हाम्रो कक्षामा कति जना छात्र छन्, कति जना छात्रा? कति जनाको घरमा हजुरबा हजुरआमा छन्? घरमा कुन भाषा बोलिन्छ? यस्तै प्रश्न देशभरका सबै घरमा सोधेर जोड्दा देशको जनसङ्ख्याको तस्बिर बन्छ।
कक्षा ६ मा जनसङ्ख्या, जनगणना र नेपालको जनसङ्ख्याको अवस्थाबारे पढिएको थियो। यस एकाइमा वि.सं. २०७८ को जनगणनाका तथ्याङ्कबाट नेपालको जनसङ्ख्या उमेर, लिङ्ग, धर्म, भाषा र जातजातिअनुसार कसरी बनेको छ भन्ने हेरिन्छ। जनसङ्ख्या किन बदलिन्छ, त्यसले जीवनको गुणस्तरमा के असर पार्छ र जनसङ्ख्या व्यवस्थापन कसरी गरिन्छ भन्ने पनि पढिन्छ।
पाठ १: जनसाङ्ख्यिक बनोट
जनसाङ्ख्यिक बनोट भनेको के हो?
कुनै निश्चित स्थान र समयमा बसोबास गर्ने सम्पूर्ण मानिसको सङ्ख्यालाई त्यस स्थानको जनसङ्ख्या भनिन्छ। जनसङ्ख्याको आकार, बनोट, वितरण र परिवर्तनको वैज्ञानिक अध्ययनलाई जनसाङ्ख्यिकी भनिन्छ।
जनसङ्ख्या कस्ता कस्ता मानिस मिलेर बनेको छ भन्ने कुरालाई जनसाङ्ख्यिक बनोट भनिन्छ। यसले उमेर, लिङ्ग, जात, धर्म, पेसा र भाषाका आधारमा जनसङ्ख्याको अवस्था देखाउँछ। यसबाट देश, समाज र समुदायको वास्तविक स्थिति थाहा हुन्छ।
उमेर समूहका आधारमा जनसङ्ख्याको बनोट
नेपालमा जनसङ्ख्यालाई तीन उमेर समूहमा बाँडिन्छ: ० देखि १४ वर्ष, १५ देखि ५९ वर्ष र ६० वर्ष वा सोभन्दा माथि।
० देखि १४ वर्षका बालबालिका र ६० वर्ष वा माथिका बुढापाकालाई आश्रित जनसङ्ख्या भनिन्छ। आश्रित भन्नाले जीविका चलाउन धेरैजसो अरूमा भर पर्नुपर्ने भन्ने बुझिन्छ। १५ देखि ५९ वर्षका मानिसलाई सक्रिय जनसङ्ख्या भनिन्छ। यो उमेरका मानिस सामान्यतया काम गरेर कमाउन सक्छन्।
चित्र 8.1 अनुसार नेपालमा सक्रिय जनसङ्ख्या ६१.९६ प्रतिशत छ भने आश्रित जनसङ्ख्या ३८.०४ प्रतिशत मात्र छ। त्यसैले वि.सं. २०७८ मा नेपालमा आश्रितभन्दा सक्रिय जनसङ्ख्या धेरै देखिन्छ।
तलका मध्ये कुन व्यक्ति सक्रिय जनसङ्ख्यामा पर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
लिङ्गअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
लिङ्गअनुसारको बनोटमा महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक, अर्थात् महिला वा पुरुष मात्र भनेर नचिनिने वा फरक यौनिक पहिचान भएका मानिस पर्छन्। लिङ्गअनुसारको तथ्याङ्कबाट लैङ्गिक अनुपात थाहा हुन्छ। यसले महिला र पुरुष दुवैका लागि उपयुक्त, अर्थात् लैङ्गिकमैत्री योजना र कार्यक्रम बनाउन सघाउँछ।
वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ छ। यसमा पुरुष १,४२,५३,५५१ (४८.८७ प्रतिशत) र महिला १,४९,११,०२७ (५१.१३ प्रतिशत) छन्। पुरुषभन्दा महिलाको सङ्ख्या करिब साढे छ लाखले बढी छ।
धर्मअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
नेपालमा हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किरात, इसाईलगायत विभिन्न धर्म मान्ने मानिस बस्छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाले दसओटा धर्म मान्ने मानिस गनेको छ।
| धर्म | जनसङ्ख्या (प्रतिशत) |
|---|---|
| हिन्दु | ८१.१९ |
| बौद्ध | ८.२१ |
| इस्लाम | ५.०९ |
| किरात | ३.१७ |
| इसाई | १.७६ |
| प्रकृति | ०.३५ |
| बोन | ०.२३ |
| जैन | ०.०१ |
| सिख | ०.०१ |
| बहाई | ५३७ जना |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, २०७८
वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार हिन्दु धर्म मान्ने ८१.१९ प्रतिशत, बौद्ध ८.२१ प्रतिशत, इस्लाम ५.०९ प्रतिशत, किरात ३.१७ प्रतिशत र इसाई १.७६ प्रतिशत छन्। प्रकृति, बोन, जैन, सिख र बहाई धर्म मान्ने मानिस पनि नेपालमा बस्छन्।
वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार दोस्रो धेरै मानिसले मान्ने धर्म कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
जनसाङ्ख्यिकी भनेको के हो?
उत्तर
वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा लिङ्गका आधारमा जनसङ्ख्याको बनोट कस्तो छ?
उत्तर
वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार उमेर समूहअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या बनोट कस्तो रहेको छ?
उत्तर
वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको धर्मअनुसारको जनसङ्ख्याको बनोटलाई छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: नेपालको जनसङ्ख्याको बनोट
भाषाअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
देशमा बोलिने भाषाका आधारमा गरिएको जनसङ्ख्याको बनोटलाई भाषाअनुसारको जनसङ्ख्या बनोट भनिन्छ। जन्मपछि घरमा पहिलो पटक सिकेको भाषालाई मातृभाषा भनिन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाले नेपालमा १२४ मातृभाषा पहिचान गरेको छ।
| मातृभाषा | जनसङ्ख्या प्रतिशत | मातृभाषा | जनसङ्ख्या प्रतिशत |
|---|---|---|---|
| नेपाली | ४४.८६ | उर्दु | १.४२ |
| मैथिली | ११.०५ | लिम्बु | १.२० |
| भोजपुरी | ६.२४ | गुरुङ | १.१२ |
| थारु | ५.८८ | राजवंशी | ०.४५ |
| तामाङ | ४.८८ | शेर्पा | ०.४० |
| बज्जिका | ३.८९ | हिन्दी | ०.३४ |
| नेवारी | २.९६ | सन्थाल | ०.१८ |
| अवधी | २.९६ | दनुवार | ०.१७ |
| मगर ढुट | २.७८ | सुनुवार | ०.११ |
| डोटेली | १.७० | थकाली | ०.०१ |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, २०७८
नेपालमा सबैभन्दा धेरै मानिसको मातृभाषा नेपाली (४४.८६ प्रतिशत) हो। त्यसपछि मैथिली (११.०५), भोजपुरी (६.२४), थारु (५.८८), तामाङ (४.८८) र बज्जिका (३.८९) आउँछन्। नेवारी, अवधी, मगर ढुट, डोटेली, उर्दु, लिम्बु, गुरुङ र राई भाषाहरू पनि धेरैले बोल्छन्।
जातजातिअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट
जातजातिका आधारमा गरिने जनसङ्ख्याको बनोटलाई जातजातिगत जनसङ्ख्या बनोट भनिन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १४२ जातजाति बसोबास गर्छन्। तीमध्ये केही जातजातिको विवरण यस्तो छ:
| जाति समूह | जनसङ्ख्या प्रतिशत | जाति समूह | जनसङ्ख्या प्रतिशत |
|---|---|---|---|
| क्षेत्री | १६.४५ | परियार | १.९४ |
| ब्राह्मण | ११.२९ | गुरुङ | १.८६ |
| मगर | ६.९० | ठकुरी | १.७० |
| थारु | ६.२० | मिजार | १.५५ |
| तामाङ | ५.६२ | तेली | १.४८ |
| विश्वकर्मा | ५.०४ | लिम्बु | १.४२ |
| मुसलमान | ४.८६ | चमार | १.३५ |
| नेवार | ४.६० | कोइरी | १.२२ |
| यादव | ४.२१ | राजवंशी | ०.४५ |
| राई | २.२० | शेर्पा | ०.४५ |
स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय, २०७८
सबैभन्दा धेरै जनसङ्ख्या क्षेत्री (१६.४५ प्रतिशत) को छ। त्यसपछि ब्राह्मण, मगर, थारु, तामाङ, विश्वकर्मा, मुसलमान, नेवार, यादव र राई आउँछन्। कुनै पनि जातजातिको जनसङ्ख्या देशको आधा त के, पाँच भागको एक भाग पनि पुग्दैन। त्यसैले नेपाल सबै जातजातिको साझा देश हो।
वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार कुन भनाइ ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जनसाङ्ख्यिक बनोटले सामाजिक र आर्थिक जनजीवनमा पार्ने प्रभाव
जनसाङ्ख्यिक बनोटले देशको सामाजिक र आर्थिक अवस्थामा प्रभाव पार्छ।
- क.उमेर: युवा, अर्थात् सक्रिय जनसङ्ख्या बढी भएको देशमा काम गर्ने हात धेरै हुन्छन्, त्यसैले विकास निर्माण सजिलो हुन्छ। आश्रित जनसङ्ख्या बढी भए काम गर्ने जनशक्तिको कमी हुन्छ र विकासमा कठिनाइ हुन्छ।
- ख.जातजाति र भाषा: कुन क्षेत्रमा कुन जातजाति र भाषाभाषी बस्छन् भन्ने थाहा हुन्छ। लोप हुन लागेका जाति र भाषा पहिचान गर्न सकिन्छ। पछाडि परेका जातजातिको सामाजिक र आर्थिक स्थिति पत्ता लगाउन पनि सजिलो हुन्छ।
- ग.धर्म: कुन कुन धर्म मान्ने मानिस बस्छन् र उनीहरूका धार्मिक तथा सामाजिक गतिविधि के छन् भन्ने जानकारी मिल्छ।
- घ.लिङ्ग: महिला र पुरुषबिचको लैङ्गिक अनुपात थाहा हुन्छ, जसले लैङ्गिकमैत्री कार्यक्रम बनाउन सघाउँछ।
यी सबै जानकारीका आधारमा राज्यले विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, रोजगारी र भाषा संरक्षणका नीति तथा कार्यक्रम बनाउँछ। जस्तै: कुनै पालिकामा एउटै मातृभाषा बोल्ने बालबालिका धेरै छन् भने प्रारम्भिक कक्षामा त्यही भाषामा पढाउने व्यवस्था गर्न सकिन्छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
जातजातिअनुसारको जनसङ्ख्याको बनोट भन्नाले के बुझिन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार धेरै जनसङ्ख्याले बोल्ने पाँचओटा भाषाको नाम र सङ्ख्या उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
जनसाङ्ख्यिक बनोटले देशको आर्थिक अवस्थामा कसरी प्रभाव पारेको हुन्छ, चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: जनसङ्ख्या परिवर्तनका कारण
जनसङ्ख्या परिवर्तनका कारक तत्त्व
कुनै पनि ठाउँको जनसङ्ख्या सधैँ एकनासको रहँदैन, घटबढ भइरहन्छ। जनसङ्ख्या परिवर्तन गर्ने तीन कारक तत्त्व, अर्थात् कारण हुन्: जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ।
- क.जन्म: कुनै ठाउँमा शिशु जन्मँदा त्यहाँको जनसङ्ख्या बढ्छ।
- ख.मृत्यु: कुनै ठाउँमा मानिसको मृत्यु हुँदा त्यहाँको जनसङ्ख्या घट्छ।
- ग.बसाइँसराइ: मानिस एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बसाइँ सर्दा छाडेको ठाउँको जनसङ्ख्या घट्छ र पुगेको ठाउँको बढ्छ।
कक्षा ६ मा पढिएको सूत्रअनुसार:
नयाँ जनसङ्ख्या = पुरानो जनसङ्ख्या + जन्म − मृत्यु + बसाइँ सरेर आउने − बसाइँ सरेर जाने
नेपालको जनसङ्ख्या वि.सं. २०६८ देखि २०७८ सम्म १० प्रतिशतले बढ्यो। तर सबै जिल्लाको जनसङ्ख्या बढेन। पहाड र हिमालका धेरै जिल्लाका मानिस तराई, सहर र विदेशतिर बसाइँ सरेकाले ती जिल्लाको जनसङ्ख्या घट्यो।
जनसङ्ख्या परिवर्तनका परिणाम
जनसङ्ख्या बढ्दा वा घट्दा यस्ता परिणाम देखिन्छन्:
- क.जनसङ्ख्या बढी हुँदा स्रोत र साधनको कमी हुन्छ।
- ख.जनसङ्ख्या कम हुँदा देश विकासका लागि आवश्यक जनशक्तिको कमी हुन्छ।
- ग.जनसङ्ख्या वृद्धि हुँदा खाद्यान्न, रोजगारी र आवासको कमी हुन्छ।
- घ.धेरै मानिस एकै ठाउँमा बसाइँ सरेर आउँदा त्यहाँ जनसङ्ख्या व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन्छ।
- ङ.जनसङ्ख्या वृद्धि हुँदा घना बस्तीमा महामारी छिटो फैलन सक्छ।
- च.जनसङ्ख्या वृद्धि हुँदा वातावरण प्रदूषण बढ्न सक्छ।
- छ.जनसङ्ख्या कम हुँदा देशमा भएका स्रोतसाधनको उपयोग गर्न कठिनाइ हुन्छ। जस्तै: कतिपय पहाडी गाउँमा खेत बाँझो रहन थालेका छन्।
कुनै गाउँमा एक वर्षमा ३० जना जन्मे, १० जनाको मृत्यु भयो, ५ जना बसाइँ सरेर आए र ४० जना बसाइँ सरेर गए। त्यो गाउँको जनसङ्ख्या के भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
जनसङ्ख्या परिवर्तनका कारक तत्त्वहरू के के हुन्, छोटो व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
बसाइँसराइले जनसङ्ख्यालाई कसरी परिवर्तन गर्छ?
उत्तर
कुनै पनि देशमा जनसङ्ख्या कम हुँदा के असर पर्छ, बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
जनसङ्ख्या वृद्धि तीव्र हुँदा पर्ने प्रभावहरू के के हुन्?
उत्तर
पाठ ४: जनसाङ्ख्यिक अवस्था र गुणस्तरीय जीवन
दिदीसँगको छलफल
शनिवारको दिन कक्षा सातमा पढ्ने डोल्मा, दीपिका, निल्जा र नुर्बु सामाजिक अध्ययनको गृहकार्यबारे छलफल गर्दै थिए। डोल्माकी दिदी गाउँको आधारभूत विद्यालयमा पढाउनुहुन्छ। उनीहरूले दिदीसँग यसरी कुराकानी गरे:
डोल्मा:दिदी, जनसङ्ख्याबारे त हामीले धेरै छलफल गरिसक्यौँ। अब गुणस्तरीय जीवनबारे बताइदिनुहोस् न।
दिदी:ल सुन। जीवन बिताउन चाहिने सेवा र सुविधा राम्रा हुनुपर्छ। आम्दानी बढ्दैमा जीवनको गुणस्तर बढ्यो भन्न सकिँदैन। मानिसले प्रयोग गर्ने वस्तुको गुण, परिमाण र जीवनशैलीले जीवनको गुणस्तर निर्धारण गर्छन्।
नुर्बु:जीवनको गुणस्तर निर्धारण गर्ने आधार के के हुन्, दिदी?
दिदी:पोसिलो खानेकुरा, स्वास्थ्यकर आवास, मौसमअनुसारका लत्ताकपडा, गुणस्तरीय शिक्षा र सुलभ स्वास्थ्य सेवा मुख्य आधार हुन्। स्वच्छ पिउने पानी, सञ्चार र बिजुलीमा सहज पहुँच र आम्दानीको भरपर्दो स्रोत पनि आधार हुन्।
नुर्बु:जनसाङ्ख्यिक अवस्था र गुणस्तरीय जीवनबिच कस्तो सम्बन्ध छ त?
दिदी:यी दुईबिच घनिष्ठ सम्बन्ध छ। जनसङ्ख्या तीव्र रूपमा बढ्दा सेवासुविधाको गुण र परिमाण घट्दै जान्छ। आवास, खाद्यान्न, रोजगारी, स्वास्थ्य सेवा र शिक्षाको अभाव हुन सक्छ। जनसङ्ख्या धेरै कम हुँदा पनि विकासका लागि चाहिने जनशक्ति पुग्दैन। देशको विकास हुन नसक्दा मानिस सुविधाबाट वञ्चित हुन सक्छन्।
निल्जा:गुणस्तरीय जीवनलाई अरू कुन कुराले प्रभाव पार्छ, दिदी?
दिदी:परिवारको आकारले पनि प्रभाव पार्छ। सानो परिवारमा सीमित आम्दानीबाट पनि सबैलाई पोसिलो खाना, स्वास्थ्य र राम्रो शिक्षा दिन सजिलो हुन्छ। सबै सदस्य खुसी र सन्तुष्ट भएर बाँच्न सक्छन्। परिवार ठुलो भए आवश्यकता पूरा गर्न कठिन हुन्छ र जीवनको गुणस्तर कमजोर हुन्छ।
निल्जा:ओहो! गुणस्तरीय जीवनका लागि त परिवार सानो हुनुपर्ने रहेछ, है?
दिदी:ठिक भन्यौ। त्यसैले त “सानो परिवार, सुखी परिवार” भनिन्छ।
डोल्मा:गुणस्तरीय जीवनका उपायबारे पनि केही बताइदिनुहुन्छ कि?
दिदी:सन्तुलित भोजन पर्याप्त पाइने र नियमित खाने व्यवस्था हुनुपर्छ। आयआर्जन र रोजगारीको वातावरण बनाउनुपर्छ। स्वास्थ्यसेवा सबैले सजिलै पाउने र स्तरीय तथा जीवनोपयोगी शिक्षा हुनुपर्छ।
निल्जा:मलाई त शिक्षा र सिपमूलक तालिमले पनि गुणस्तरीय जीवनमा मदत गर्छ जस्तो लाग्छ।
दिदी:हो नि। शिक्षा र सिपले आम्दानी बढाउन र स्वास्थ्य तथा सुरक्षामा सचेत रहन सघाउँछन्। आवास र सञ्चारको सुविधा, फोहोरमैलाको उचित व्यवस्थापन, सुरक्षित र हिंसारहित घर, स्वतन्त्रता र सामाजिक सहभागिताले पनि गुणस्तरीय जीवन जिउन मदत गर्छन्।
सबै:(एकै स्वरमा) हामीलाई थाहा नभएका धेरै कुरा बताइदिनुभयो। धन्यवाद, दिदी!
दिदी:ल, आमाले खाजा खान बोलाउनुभयो। भान्छातिर जाऔँ।
गुणस्तरीय जीवन र जनसङ्ख्या
मानिसलाई चाहिने आवश्यक सेवा र सुविधा राम्रो गुण र पर्याप्त परिमाणमा पाएर सन्तुष्ट भई बाँच्ने जीवनलाई गुणस्तरीय जीवन भनिन्छ। यो धेरै पैसा हुनु मात्र होइन। खाना, घर, लुगा, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा र स्वतन्त्रता सबै मिलेर जीवनको गुणस्तर बन्छ।
जनसङ्ख्या र गुणस्तरीय जीवनको सम्बन्ध एउटा भाँडोको भात बाँड्नु जस्तै हो। भात उत्तिकै रहेर खाने मानिस बढ्दै गए हरेकको भागमा थोरै पर्छ। देशका विद्यालय, अस्पताल, सडक र रोजगारी पनि जनसङ्ख्याभन्दा छिटो बढेनन् भने हरेक मानिसको भागमा कम पर्छ। त्यसैले जनसङ्ख्याको आकार र देशको स्रोतसाधनबिच सन्तुलन चाहिन्छ।
दिदीका अनुसार गुणस्तरीय जीवनबारे कुन भनाइ ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
गुणस्तरीय जीवन केलाई भनिन्छ?
उत्तर
गुणस्तरीय जीवनका आधारभूत तत्त्वहरू के के हुन्?
उत्तर
परिवारको आकारले जीवनको गुणस्तरमा के प्रभाव पर्छ?
उत्तर
जनसङ्ख्या वृद्धि हुँदा गुणस्तरीय जीवनमा के के असर पर्छ?
उत्तर
‘गुणस्तरीय जीवन, सुख र समृद्धिको आधार’ भन्ने शीर्षकमा एक लेख तयार पार्नुहोस्।
लेखका लागि सङ्केत
नमुना लेख
पाठ ५: जनसङ्ख्या व्यवस्थापन
जनसङ्ख्या व्यवस्थापन किन?
कुनै ठाउँको जनसङ्ख्या तीव्र रूपमा बढ्यो भने त्यहाँ अभाव हुन्छ। झैँझगडा, भोकमरी र बेरोजगारी जस्ता समस्या देखा पर्छन्। त्यसैले यस्ता समस्या आउन नदिन समयमै जनसङ्ख्या नियन्त्रणमा जोड दिनुपर्छ। कुनै ठाउँमा भने जनशक्ति कम भएर भएका स्रोतसाधन पनि परिचालन हुन सकेका हुँदैनन्। त्यस्तो ठाउँमा जनसङ्ख्या बढाउने नीति चाहिन्छ।
यसरी आवश्यकताअनुसार जनसङ्ख्या नियन्त्रण गर्ने वा बढाउने र सबैलाई स्रोतसाधन तथा सेवासुविधा पुर्याउने कामलाई जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनिन्छ।
हाम्रो देशको जनसङ्ख्या वृद्धिदर घट्दै गएको छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशत छ। यो वि.सं. २०६८ को १.३५ प्रतिशतभन्दा कम हो।
जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका उपाय
- क.उपयुक्त उमेरमा विवाह: नेपालको कानुनअनुसार महिला र पुरुष दुवैको उमेर २० वर्ष पुगेपछि मात्र विवाह गर्न पाइन्छ। रोजगार पाएर आम्दानी भएपछि मात्र विवाह गर्नु र बच्चा जन्माउनु उपयुक्त हुन्छ। यसो गर्दा बच्चाको हेरचाह र पढाइलेखाइ सजिलो हुन्छ।
- ख.जन्मान्तर: एउटा बच्चा जन्मेदेखि अर्को बच्चा जन्मिँदासम्मको समयलाई जन्मान्तर भनिन्छ। जन्मान्तर लामो हुँदा आमा र बच्चा दुवैको स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ। उचित जन्मान्तर कायम गर्दा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा पनि मदत पुग्छ।
- ग.महिलालाई शिक्षा र रोजगारीको अवसर: नेपालमा महिलाको साक्षरता पुरुषको भन्दा कम छ। शिक्षित महिला प्रजनन स्वास्थ्य, अर्थात् गर्भ, बच्चा जन्माउने र त्यससम्बन्धी स्वास्थ्यमा सचेत हुन्छन्। शिक्षा र रोजगार पाएका महिलाले कति बच्चा र कहिले जन्माउने भन्ने निर्णय आफैँ गर्न सक्छन्।
- घ.लैङ्गिक समानता: हाम्रो समाजमा लैङ्गिक भेदभाव पूर्ण रूपमा हटिसकेको छैन। छोरा पाउने चाहनामा धेरै बच्चा जन्माइन्छन्। छोरा र छोरी दुवैको महत्त्व समान छ भन्ने बुझाइले परिवार सानो र सुखी बनाउँछ।
- ङ.स्वास्थ्यसेवाको विस्तार: अस्पताल र स्वास्थ्यचौकीबाट समयमै सजिलै उपचार पाइए मृत्युदर घट्छ। शिशु र बालबालिका कम मर्न थालेपछि आमाबुबाले धेरै बच्चा जन्माउनु पर्दैन भन्ने सोच्छन् र प्रजनन दर पनि घट्छ।
- च.परिवार नियोजनका साधनको उपयोग: परिवार नियोजनका साधनले चाहेको बेला मात्र बच्चा जन्माउन र नचाहेको बेला नजन्माउन मदत गर्छन्। यसले सानो परिवार कायम गर्न सघाउँछ।
- छ.स्रोत र साधनको समान वितरण: देशका सबै बस्तीमा स्वास्थ्य, शिक्षा र यातायात जस्ता सुविधा पुर्याउनुपर्छ। आफ्नै ठाउँमा सुविधा पाएपछि मानिस तीव्र रूपमा बसाइँ सर्दैनन् र जनसङ्ख्या व्यवस्थापन सजिलो हुन्छ।
छोरा र छोरीलाई समान मान्ने बुझाइले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा कसरी सघाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धि हुँदा पर्न सक्ने असर लेख्नुहोस्।
उत्तर
उपयुक्त उमेरमा मात्र विवाह गरी बच्चा जन्माउँदा के के फाइदा हुन्छ?
उत्तर
महिलाहरूको जीवनस्तर सुधार गर्नका लागि के के उपाय अपनाउन सकिन्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
जनसङ्ख्या व्यवस्थापन र गुणस्तरीय जीवनबिचको सम्बन्ध उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ६: जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा विभिन्न निकायको भूमिका
जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका लागि धेरै निकायको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय, स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय र अस्पतालहरूले राष्ट्रिय स्तरका कार्यक्रम चलाउँदै आएका छन्। रेडक्रस, परिवार नियोजन सङ्घ र स्वास्थ्यसम्बन्धी गैरसरकारी सङ्घसंस्थाले पनि जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी सेवा दिँदै आएका छन्।
स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय
वि.सं. २०५२ मा जनसङ्ख्या तथा वातावरण मन्त्रालय स्थापना भएदेखि जनसङ्ख्यासम्बन्धी नीति बनाउने काम हुँदै आएको छ। पछि जनसङ्ख्याको काम स्वास्थ्य मन्त्रालयमा गाभियो र स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय बन्यो। यो मन्त्रालयले स्वास्थ्य र जनसङ्ख्यासम्बन्धी नीति बनाउँछ। यसका मातहतका कार्यालयले ती नीति लागु गर्छन्। जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका कार्यक्रम चलाउने निकायबिच समन्वय गर्ने र तिनको अनुगमन, अर्थात् काम कसरी भइरहेको छ भनी हेर्ने र मूल्याङ्कन, अर्थात् कत्तिको सफल भयो भनी जाँच्ने काम पनि यसले गर्छ।
शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय
विद्यालय र विश्वविद्यालयको पाठ्यक्रममा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी विषय समावेश गरिएका छन्। यो पाठ पनि त्यसैको एउटा भाग हो। युवा, मजदुर र महिलामा चेतना फैलाउन अनौपचारिक जनसङ्ख्या शिक्षा, अर्थात् विद्यालयबाहिर दिइने जनसङ्ख्या शिक्षाका कार्यक्रम पनि चलाइएका छन्। यस्ता कार्यक्रमले “सानो परिवार, सुखी परिवार” को भावना जगाउँछन् र तीव्र जनसङ्ख्या वृद्धिले जीवनस्तरमा पार्ने असरबारे सचेत बनाउँछन्। यसले मानिसको सोचाइ र व्यवहार बदल्न मदत गर्छ।
प्रदेश सरकार, अस्पताल र स्वास्थ्यचौकी
प्रदेश सरकारले जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी प्रादेशिक नीति र नियम बनाउँछ। सचेतना कार्यक्रम, बस्ती विकास र पूर्वाधार निर्माणमार्फत पनि जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा सघाउँछ। जस्तै: व्यवस्थित बस्ती र सडक बनाउँदा मानिस छरिएर जोखिमपूर्ण ठाउँमा बस्नु पर्दैन।
अस्पतालमा परिवार नियोजनका स्थायी साधन, अर्थात् बन्ध्याकरण सेवा दिइन्छ। बन्ध्याकरण भनेको अब बच्चा नचाहने महिला वा पुरुषले गराउने सानो शल्यक्रिया हो। अस्थायी साधनबारे जानकारी र सेवा पनि दिइन्छ। बच्चा चाहने तर बच्चा हुन नसकेका दम्पतीका लागि सरकारी र निजी अस्पतालले बाँझोपन, अर्थात् बच्चा हुन नसक्ने समस्याको उपचार पनि गर्छन्। यसरी दम्पतीले कति बच्चा र कहिले जन्माउने भन्ने प्रजनन अधिकार सुनिश्चित गरिन्छ।
स्वास्थ्यचौकीले परिवार नियोजनसम्बन्धी चेतना कार्यक्रम चलाउँछ। कन्डम र खाने चक्की वितरण गर्छ। गाउँगाउँमा तीन महिने सुई पनि उपलब्ध गराउँछ।
नेपाल परिवार नियोजन सङ्घ
नेपाल परिवार नियोजन सङ्घ वि.सं. २०१६ मा स्थापना भएको नेपालको पुरानो गैरसरकारी संस्था हो। यसले यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्यको क्षेत्रमा धेरै काम गरेको छ। एचआईभी एड्सलगायत संवेदनशील स्वास्थ्य सेवा चाहिने गरिब, मजदुर र सामाजिक रूपमा पछाडि परेका समुदायसम्म यसले सेवा पुर्याउँदै आएको छ।
स्वास्थ्य स्वयंसेविका र अरू निकाय
स्थानीय तहमा महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरू परिचालन गरिएका छन्। उनीहरू परिवार नियोजनसम्बन्धी सूचना र पोषण सेवा दिन्छन्, कन्डम बाँड्छन् र पिल्स खाइरहेका महिलालाई थप पिल्स दिन्छन्।
श्रम, सहकारी, घरेलु तथा साना उद्योग र स्थानीय विकाससम्बन्धी सरकारी निकाय तथा नेपाल रेडक्रस सोसाइटी जस्ता संस्थाले पनि रोजगारी, सिप, सचेतना र स्वास्थ्यका कार्यक्रममार्फत जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा सघाउँछन्।
जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी नीति बनाउने, समन्वय गर्ने र अनुगमन तथा मूल्याङ्कन गर्ने मुख्य निकाय कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
जनसङ्ख्या व्यवस्थापनसम्बन्धी नीति निर्माण र अनुगमन मूल्याङ्कन कसले गर्छ?
उत्तर
जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा परिवार नियोजन सङ्घको भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा प्रदेश सरकारका कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा शिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालयको भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: जनसङ्ख्या (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।