छ। १ प्रतिशतभन्दा बढी जनसङ्ख्या भएका जातजाति यी हुन्:
| क्र.सं. | जाति / समूह | प्रतिशत (२०७८) |
|---|---|---|
| १. | क्षेत्री | १६.४५ |
| २. | ब्राह्मण (पहाडी) | ११.२९ |
| ३. | मगर | ६.९० |
| ४. | थारू | ६.२० |
| ५. | तामाङ | ५.६२ |
| ६. | विश्वकर्मा | ५.०४ |
| ७. | मुसलमान | ४.८६ |
| ८. | नेवार | ४.६० |
| ९. | यादव | ४.२१ |
| १०. | राई | २.२० |
| ११. | परियार | १.९४ |
| १२. | गुरुङ | १.८६ |
| १३. | ठकुरी | १.७० |
| १४. | मिजार | १.५५ |
| १५. | तेली | १.४८ |
| १६. | याक्थुङ / लिम्बू | १.४२ |
| १७. | चमार / हरिजन / राम | १.३५ |
| १८. | कोइरी / कुशवाहा | १.२२ |
| १९. | अन्य | २०.११ |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय
सबैभन्दा ठुलो समूह क्षेत्री पनि कुल जनसङ्ख्याको छैटौँ भागभन्दा कम छ। यसको अर्थ नेपालमा कुनै पनि एक जाति बहुमतमा छैन। सबै जातजातिको सहअस्तित्व नै नेपालको पहिचान हो।
धर्मअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
नेपाल एक बहुधार्मिक राष्ट्र हो। यहाँ विभिन्न धर्म मान्ने मानिस बस्छन्। धार्मिक विविधता भए पनि सबै धर्म मान्ने मानिसबिच सद्भाव र सहिष्णुता छ।
| क्र.सं. | धर्म | प्रतिशत (२०७८) |
|---|---|---|
| १. | हिन्दु | ८१.१९ |
| २. | बौद्ध | ८.२१ |
| ३. | इस्लाम | ५.०९ |
| ४. | किरात | ३.१७ |
| ५. | इसाई | १.७६ |
| ६. | प्रकृति | ०.३५ |
| ७. | बोन | ०.२३ |
| ८. | जैन | ०.०१ (२,३९८ जना) |
| ९. | सिख | ०.०१ (१,४९६ जना) |
| १०. | बहाई | ०.०० (५३७ जना) |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय
तालिकाअनुसार नेपालमा सबैभन्दा धेरै मानिस हिन्दु धर्म मान्छन्। दोस्रोमा बौद्ध, तेस्रोमा इस्लाम, चौथोमा किरात र पाँचौँमा इसाई धर्म छ। प्रकृति, बोन, जैन, सिख र बहाई धर्म मान्ने समुदाय पनि छन्। बहाई धर्म मान्ने ५३७ जना मात्र भएकाले प्रतिशतमा ०.०० देखिन्छ।
उमेरअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
विभिन्न उमेर वा उमेर समूहअनुसार गरिएको जनसङ्ख्याको वर्गीकरणलाई उमेरअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। यसलाई एक वर्ष, पाँच वर्ष वा दश वर्षका समूहमा, वा ठुला (बृहत्) उमेर समूहमा बाँड्न सकिन्छ। बृहत् उमेर समूहमा ० देखि १४ वर्ष, १५ देखि ५९ वर्ष र ६० वर्ष वा माथि गरी तीन भाग गरिन्छ। १५ देखि ५९ वर्षका मानिसलाई सक्रिय (क्रियाशील) जनसङ्ख्या भनिन्छ। १५ वर्षमुनि र ६० वर्ष वा माथिका मानिसलाई आश्रित जनसङ्ख्या भनिन्छ, किनकि उनीहरू प्रायः कमाउने उमेरका मानिसमा भर पर्छन्।
| उमेर समूह | २०५८ (%) | २०६८ (%) | २०७८ (%) |
|---|---|---|---|
| ० देखि १४ वर्ष | ३९.३५ | ३४.९१ | २७.८३ |
| १५ देखि ५९ वर्ष | ५४.१५ | ५६.९६ | ६१.९६ |
| ६० वर्ष वा माथि | ६.५० | ८.१३ | १०.२१ |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय
तालिकाअनुसार सक्रिय जनसङ्ख्याको प्रतिशत सबैभन्दा बढी छ र यो बढ्दै छ। ६० वर्ष वा माथिका मानिसको प्रतिशत हरेक जनगणनामा बढ्दै गएको छ, किनकि मानिस पहिलेभन्दा लामो समय बाँच्न थालेका छन्। ० देखि १४ वर्षका बालबालिकाको प्रतिशत भने जन्मदर घटेकाले छिटो घट्दै छ।
भाषाअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
नेपाल एक बहुभाषिक राष्ट्र हो। वि.सं. २०७८ को जनगणनामा १२४ भाषालाई मातृभाषाका रूपमा पहिचान गरिएको छ। नेपालको संविधानले देवनागरी लिपिमा नेपाली भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा र नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ।
| भाषा | प्रतिशत (२०७८) | भाषा | प्रतिशत (२०७८) |
|---|---|---|---|
| नेपाली | ४४.८६ | मगर ढुट | २.७८ |
| मैथिली | ११.०५ | डोटेली | १.७० |
| भोजपुरी | ६.२४ | उर्दु | १.४२ |
| थारू | ५.८८ | याक्थुङ / लिम्बू | १.२० |
| तामाङ | ४.८८ | गुरुङ | १.१२ |
| बज्जिका | ३.८९ | मगही | ०.७९ |
| अवधी | २.९६ | बैतडेली | ०.५२ |
| नेपाल भाषा | २.९६ | राई | ०.५० |
| अन्य | ७.२५ |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय
नेपालीलाई मातृभाषाका रूपमा बोल्ने मानिस सबैभन्दा धेरै (४४.८६ प्रतिशत) छन्। दोस्रो ठुलो मातृभाषा मैथिली (११.०५ प्रतिशत) हो। नेपालीसहित १ प्रतिशतभन्दा बढी मानिसले बोल्ने मातृभाषा १३ ओटा छन्। अवधी र नेपाल भाषा दुवै २.९६ प्रतिशत देखिन्छन्, तर अवधी बोल्ने करिब नौ सय जना बढी छन्।
वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको दोस्रो ठुलो मातृभाषा कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
पेसाअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
मानिसले जीविका चलाउन गर्ने कामका आधारमा गरिएको वर्गीकरणलाई पेसाअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। नेपालमा अझै धेरै मानिस कृषिमा लागेका छन्, तर कृषिमा मात्र भर पर्ने मानिस घट्दै छन्। व्यापार, निर्माण, यातायात, होटल, शिक्षा र अरू सेवामा काम गर्ने बढ्दै छन्। धेरै युवा विदेशमा पनि काम गर्छन्।
राष्ट्रिय कृषि गणनाअनुसार नेपालका सबै घरपरिवारमध्ये कृषि गर्ने घरपरिवार वि.सं. २०६८ मा ७१ प्रतिशत थिए। २०७८ मा यो ६२ प्रतिशत मात्र रह्यो (स्रोत: द हिमालयन टाइम्स, वि.सं. २०८० भदौ २२)। कृषिमा कति प्रतिशत मानिस लागेका छन् भन्ने सङ्ख्या भने स्रोतअनुसार फरक पर्छ। कसैले घरको खेतीमा केही समय मात्र काम गर्नेलाई पनि गन्छन्, कसैले गन्दैनन्। त्यसैले सङ्ख्याको तुलना गर्दा एउटै स्रोतको तथ्याङ्क हेर्नुपर्छ।
शैक्षिक स्थितिअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
साक्षर, निरक्षर र पढाइको तहका आधारमा गरिएको वर्गीकरणलाई शैक्षिक स्थितिअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। पढ्न र लेख्न जान्ने मानिसलाई साक्षर भनिन्छ। नेपालमा ५ वर्ष वा माथिका मानिसको साक्षरता दर बढ्दै छ, र महिला र पुरुषबिचको फरक घट्दै छ। २०५८ मा यो फरक २२.७ प्रतिशत विन्दु थियो, २०७८ मा १४.२ विन्दुमा झर्यो।
क्रियाकलाप
अभ्यास
जनसङ्ख्याको बनोट भनेको के हो? उदाहरणसहित प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
उमेरअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या बनोटको अवस्थालाई विश्लेषण गर्नुहोस्।
उत्तर
शैक्षिक स्थितिअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट भन्नाले के बुझिन्छ? साक्षरता दर बढ्दै जाँदा देशको सामाजिक आर्थिक अवस्थामा पार्ने प्रभाव उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
वि.सं. २०५८ को जनगणनामा कृषि पेसामा संलग्न मानिस बढी भएकामा पछिका जनगणनामा गैरकृषि पेसामा लाग्नेको सङ्ख्या बढ्दै गएको देखिन्छ। यसका कारण के के हुन सक्छन्, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: जनसङ्ख्याको वितरण
जनसङ्ख्याको वितरण भनेको के हो?
विभिन्न भौगोलिक क्षेत्र, प्रदेश, जिल्ला र स्थानीय तहमा कति मानिस बस्छन् भन्ने अवस्थालाई जनसङ्ख्याको वितरण भनिन्छ। नेपालको धरातल, हावापानी, माटो र प्राकृतिक स्रोत ठाउँअनुसार फरक छन्। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार र रोजगारी जस्ता सुविधा पनि सबै ठाउँमा बराबर छैनन्। त्यसैले जनसङ्ख्याको वितरण पनि असमान छ। वितरण थाहा भएपछि सरकारले कुन ठाउँमा कस्तो योजना चाहिन्छ भन्ने तय गर्छ। जनसङ्ख्याको वितरणलाई यसरी हेरिन्छ:
- क.भौगोलिक क्षेत्रका आधारमा
- ख.प्रदेशका आधारमा
- ग.जिल्लाका आधारमा
- घ.ग्रामीण र सहरी क्षेत्रका आधारमा
भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण
धरातलका आधारमा नेपाललाई हिमाल, पहाड र तराई गरी तीन भौगोलिक क्षेत्रमा बाँडिएको छ।
| क्षेत्र | २०५८ (%) | २०६८ (%) | २०७८ (%) |
|---|---|---|---|
| हिमाल | ७.३० | ६.७३ | ६.०८ |
| पहाड | ४४.३० | ४३.०१ | ४०.३१ |
| तराई | ४८.४० | ५०.२७ | ५३.६१ |
| जम्मा | १०० | १०० | १०० |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय
तालिकाअनुसार तराईको जनसङ्ख्याको प्रतिशत २०५८ देखि २०७८ सम्म बढ्दै गएको छ। हिमाल र पहाडको भने घट्दै गएको छ। तराई क्षेत्रफलमा सबैभन्दा सानो (करिब २३ प्रतिशत) भए पनि आधाभन्दा धेरै मानिस यहीँ बस्छन्। समथर र मलिलो जमिन, सडक, उद्योग, बजार र सेवा सुविधाका कारण पहाड र हिमालबाट धेरै मानिस तराईमा बसाइँ सरेका छन्।
प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण
नेपालको संविधानले नेपाललाई सात प्रदेशमा बाँडेको छ। प्रदेशको जनसङ्ख्यामा धरातल, हावापानी र स्रोतसाधनको उपलब्धताले सिधा प्रभाव पार्छ।
| प्रदेश | जनसङ्ख्या प्रतिशत (२०६८) | जनसङ्ख्या प्रतिशत (२०७८) |
|---|---|---|
| कोशी | १७.१२ | १७.०१ |
| मधेश | २०.४० | २०.९७ |
| बागमती | २०.८७ | २०.९७ |
| गण्डकी | ९.०७ | ८.४६ |
| लुम्बिनी | १६.९८ | १७.५६ |
| कर्णाली | ५.९३ | ५.७९ |
| सुदूरपश्चिम | ९.६३ | ९.२४ |
| जम्मा | १००.०० | १००.०० |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (२०६८ को जनसङ्ख्या अहिलेका प्रदेशअनुसार गनिएको)
राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या बागमती प्रदेशमा (६१,१६,८६६) र सबैभन्दा कम कर्णाली प्रदेशमा (१६,८८,४१२) छ। मधेश प्रदेश (६१,१४,६००) दोस्रो स्थानमा छ। बागमती मधेशभन्दा २,२६६ जनाले मात्र बढी भएकाले दुवै २०.९७ प्रतिशत देखिन्छन्। त्यसपछि लुम्बिनी, कोशी, सुदूरपश्चिम र गण्डकी प्रदेश क्रमशः तेस्रो, चौथो, पाँचौँ र छैटौँ स्थानमा छन्। २०६८ को तुलनामा २०७८ मा मधेश, बागमती र लुम्बिनीबाहेक अरू प्रदेशको जनसङ्ख्याको प्रतिशत घटेको छ।
जिल्लाअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण
जिल्लाबिचको फरक अझ ठुलो छ। २०७८ मा सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या भएको काठमाडौँ जिल्लामा २०,४१,५८७ जना थिए भने सबैभन्दा थोरै भएको मनाङमा ५,६५८ जना मात्र। काठमाडौँमा मनाङको भन्दा करिब ३६१ गुणा मानिस बस्छन्।
नक्सामा गाढा रङका जिल्ला प्रायः तराई र काठमाडौँ उपत्यकामा छन्। सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या भएका पाँच जिल्ला (काठमाडौँ, मोरङ, रूपन्देही, झापा र सुनसरी) मा मात्र देशको २१ प्रतिशतभन्दा बढी मानिस बस्छन्। काठमाडौँ बराबरको जनसङ्ख्या पुर्याउन सबैभन्दा थोरै जनसङ्ख्या भएका २१ जिल्लाका मानिस जोड्नुपर्छ।
ग्रामीण र सहरी क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण
अहिले नेपालमा ७५३ स्थानीय तह छन्: २९३ नगरपालिका र ४६० गाउँपालिका। नगरपालिकामा बस्ने जनसङ्ख्यालाई सहरी र गाउँपालिकामा बस्ने जनसङ्ख्यालाई ग्रामीण जनसङ्ख्या मानिएको छ।
| क्षेत्र | जनसङ्ख्या (२०६८) | प्रतिशत | जनसङ्ख्या (२०७८) | प्रतिशत |
|---|---|---|---|---|
| सहरी | ४५,२३,८२० | १७.०७ | १,९२,९६,७८८ | ६६.१७ |
| ग्रामीण | २,१९,७०,६८४ | ८२.९३ | ९८,६७,७९० | ३३.८३ |
| जम्मा | २,६४,९४,५०४ | १००.०० | २,९१,६४,५७८ | १००.०० |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय
२०७८ को जनगणनाअनुसार सहरी जनसङ्ख्या ६६.१७ प्रतिशत र ग्रामीण ३३.८३ प्रतिशत छ। सङ्घीय संरचनापछि नगरपालिकाको सङ्ख्या ५८ बाट २९३ पुग्यो। धेरै गाउँ नगरपालिकामा गाभिएकाले सहरी जनसङ्ख्या यति छिटो बढेको देखिन्छ।
वि.सं. २०७८ मा सहरी जनसङ्ख्या ६६.१७ प्रतिशत देखिनुको मुख्य कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
जनसङ्ख्याको वितरण भनेको के हो?
उत्तर
नेपालको भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्याको वितरणको अवस्था उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
भौगोलिक क्षेत्रअनुसार र प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण समान रूपमा भएको पाइँदैन, यसका कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपालमा रहेको जनसङ्ख्या वितरणको असमान अवस्थालाई कसरी न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ, सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: पारिवारिक योजना र गुणस्तरीय जीवन
पारिवारिक योजनाको परिचय
पारिवारिक जीवनलाई स्वस्थ र व्यवस्थित बनाउन पारिवारिक योजना चाहिन्छ। आम्दानी र अरू स्रोतको उचित व्यवस्थापन र परिचालन गरेर परिवारका सदस्यलाई सुखी जीवन बिताउन दिने योजनालाई पारिवारिक योजना भनिन्छ। परिवारका सदस्यबिचको सुमधुर सम्बन्धले यस्तो योजना बनाउन सघाउँछ। राम्रो पारिवारिक योजनाले स्वस्थ, सुखी र गुणस्तरीय जीवन बिताउन मदत गर्छ।
पारिवारिक योजनामा यी कामलाई महत्त्व दिनुपर्छ:
- क.घरपरिवार चलाउन आर्थिक स्रोत जुटाउनुपर्छ।
- ख.उपलब्ध स्रोतको सही परिचालन गर्नुपर्छ।
- ग.आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउनुपर्छ र दुई बच्चाबिच उचित फरक राख्नुपर्छ।
- घ.समाजसँग घुलमिल हुन सामाजिक क्रियाकलापमा सहभागी हुनुपर्छ।
- ङ.आपसी सरसल्लाह र निर्णयका आधारमा पारिवारिक जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ।
- च.बालबालिकाको हेरचाह र शिक्षादीक्षाको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
- छ.ज्येष्ठ नागरिकको उचित स्याहार, हेरचाह र सम्मान गर्नुपर्छ।
पारिवारिक योजनाको महत्त्व
मानिसको जीवन गर्भमा सुरु भई मृत्युमा समाप्त हुन्छ। यो जीवन सुखमय बनाउन सही योजना बनाई सोहीअनुसार पारिवारिक जीवन चलाउनुपर्छ। पारिवारिक योजनाका महत्त्व यस्ता छन्:
- क.परिवारका सदस्यबिच सुमधुर सम्बन्ध कायम गर्छ।
- ख.परिवारका सदस्य र आर्थिक स्रोतबिच तालमेल मिलाउन मदत गर्छ।
- ग.परिवारमा अनावश्यक खर्च घटाउँछ।
- घ.उद्यमशील बन्न प्रेरणा दिन्छ।
- ङ.स्तनपानलाई प्रोत्साहन दिई आमा र शिशुको स्वास्थ्य जोगाउँछ।
- च.व्यक्ति र परिवारको स्वास्थ्य र जीवनस्तर उकास्न मदत गर्छ।
- छ.सुखी र आरामदायी परिवार बनाउन सघाउँछ।
- ज.आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउन र दुई बच्चाबिच उचित फरक राख्न प्रेरणा दिन्छ।
- झ.जनसङ्ख्या वृद्धि नियन्त्रणका लागि अनुकूल वातावरण बनाउँछ।
- ञ.नयाँ दम्पती र आमाबुबालाई आफ्नो दायित्व सफल र प्रभावकारी ढङ्गले पूरा गर्न सक्षम बनाउँछ।
गुणस्तरीय जीवन
गुणस्तरीय जीवनका लागि खाना, घर र लुगा जस्ता भौतिक सुविधा मात्र पुग्दैनन्। मन र आत्माका आवश्यकता पनि पूरा हुनुपर्छ। व्यक्ति र समाजका आधारभूत आवश्यकताका साथै सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक र मनोवैज्ञानिक आवश्यकता पूरा भई सुख र सन्तुष्टिसाथ जीवन बिताउन पाइने अवस्थालाई गुणस्तरीय जीवन भनिन्छ।
गुणस्तरीय जीवनका लागि यी उपाय अपनाउन सकिन्छ:
- क.सबैका लागि सुलभ स्वास्थ्य सेवा र त्यसको उपयोग
- ख.गुणस्तरीय शिक्षा
- ग.पर्याप्त सन्तुलित भोजन र त्यसको नियमित प्रयोग
- घ.आवास, सञ्चार लगायतका सुविधा
- ङ.फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन र स्वच्छ वातावरण
- च.रोजगारी सिर्जना
- छ.सिपमूलक र आयमूलक कार्यक्रम
- ज.प्रजनन स्वास्थ्य र यौन रोगसम्बन्धी समस्याको पहिचान र समाधान
कुनै देशका जनताको जीवनको गुणस्तरमा त्यस देशको जनसाङ्ख्यिक, आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिक र शैक्षिक अवस्थाले प्रभाव पार्छ। देशमा उपलब्ध स्रोतसाधन, विकासको प्रक्रिया र वातावरणको अवस्थाले पनि ठुलो भूमिका खेल्छन्।
गुणस्तरीय जीवनका आधार
क. आधारभूत आवश्यकता परिपूर्ति
व्यक्ति वा परिवारको जीवन गुणस्तरीय छ कि छैन भनेर नाप्ने एउटा महत्त्वपूर्ण आधार आधारभूत आवश्यकता पूरा भए नभएको हो। सन् १९७० को दशकमा आधारभूत आवश्यकता परिपूर्तिलाई गुणस्तरीय जीवनको सूचक मान्न थालियो। सन् १९७६ मा अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठनको विश्व रोजगार सम्मेलनले यो अवधारणा अघि सारेको थियो। आधारभूत आवश्यकता पूरा भएमा जीवनमा सुधार आउँछ। आधारभूत आवश्यकताअन्तर्गत यी पर्छन्:
- क.खानेपानी
- ख.खाद्यान्न
- ग.लत्ताकपडा
- घ.आवास
- ङ.शिक्षा
- च.स्वास्थ्य
- छ.सरसफाइ
ख. भौतिक जीवनस्तरका सूचक
भौतिक जीवनस्तरको सूचकाङ्क तीन कुरामा आधारित छ: शिशु मृत्युदर, एक वर्षको उमेरमा बाँच्ने बाँकी औसत आयु र साक्षरता दर। यी तीनलाई ० देखि १०० सम्मको अङ्कमा बदलेर तिनको औसत निकालिन्छ। बढी अङ्क पाउने देशको जीवन बढी गुणस्तरीय मानिन्छ। अमेरिकी इतिहासकार मरिस डेभिड मरिसले सन् १९७० को दशकमा यो सूचकाङ्क बनाएका थिए। अहिले जीवनको गुणस्तर प्रायः मानव विकास सूचकाङ्कबाट हेरिन्छ।
ग. मानव विकास सूचकाङ्क
मानव विकासको अवस्था नाप्ने सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र लोकप्रिय सूचकाङ्क मानव विकास सूचकाङ्क हो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रमले सन् १९९० मा यसलाई पहिलो पटक प्रयोगमा ल्यायो। यसले मानव विकासका तीन आधारभूत पक्ष, स्वास्थ्य (औसत आयु), शिक्षा (पढाइका वर्ष) र आम्दानी (प्रतिव्यक्ति आय) का आधारमा मानव विकास नाप्छ। यसको अङ्क ० देखि १ सम्म हुन्छ। बढी अङ्क पाउने देशमा जीवन बढी गुणस्तरीय मानिन्छ। मानव विकास प्रतिवेदन २०२५ अनुसार नेपालको सूचकाङ्क ०.६२२ छ र नेपाल संसारमा १४५ औँ स्थानमा छ। यसको हिसाब कसरी गरिन्छ भन्ने कुरा एकाइ २ मा छ: मानव विकास सूचकाङ्क।
घ. स्वस्थ र दीर्घ जीवन
कुनै देशको मानव विकास कस्तो छ भन्ने कुरा त्यहाँका जनताको स्वास्थ्यबाट थाहा हुन्छ। जनताको स्वास्थ्य राम्रो भए औसत आयु पनि लामो हुन्छ। लामो औसत आयुले देशको जीवनशैली, वस्तु र सेवाको उपलब्धता, पोसिलो खाना र स्वास्थ्य उपचारमा भएको प्रगति देखाउँछ। नेपालीको औसत आयु वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार ७१.३ वर्ष पुगेको छ।
ङ. खुसी वा आनन्दीपन
मानिस आफ्नो जीवनबाट कति खुसी र सन्तुष्ट छन् भन्ने कुरा पनि गुणस्तरीय जीवनको महत्त्वपूर्ण आधार हो। आम्दानी धेरै भए पनि मानिस खुसी नहुन सक्छन्। त्यसैले मानिसको खुसी वा सन्तुष्टिलाई महत्त्व दिएर खुसीको सूचक बनाइएको हो। यसअनुसार मानिसको खुसी र सन्तुष्टि बढ्नु गुणस्तरीय जीवन हो।
च. सन्तानको भरणपोषण र शिक्षा
सन्तान जन्माएपछि उनीहरूको भरणपोषण र उचित शिक्षादीक्षा दिनु आमाबुबाको पहिलो कर्तव्य हो। गुणस्तरीय जीवनका लागि परिवारको आकारलाई महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। आवश्यकताअनुसार मात्र बच्चा जन्माउने र दुई बच्चाबिच उचित फरक राख्ने जस्ता निर्णयले छोराछोरीको भरणपोषण र शिक्षामा सघाउ पुग्छ।
पारिवारिक योजना र गुणस्तरीय जीवनको सम्बन्ध
पारिवारिक योजना र गुणस्तरीय जीवन एकअर्कामा निर्भर छन्। परिवारमा भएको स्रोतलाई योजनाबद्ध र व्यवस्थित ढङ्गले प्रयोग गर्न सके खुसी र सुखी परिवार बन्छ। खुसी परिवारमा सदस्यबिच सुमधुर सम्बन्ध हुन्छ। यसले परिवारको आकार मिलाउन र छोराछोरीको राम्रो लालनपालन र रेखदेख गर्न सघाउँछ। त्यसैले व्यवस्थित पारिवारिक योजना नै गुणस्तरीय जीवनको मुख्य आधार हो।
भौतिक जीवनस्तरको सूचकाङ्कमा कुन कुरा पर्दैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
पारिवारिक योजनाको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
पारिवारिक योजनाअन्तर्गत गर्नुपर्ने कार्यको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
पारिवारिक योजनाले गुणस्तरीय जीवन प्राप्तिमा कसरी सहयोग पुर्याउँछ, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
गुणस्तरीय जीवनका आधार उल्लेख गर्दै कुनै दुई आधारको छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
सन्तानको उचित भरणपोषण र शिक्षादीक्षाले कसरी गुणस्तरीय जीवनमा प्रभाव पार्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ५: जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको अन्तरसम्बन्ध
कक्षामा छलफल
कक्षा १० का विद्यार्थीलाई आज शिक्षकले जनसङ्ख्या र वातावरणसँग सम्बन्धित दुई तस्बिर देखाउनुभयो। विद्यार्थी उत्सुकतापूर्वक छलफलमा भाग लिँदै छन्।
शिक्षक: आज हामी जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको सम्बन्धबारे छलफल गर्छौँ। पहिले यी दुई तस्बिर हेरौँ। यी कहाँका हुन्? दुईमा के फरक छ? दोस्रो तस्बिरको जस्तो अवस्था किन आयो होला?
समीर: सर, दुवै तस्बिर बागमतीका हुन्। पहिलोमा पशुपतिनाथ मन्दिर र घाट सफा देखिन्छन्। दोस्रोमा नदीको किनारमा प्लास्टिक र फोहोरको थुप्रो छ, पानी पनि धमिलो छ।
शिक्षक: उही नदी पहिले सफा थियो भने अहिले किन यस्तो फोहोर भयो होला?
गीता: सर, नदी किनारमा मानिसको बसोबास बढ्दै गएकाले होला जस्तो लाग्छ।
शिक्षक: जनसङ्ख्या बढेकाले वातावरण प्रदूषित भएको र नदी फोहोर भएको कुरा तपाईँले भन्नुभयो। जनसङ्ख्या बढ्दा वातावरण कसरी प्रदूषित हुन्छ, भन्न सक्नुहुन्छ?
गीता: जनसङ्ख्या बढ्दा सहर र बजारमा जथाभाबी फोहोर फाल्ने अवस्था आउँछ। गाडी र कलकारखानाको धुवाँधुलोले हावा फोहोर बनाउँछ। चेतनाको कमीले मानिस नदी, खोला र सडकमा फोहोर फाल्छन्। नदी किनारमा अव्यवस्थित बस्ती बढ्दा ढल पनि सिधै नदीमा मिसिन्छ। धेरै मानिस भएको ठाउँमा व्यवस्थापन गर्नेको ध्यान पनि नपुग्न सक्छ।
शिक्षक: ठिक भन्नुभयो। जनसङ्ख्या र वातावरण एकअर्कासँग जोडिएका छन्। वातावरण जोगाउने वा बिगार्ने काम मानिसकै हातमा छ। हामीलाई चाहिने सफा हावा, शुद्ध पानी र खाना वातावरणबाटै पाइन्छ। स्वच्छ वातावरणमा मानिस सजिलै हुर्कन र आफ्ना आवश्यकता पूरा गर्न सक्छ। त्यसैले वातावरण प्रदूषित हुन दिनुहुँदैन।
समीर: सर, उद्योग र कलकारखानाले पनि वातावरण प्रदूषित गर्छन्। वन जथाभाबी काट्दा नाङ्गा डाँडा देखिन्छन्। यस्ता दृश्य त हाम्रै देशमा पनि धेरै छन्।
शिक्षक: हो, एकदम ठिक। वातावरण बदलिनुका मुख्य तीन कारण जनसङ्ख्या वृद्धि, प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक प्रयोग र सहरीकरण हुन्। यस्तो अवस्था आउनुमा यी तीन कुरा नै बढी जिम्मेवार छन्।
गीता: सर, जनसङ्ख्या बढ्दै जाँदा वातावरणमा के असर पर्छ?
शिक्षक: जनसङ्ख्या बढ्दा वातावरणमा सिधा असर पर्छ। पानी, जमिन र वनजङ्गलको अत्यधिक प्रयोग हुन्छ। हावा, पानी र माटो प्रदूषित हुन्छन्। खेतीयोग्य जमिनको उर्वराशक्ति घट्दै जान्छ। बाढी, पहिरो र भूक्षय जस्ता समस्या बढ्छन्। रोग र महामारी पनि फैलन्छन्, र सबै जीवजन्तुलाई बाँच्न गाह्रो हुन्छ। त्यसैले हरेक देशमा जनसङ्ख्या र वातावरणबिच सन्तुलन चाहिन्छ।
गीता: सर, यस्ता समस्या समाधान गर्न के गर्न सकिन्छ?
शिक्षक: पहिले वातावरण बिग्रँदा हुने असरबारे जनचेतना फैलाउनुपर्छ। वन फँडानी रोक्नुपर्छ र खाली जमिनमा वृक्षारोपण गर्नुपर्छ। उद्योग र कलकारखाना मानव बस्तीबाट टाढा राख्नुपर्छ। सहर योजनाबद्ध ढङ्गले बसाउनुपर्छ। खोला र नदीमा फोहोर फाल्नुहुँदैन।
जनसङ्ख्या र वातावरणको सम्बन्ध
मानिस वातावरणमा भर पर्छ: हावा, पानी, खाना, इन्धन, घर बनाउने काठ र ढुङ्गा सबै वातावरणबाट पाइन्छ। मानिसका क्रियाकलापले वातावरणलाई पनि बदल्छन्। त्यसैले जनसङ्ख्या र वातावरणबिच दोहोरो सम्बन्ध छ। जनसङ्ख्या थोरै र स्रोत धेरै हुँदा प्रकृतिले आफूलाई आफैँ सन्तुलनमा राख्न सक्छ। जनसङ्ख्या धेरै बढ्दा र स्रोतको अत्यधिक प्रयोग हुँदा प्रकृतिले त्यो दबाब धान्न सक्दैन र वातावरण बिग्रन्छ। बिग्रेको वातावरणले फेरि मानिसको स्वास्थ्य, खेती र जीवनमा असर पार्छ।
तर जनसङ्ख्याको सङ्ख्या मात्र होइन, मानिसले कसरी बस्छन् र कति उपभोग गर्छन् भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। योजनाबद्ध सहर, फोहोरको व्यवस्थापन र स्रोतको सही प्रयोग भए धेरै मानिस बस्ने ठाउँ पनि सफा राख्न सकिन्छ।
शिक्षकका अनुसार वातावरण बदलिनुका मुख्य तीन कारण कुन हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
जनसङ्ख्या र वातावरणबिचको अन्तरसम्बन्धको व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
जनसङ्ख्या वृद्धिका कारण कसरी वातावरण प्रदूषण हुन्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
वातावरण प्रदूषण नियन्त्रणका लागि व्यक्ति, परिवार, समुदाय र स्थानीय सरकारले कस्तो भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ, सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
वातावरण संरक्षणका उपायको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
पाठ ६: सामुदायिक स्वास्थ्य
सामुदायिक स्वास्थ्य भनेको के हो?
समुदायकै मानिसले समुदायका स्वास्थ्य समस्या पहिचान गरी समाधान गर्न र व्यक्तिगत तथा वातावरणीय स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन गरिने क्रियाकलापलाई सामुदायिक स्वास्थ्य भनिन्छ। स्वास्थ्य शिविर, घरदैलो स्वास्थ्य सेवा, जुकाको औषधी खुवाउने कार्यक्रम, घुम्ती स्वास्थ्य शिविर आदि सामुदायिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित गतिविधि हुन्। सामुदायिक स्वास्थ्य सुधार्न व्यक्ति, परिवार, समुदाय र राष्ट्रको संयुक्त प्रयास चाहिन्छ। स्वास्थ्य सेवा जनताको घरदैलोसम्म पुर्याउन सके मात्र सामुदायिक स्वास्थ्यमा सुधार आउँछ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र युनिसेफले सन् १९७८ सेप्टेम्बरमा (वि.सं. २०३५ भदौ) तत्कालीन सोभियत सङ्घको अल्मा–आतामा प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको सम्मेलन गरे। त्यहाँ “सन् २००० सम्म सबैका लागि स्वास्थ्य” को लक्ष्य राखियो। नेपालले पनि प्राथमिक स्वास्थ्य सेवा को अवधारणालाई राष्ट्रिय नीतिका रूपमा अपनाएको छ। सुरुमा सामुदायिक स्वास्थ्यमा सरसफाइमा मात्र जोड दिइन्थ्यो। पछि यसको क्षेत्र फराकिलो भयो र अहिले यसमा चार किसिमका सेवा पर्छन्:
- क.निरोधात्मक सेवा: रोग लाग्नै नदिने, जस्तै: खोप, सरसफाइ
- ख.उपचारात्मक सेवा: रोग लागेपछि जाँच र उपचार
- ग.संवर्धनात्मक सेवा: स्वास्थ्य शिक्षा र स्वस्थ बानीले स्वास्थ्य अझ राम्रो बनाउने
- घ.पुनःस्थापना सेवा: रोग वा चोटपछि फेरि सामान्य जीवनमा फर्कन सघाउने, जस्तै: फिजियोथेरापी
सामुदायिक स्वास्थ्यका क्षेत्र
सामुदायिक स्वास्थ्य सेवाको महत्त्व
व्यक्तिले आफ्नो स्वास्थ्य एक्लै जोगाउन सक्दैन। छिमेकीले फोहोर फाले वा पानीको मुहान दूषित भए त्यसको असर सबैमा पर्छ। यही कुरा बुझेर सामुदायिक स्वास्थ्यको अवधारणा आएको हो। व्यक्ति, परिवार, समाज र राष्ट्रको सामूहिक प्रयास नभएसम्म समुदायको स्वास्थ्यमा सुधार हुन कठिन हुन्छ। त्यसैले अहिले स्वास्थ्य विज्ञ र चिकित्सकको ध्यान यसैतर्फ बढी केन्द्रित छ। यसका महत्त्व यस्ता छन्:
- क.समुदायमा स्वस्थ र सफा वातावरण बनाउँछ र महामारी फैलन दिँदैन।
- ख.समुदायमै जनचेतना फैलाई सरसफाइ अभियान चलाउन सघाउँछ।
- ग.देश विकासका लागि चाहिने स्वस्थ जनशक्ति तयार गर्छ।
- घ.व्यक्तिमा आफ्नो स्वास्थ्यप्रति सचेतना जगाउँछ।
- ङ.देशको कुनाकुनासम्म, जनताको घरदैलोमा स्वास्थ्य सेवा पुर्याउन सघाउँछ।
- च.एक्लैले समाधान गर्न नसकिने स्वास्थ्य समस्या समुदाय मिलेर समाधान गर्न सिकाउँछ।
- छ.समाजसेवी र समुदायका सदस्य मिलेर स्वास्थ्य शिविर, क्लिनिक र जनचेतनाका कार्यक्रम चलाउन सघाउँछ।
खोप लगाउनु कुन किसिमको स्वास्थ्य सेवा हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सामुदायिक स्वास्थ्य भनेको के हो? यसको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
सामुदायिक स्वास्थ्य सेवालाई प्रभावकारी बनाउने उपाय उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपालमा विद्यमान स्वास्थ्य समस्या समाधानका लागि सामुदायिक स्वास्थ्य सेवाले खेल्न सक्ने भूमिकाको चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: जनसङ्ख्या (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।