जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन

तलको तालिकामा दुई जिल्लाको जनसङ्ख्या दुई जनगणनामा कति थियो भनेर दिइएको छ। यसलाई अध्ययन गरी जनसङ्ख्या परिवर्तन हुनुका कारण अनुमान गर्नुहोस्।

जिल्ला	२०६८ को जनगणनाअनुसार जनसङ्ख्या	२०७८ को जनगणनाअनुसार जनसङ्ख्या
भक्तपुर	३,०४,६५१	४,३२,१३२
रामेछाप	२,०२,६४६	१,७०,३०२

जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ

जनसङ्ख्या सधैँ परिवर्तन भइरहन्छ, लामो समयसम्म उस्तै रहँदैन। यो परिवर्तन जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइले गराउँछन्। त्यसैले यी तीनलाई जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक तत्त्व भनिन्छ। निर्धारक तत्त्व भनेको परिणाम तय गर्ने मुख्य कुरा हो। जन्म र मृत्यु मानिसको जीवनमा प्राकृतिक रूपमा हुने घटना हुन्। त्यसैले यी दुईलाई प्राकृतिक निर्धारक तत्त्व भनिन्छ।

क. जन्म: कुनै ठाउँमा जीवित शिशु जन्मँदा त्यहाँको जनसङ्ख्या बढ्छ। जन्मले जनसङ्ख्याको आकार मात्र होइन, बनोट पनि बदल्छ। जस्तै: धेरै शिशु जन्मिँदा बालबालिकाको अनुपात बढ्छ। जन्मलाई विवाह गर्ने उमेर, आमाबुबाको शिक्षा र चेतना, रोजगारी, हावापानी, पोषण, परम्परागत मूल्यमान्यता र वंशाणुगत गुण जस्ता कुराले प्रभाव पार्छन्।

ख. मृत्यु: कुनै ठाउँमा मानिसको मृत्यु हुँदा त्यहाँको जनसङ्ख्या घट्छ। मृत्युले जनसङ्ख्याको आकार, बनोट र वृद्धिदर तीनैमा प्रभाव पार्छ। रोगव्याधि, कुपोषण, स्वास्थ्य सुविधाको अवस्था, प्राकृतिक प्रकोप, महामारी, हिंसा, दुर्घटना र जोखिमपूर्ण पेसा जस्ता कुराले मृत्युलाई प्रभाव पार्छन्।

ग. बसाइँसराइ: मानिस एक ठाउँ छोडेर बस्नका लागि अर्को ठाउँमा जानु बसाइँसराइ हो। बसाइँ सर्ने व्यक्तिले छोडेको ठाउँलाई उद्गम स्थल र पुगेको ठाउँलाई गन्तव्य स्थल भनिन्छ। बसाइँसराइले दुवै ठाउँको जनसङ्ख्यामा प्रभाव पार्छ: उद्गम स्थलमा जनसङ्ख्या घट्छ र गन्तव्य स्थलमा बढ्छ। आर्थिक अवस्था, शिक्षा, रोजगारी, राजनीतिक र सामाजिक अवस्था तथा भौगोलिक अवस्थाले बसाइँसराइलाई प्रभाव पार्छन्।

जन्म र मृत्युको दर बिस्तारै बदलिन्छ, त्यसैले भविष्यमा कति हुन्छ भनेर अनुमान गर्न सजिलो हुन्छ। बसाइँसराइ भने रोजगारी, विपत्, सडक वा नयाँ सहर जस्ता कुराले छिटो बदलिन सक्छ। त्यसैले बसाइँसराइका कारण हुने जनसङ्ख्या परिवर्तनको अनुमान गर्न कठिन हुन्छ। भक्तपुर र रामेछापको फरक पनि मुख्यतः बसाइँसराइकै कारण हो।

जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइको मापन

कुनै जिल्लामा एक वर्षमा ३,००० शिशु जन्मिए भन्नु धेरै हो कि थोरै? यो कुरा त्यहाँ कति मानिस बस्छन् भन्नेमा भर पर्छ। त्यसैले जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइलाई सङ्ख्यामा मात्र होइन, दरमा नापिन्छ। दर भनेको तोकिएको जनसङ्ख्यामा कति घटना भए भन्ने हो। जनसङ्ख्याका धेरैजसो दर प्रति हजार मा निकालिन्छन्, अर्थात् हरेक १,००० जनामा कति।

दर निकाल्न त्यस ठाउँको मध्य वर्षको जनसङ्ख्या चाहिन्छ। वर्षभरि जनसङ्ख्या बदलिइरहन्छ। त्यसैले वर्षको बिचतिरको जनसङ्ख्यालाई त्यो वर्षको प्रतिनिधि सङ्ख्या मानिन्छ।

क. जन्मदरको मापन

कोरा जन्मदर: जन्म नाप्ने सबैभन्दा सरल तरिका कोरा जन्मदर हो। कुनै ठाउँमा एक वर्षमा जीवित जन्मेका शिशुको सङ्ख्यालाई त्यही वर्षको मध्य वर्षको जनसङ्ख्याले भाग गरेर १,००० ले गुणन गर्दा कोरा जन्मदर आउँछ। यसलाई “कोरा” भनिन्छ, किनकि यसले उमेर, लिङ्ग जस्ता कुरा नछुट्याई सबै जनसङ्ख्यालाई एकै ठाउँमा राख्छ।

कोरा जन्मदर = (एक वर्षमा जीवित जन्मेका शिशुको सङ्ख्या ÷ मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १०००

उमेरअनुसारको जन्मदर: सबै उमेरका महिलाले उत्तिकै शिशु जन्माउँदैनन्। त्यसैले प्रजनन उमेरका महिलालाई पाँच पाँच वर्षका उमेर समूहमा बाँडेर हरेक समूहको छुट्टै जन्मदर निकालिन्छ। कुनै उमेर समूहका १,००० महिलाले एक वर्षमा जन्माएका शिशुको सङ्ख्यालाई उमेरअनुसारको जन्मदर भनिन्छ। सामान्यतया २० देखि २९ वर्षका महिलामा जन्मदर सबैभन्दा उच्च हुन्छ। त्यसपछि उमेर बढ्दै जाँदा घट्दै जान्छ।

उमेरअनुसारको जन्मदर = (एक वर्षमा कुनै उमेर समूहका महिलाले जन्माएका शिशुको सङ्ख्या ÷ सोही वर्षको मध्यमा त्यस उमेर समूहका महिलाको सङ्ख्या) × १०००

ख. मृत्युदरको मापन

कोरा मृत्युदर: कोरा जन्मदर जस्तै कोरा मृत्युदर पनि मृत्यु नाप्ने सरल तरिका हो। यसले कुनै ठाउँमा एक वर्षमा हरेक १,००० जनामा कति जनाको मृत्यु भयो भन्ने देखाउँछ।

कोरा मृत्युदर = (एक वर्षमा मृत्यु भएकाको सङ्ख्या ÷ सोही वर्षको मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १०००

शिशु मृत्युदर: एक वर्ष नपुग्दै मृत्यु हुने शिशुलाई छुट्टै गनिन्छ। कुनै क्षेत्रमा एक वर्षमा जीवित जन्मेका हरेक १,००० शिशुमध्ये कति शिशु एक वर्षको उमेर नपुग्दै मरे भन्ने सङ्ख्यालाई शिशु मृत्युदर भनिन्छ। यहाँ भाग गर्ने सङ्ख्या जनसङ्ख्या होइन, जीवित जन्मेका शिशुको सङ्ख्या हो।

शिशु मृत्युदर = (एक वर्षभित्र एक वर्षभन्दा कम उमेरमा मृत्यु भएका शिशुको सङ्ख्या ÷ सोही अवधिमा जीवित जन्मेका शिशुको सङ्ख्या) × १०००

शिशु मृत्युदरले कुनै देशको स्वास्थ्य सेवा, पोषण, खोप र आमाको शिक्षाको अवस्था राम्ररी देखाउँछ। त्यसैले यसलाई विकासको महत्त्वपूर्ण सूचक मानिन्छ।

ग. बसाइँसराइको मापन

आप्रवास दर: कुनै क्षेत्रमा एक वर्षमा बाहिरबाट बसाइँ सरेर आएका मानिसको सङ्ख्यालाई सोही क्षेत्रको मध्य वर्षको जनसङ्ख्याले भाग गरेर १,००० ले गुणन गर्दा आप्रवास दर आउँछ।

आप्रवास दर = (एक वर्षमा बाहिरबाट बसाइँ सरेर आएकाको सङ्ख्या ÷ सोही क्षेत्रको मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १०००

उत्प्रवास दर: कुनै क्षेत्रबाट एक वर्षमा बाहिर बसाइँ सरेर गएका मानिसको सङ्ख्यालाई सोही क्षेत्रको मध्य वर्षको जनसङ्ख्याले भाग गरेर १,००० ले गुणन गर्दा उत्प्रवास दर आउँछ।

उत्प्रवास दर = (एक वर्षमा बाहिर बसाइँ सरेर गएकाको सङ्ख्या ÷ सोही क्षेत्रको मध्य वर्षको जनसङ्ख्या) × १०००

आप्रवास दर उत्प्रवास दरभन्दा बढी भए बसाइँसराइले त्यो ठाउँको जनसङ्ख्या बढाउँछ। उत्प्रवास दर बढी भए घटाउँछ।

जनसङ्ख्या दोबर हुन लाग्ने समय

नेपालमा हरेक दश वर्षमा जनगणना हुन्छ। जनगणनाबाट दुई जनगणनाबिचको वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर निकालिन्छ। त्यही वृद्धिदरमा बढिरहे जनसङ्ख्या दोबर हुन कति वर्ष लाग्छ भन्ने हिसाब पनि गरिन्छ। यसलाई जनसङ्ख्या दोबर हुन लाग्ने समय भनिन्छ।

दोबर हुन लाग्ने समय वृद्धिदरमा भर पर्छ। यसको सजिलो हिसाब ७० को नियम हो: ७० लाई वार्षिक वृद्धिदरको प्रतिशतले भाग गर्दा करिब कति वर्ष लाग्छ भन्ने आउँछ। जस्तै: वृद्धिदर २ प्रतिशत भए ७० ÷ २ = ३५ वर्ष।

जनगणना वर्ष	जनसङ्ख्या	वार्षिक वृद्धिदर (प्रतिशत)	दोबर हुन लाग्ने करिब समय
वि.सं. २०३८ (सन् १९८१)	१,५०,२२,८३९	२.६२	२७ वर्ष
वि.सं. २०४८ (सन् १९९१)	१,८४,९१,०९७	२.०८	३४ वर्ष
वि.सं. २०५८ (सन् २००१)	२,३१,५१,४२३	२.२५	३१ वर्ष
वि.सं. २०६८ (सन् २०११)	२,६४,९४,५०४	१.३५	५२ वर्ष
वि.सं. २०७८ (सन् २०२१)	२,९१,६४,५७८	०.९२	७६ वर्ष

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय (वृद्धिदर र जनसङ्ख्या), दोबर हुने समय ७० को नियमले।

तालिकाअनुसार हरेक जनगणनामा नेपालको जनसङ्ख्या थपिँदै गएको छ। तर थपिने गति सुस्त हुँदै छ। वि.सं. २०३८ मा वृद्धिदर २.६२ प्रतिशत हुँदा जनसङ्ख्या करिब २७ वर्षमा दोबर हुन्थ्यो। वि.सं. २०७८ मा वृद्धिदर ०.९२ प्रतिशतमा झर्दा दोबर हुने समय ७६ वर्ष पुगेको छ। परिवार साना हुँदै जानु र धेरै युवा विदेश जानु यसका मुख्य कारण हुन्।

अभ्यास

नेपालको जनसङ्ख्याको बनोट

कुनै देशको जनसङ्ख्यालाई उमेर, लिङ्ग, जातजाति, धर्म, पेसा, मातृभाषा र साक्षरताअनुसार छुट्याएर हेर्दा देखिने अवस्थालाई जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। बनोटले देशमा कस्ता कस्ता मानिस बस्छन् भन्ने देखाउँछ। यसको अध्ययनले कसका लागि कस्तो नीति र योजना चाहिन्छ भनेर तय गर्न सजिलो हुन्छ। कक्षा ७ मा उमेर, लिङ्ग, भाषा, धर्म र जातजातिअनुसारको बनोट पढिएको थियो। यहाँ लिङ्ग र साक्षरताका आधारमा नेपालको बनोट हेरिन्छ।

क. लिङ्गअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट

लिङ्ग मानिसको जैविक विशेषता हो। कुनै देशमा महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक व्यक्ति कति छन् भन्ने थाहा पाउन लिङ्गअनुसारको बनोट हेरिन्छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाको घरधुरी सूचीकरणमा महिला र पुरुषबाहेक “अन्य” भन्ने विकल्प पनि राखिएको थियो। त्यसमा २,९२८ जना गनिए। जनगणनाका मुख्य तालिकामा भने महिला र पुरुष मात्र छन्।

तालिका: नेपालको लिङ्गअनुसारको जनसङ्ख्या, जनगणना २०६८ र २०७८

लिङ्ग	२०६८ जनसङ्ख्या	प्रतिशत	२०७८ जनसङ्ख्या	प्रतिशत
पुरुष	१,२८,४९,०४१	४८.५०	१,४२,५३,५५१	४८.८७
महिला	१,३६,४५,४६३	५१.५०	१,४९,११,०२७	५१.१३
जम्मा	२,६४,९४,५०४	१००	२,९१,६४,५७८	१००

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

दुवै जनगणनामा पुरुषभन्दा महिला धेरै छन्। तर महिलाको प्रतिशत २०६८ को ५१.५० बाट २०७८ मा ५१.१३ मा झरेको छ। लैङ्गिक अनुपात पनि २०६८ को करिब ९४ बाट २०७८ मा करिब ९६ पुगेको छ। नेपालमा पुरुष कम हुनुको मुख्य कारण धेरै पुरुष कामका लागि विदेश गएका हुनु हो। जनगणनाले विदेशमा रहेकालाई नेपालको जनसङ्ख्यामा गन्दैन।

ख. साक्षरताका आधारमा जनसङ्ख्याको बनोट

शिक्षा मानव विकास र समाज विकासको मुख्य आधार हो। शैक्षिक अवस्थाअनुसार जनसङ्ख्याको बनोट हेर्दा पहिले साक्षरता हेरिन्छ। पढ्न र लेख्न जान्ने व्यक्तिलाई साक्षर भनिन्छ। जनगणनाले पाँच वर्ष र माथिका मानिसको साक्षरता गन्छ।

तालिका: वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार साक्षरता (प्रतिशतमा)

आधार	क्षेत्र	पुरुष	महिला	कुल
बसोबासका आधारमा	सहरी क्षेत्र	८५.४	७१.९	७८.५
	ग्रामीण क्षेत्र	७९.८	६४.४	७१.९
भौगोलिक क्षेत्रका आधारमा	हिमाल	८१.१	६४.८	७२.८
	पहाड	८७.९	७४.३	८०.९
	तराई	८०.५	६६.१	७३.१
नेपाल		८३.६	६९.४	७६.२

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

तालिकाबाट यी कुरा देखिन्छन्:

• क.नेपालको कुल साक्षरता ७६.२ प्रतिशत छ।
• ख.पुरुषको साक्षरता (८३.६) महिलाको (६९.४) भन्दा करिब १४ प्रतिशत विन्दुले बढी छ। हरेक क्षेत्रमा यो फरक देखिन्छ।
• ग.सहरी क्षेत्रको साक्षरता (७८.५) ग्रामीण क्षेत्रको (७१.९) भन्दा बढी छ।
• घ.भौगोलिक क्षेत्रमा पहाडको साक्षरता सबैभन्दा बढी (८०.९) छ। हिमाल (७२.८) र तराई (७३.१) को झन्डै उस्तै छ।
• ङ.सबैभन्दा कम साक्षरता ग्रामीण क्षेत्रका महिलाको (६४.४) छ।

जनसङ्ख्याको बनोटले सामाजिक र आर्थिक जनजीवनमा पार्ने प्रभाव

जनसङ्ख्याको बनोटले समाज र अर्थतन्त्र दुवैमा प्रभाव पार्छ।

सामाजिक प्रभाव:

• क.जातजाति, भाषा र लिङ्गअनुसारको बनोट थाहा हुँदा मानिसले आफ्नो लैङ्गिक, जातीय र भाषिक पहिचान स्थापित गर्छन्।
• ख.आफ्नो भाषा, लिपि र संस्कृतिको संरक्षणमा चासो बढ्छ।
• ग.राज्यले विभिन्न जाति, भाषा र लैङ्गिक सवालमा नीति तथा कार्यक्रम बनाउने आधार पाउँछ।
• घ.महिला र पुरुषको सङ्ख्या हेरेर कार्यक्रम बनाउँदा स्रोतको उचित प्रयोग हुन्छ र सबैको विकास हुन्छ। जस्तै: महिला धेरै भएको ठाउँमा पुरुषलाई मात्र लक्षित गरेर कार्यक्रम बनाइयो भने थोरै मानिसले मात्र लाभ पाउँछन् र कार्यक्रम प्रभावकारी हुँदैन।

आर्थिक प्रभाव:

उमेरअनुसारको बनोटले अर्थतन्त्रमा सबैभन्दा बढी प्रभाव पार्छ। १५ देखि ५९ वर्षका मानिसलाई सक्रिय जनसङ्ख्या भनिन्छ, किनकि यो उमेरका मानिस काम गर्न सक्छन्। १५ वर्षमुनिका बालबालिका र ६० वर्ष वा माथिका वृद्धवृद्धा धेरैजसो अरूको भरमा हुन्छन्। त्यसैले उनीहरूलाई आश्रित जनसङ्ख्या भनिन्छ।

तालिका: उमेरअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या (प्रतिशतमा)

उमेर समूह	२०५८	२०६८	२०७८
०–१४ वर्ष	३९.३५	३४.९१	२७.८३
१५–५९ वर्ष	५४.१५	५६.९६	६१.९६
६० वर्ष वा माथि	६.५०	८.१३	१०.२१

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

• क.सक्रिय जनसङ्ख्या बढी हुँदा काम गर्ने जनशक्ति पर्याप्त हुन्छ। यसले विकास निर्माणका काम तीव्र बनाउँछ र स्वरोजगारका अवसर बढाउँछ।
• ख.आश्रित जनसङ्ख्या बढी हुँदा राज्यले शिक्षा, स्वास्थ्य र सामाजिक सुरक्षामा लगानी बढाउनुपर्छ। बालबालिका धेरै भए विद्यालय र खोप चाहिन्छ। वृद्धवृद्धा धेरै भए अस्पताल, हेरचाह र वृद्ध भत्ता चाहिन्छ।
• ग.साक्षरताको बनोटले कम साक्षर क्षेत्र पहिचान गरी त्यहाँ शिक्षामा लगानी बढाउन मदत गर्छ। बढी साक्षर क्षेत्र र समुदायका लागि रोजगारीका अवसर बढाउन पनि मदत गर्छ।
• घ.पेसाअनुसारको बनोटले राज्यले कुन पेसामा कति र कसरी लगानी गर्ने, अनुदान र ऋण कसरी दिने भन्ने निर्णय गर्न आधार दिन्छ। जस्तै: धेरै मानिस कृषिमा भए मल, बिउ र सिँचाइमा अनुदान दिन सकिन्छ।

अभ्यास

नेपालको जनसङ्ख्याको वितरण

कुनै देशमा कहाँ कति मानिस बस्छन् भन्ने कुरालाई जनसङ्ख्याको वितरण भनिन्छ। यसलाई भौगोलिक क्षेत्र र प्रशासनिक क्षेत्र (प्रदेश, जिल्ला, स्थानीय तह) का आधारमा हेरिन्छ। स्रोतसाधन धेरै भएका, आवतजावत गर्न सजिला र विकासका पूर्वाधार पुगेका ठाउँमा धेरै मानिस बस्छन्। सेवा सुविधा कम भएका, विकट र रोजगारीको अवसर कम भएका ठाउँमा थोरै मानिस बस्छन्। त्यसैले नेपालमा भौगोलिक क्षेत्र र प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्याको वितरण असमान छ।

क. भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्या

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालका आधाभन्दा बढी मानिस तराईमा बस्छन्।

क्र.स.	भौगोलिक क्षेत्र	जनसङ्ख्या (प्रतिशत)
१.	हिमाली क्षेत्र	६.०८
२.	पहाडी क्षेत्र	४०.३१
३.	तराई क्षेत्र	५३.६१
	जम्मा	१००

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

विभिन्न जनगणनाका तथ्याङ्क दाँज्दा जनसङ्ख्या बिस्तारै तराईतिर सर्दै गएको देखिन्छ।

क्षेत्र	२०४८ (%)	२०५८ (%)	२०६८ (%)	२०७८ (%)
हिमाल	७.८	७.३	६.७३	६.०८
पहाड	४५.५	४४.३	४३.०१	४०.३१
तराई	४६.७	४८.४	५०.२७	५३.६१
जम्मा	१००	१००	१००	१००

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

हिमाल र पहाडको हिस्सा घट्दै र तराईको बढ्दै गएको छ। हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा भौगोलिक विकटता छ, यातायात र सञ्चारका सुविधा कम छन् र खेतीयोग्य जमिन थोरै छ। तराईमा समथर र मलिलो खेतीयोग्य जमिन छ, सडक, उद्योग, बजार र विकासका पूर्वाधार बढी छन्। त्यसैले मानिस पहाड र हिमालबाट तराईतिर बसाइँ सरेका छन्।

ख. सहरी र ग्रामीण क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्या

भौगोलिक रूपमा सुगम, आवश्यक पूर्वाधार पुगेका र कानुनले सहरी भनी तोकेका ठाउँलाई सहरी क्षेत्र भनिन्छ। विकट, पूर्वाधार कम पुगेका र कानुनले ग्रामीण भनी तोकेका ठाउँलाई ग्रामीण क्षेत्र भनिन्छ। नेपालमा नगरपालिकाले ओगटेको भूभागलाई सहरी र गाउँपालिकाले ओगटेको भूभागलाई ग्रामीण क्षेत्र मानिन्छ। वि.सं. २०७३ मा स्थानीय तहको पुनर्संरचना भयो। अहिलेका ७५३ स्थानीय तहमध्ये ४६० गाउँपालिका ग्रामीण क्षेत्र हुन्। बाँकी २९३ नगरपालिका (६ महानगरपालिका, ११ उपमहानगरपालिका र २७६ नगरपालिका) सहरी क्षेत्र हुन्।

तालिका: ग्रामीण र सहरी क्षेत्रअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या

विवरण	२०५८ जनसङ्ख्या	%	२०६८ जनसङ्ख्या	%	२०७८ जनसङ्ख्या	%
ग्रामीण क्षेत्र	१,९९,२३,५४४	८६.०६	२,१९,७०,६८४	८२.९३	९८,६७,७९०	३३.८३
सहरी क्षेत्र	३२,२७,८७९	१३.९४	४५,२३,८२०	१७.०७	१,९२,९६,७८८	६६.१७
जम्मा	२,३१,५१,४२३	१००	२,६४,९४,५०४	१००	२,९१,६४,५७८	१००

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

२०५८ र २०६८ को तुलनामा २०७८ मा सहरी क्षेत्रमा बस्ने मानिसको प्रतिशत धेरै बढेको छ र ग्रामीण क्षेत्रको घटेको छ। रोजगारी, शिक्षा र स्वास्थ्य सेवाका लागि धेरै मानिस सहर सरेका छन्। तर यति ठुलो फरक बसाइँसराइले मात्र आएको होइन।

ग. प्रदेशअनुसार जनसङ्ख्या

नेपालको संविधानअनुसार नेपालमा सातओटा प्रदेश छन्। प्रदेशअनुसार पनि जनसङ्ख्याको वितरण समान छैन। तलको तालिकामा हरेक प्रदेशले देशको कति क्षेत्रफल ओगटेको छ र देशका कति प्रतिशत मानिस त्यहाँ बस्छन् भनेर दिइएको छ। २०६८ को जनगणना प्रदेश बन्नुअघि भएको हो, त्यसैले त्यसका तथ्याङ्कलाई अहिलेका प्रदेशअनुसार मिलाएर राखिएको छ।

क्र.स.	प्रदेश	क्षेत्रफल प्रतिशत	जनसङ्ख्या प्रतिशत २०६८	जनसङ्ख्या प्रतिशत २०७८
१.	कोशी प्रदेश	१७.६	१७.१२	१७.०१
२.	मधेश प्रदेश	६.६	२०.४०	२०.९७
३.	बागमती प्रदेश	१३.८	२०.८७	२०.९७
४.	गण्डकी प्रदेश	१४.६	९.०७	८.४६
५.	लुम्बिनी प्रदेश	१५.१	१६.९८	१७.५६
६.	कर्णाली प्रदेश	१९.०	५.९३	५.७९
७.	सुदूरपश्चिम प्रदेश	१३.३	९.६३	९.२४
	जम्मा	१००	१००	१००

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

२०६८ को तुलनामा २०७८ मा मधेश, बागमती र लुम्बिनी प्रदेशको हिस्सा बढेको छ। कोशी, गण्डकी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशको हिस्सा घटेको छ। हिस्सा घट्नु भनेको मानिस घट्नु होइन: यी चारै प्रदेशमा मानिसको सङ्ख्या बढेको छ, तर अरू प्रदेशभन्दा बिस्तारै बढेको छ। सबैभन्दा धेरै मानिस मधेश र बागमतीमा र सबैभन्दा थोरै कर्णालीमा बस्छन्। कर्णाली क्षेत्रफलमा सबैभन्दा ठुलो प्रदेश हो, मधेश सबैभन्दा सानो।

जनघनत्व

एक वर्ग किलोमिटर क्षेत्रफलमा औसतमा कति मानिस बस्छन् भन्ने सङ्ख्यालाई जनघनत्व भनिन्छ। यो कुनै क्षेत्रको जनसङ्ख्या र क्षेत्रफलको अनुपात हो। यसबाट कुनै ठाउँमा मानिस कति बाक्लो गरी बसेका छन् भन्ने थाहा हुन्छ।

जनघनत्व = कुल जनसङ्ख्या ÷ कुल क्षेत्रफल (वर्ग कि.मि.)

तालिका: नेपालको जनघनत्व, वि.सं. २०३८–२०७८

जनगणना वर्ष	जनघनत्व (जना प्रतिवर्ग कि.मि.)
२०३८	१०२
२०४८	१२६
२०५८	१५७
२०६८	१८०
२०७८	१९८

स्रोत: राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय

नेपालको जनघनत्व हरेक जनगणनामा बढेको छ। वि.सं. २०३८ मा एक वर्ग किलोमिटरमा १०२ जना बस्थे। तिस वर्षपछि २०६८ मा १८० र २०७८ मा १९८ जना पुगे। तर देशभरि जनघनत्व एकनासको छैन। २०७८ मा तराईको जनघनत्व करिब ४६०, पहाडको १९२ र हिमालको ३४ मात्र छ। प्रदेशमा मधेशको सबैभन्दा बढी र कर्णालीको सबैभन्दा कम छ।

जनघनत्व बढ्दा बजार, विद्यालय र अस्पताल जस्ता सेवा थोरै ठाउँमा धेरै मानिसलाई पुर्‍याउन सजिलो हुन्छ। तर धेरै बढ्दा खानेपानी, आवास, ढल, फोहोर व्यवस्थापन र यातायातमा चाप पर्छ। खेतीयोग्य जमिनमा घर बन्दै जान्छन् र प्रदूषण बढ्छ। जनघनत्व धेरै कम भएका ठाउँमा थोरै मानिसका लागि लामो सडक, बिजुलीको लाइन र विद्यालय बनाउनुपर्ने भएकाले सेवा पुर्‍याउन महँगो पर्छ।

अभ्यास

जन्मेको गाउँको यात्रा

म कक्षा ८ मा पढ्दा आफू जन्मेको गाउँ घुम्न गएँ। हाम्रो परिवार म सानै छँदा स्याङ्जाबाट सुर्खेत बसाइँ सरेको थियो भन्ने कुरा आमाबाट थाहा पाएको थिएँ। आफू जन्मेको ठाउँ कस्तो होला भन्ने मलाई धेरै कौतूहल थियो। बुबासँग सुर्खेतबाट रातको बस चढेर हामी स्याङ्जाको पुतलीबजारतिर लाग्यौँ। बाटोभरि शिक्षकले कक्षामा पढाउनुभएको बसाइँसराइको पाठ सम्झँदै गएँ।

बसाइँसराइ र यसका प्रकार

मानिस बसिरहेको वा जन्मेको ठाउँ छोडेर बसोबासका लागि अन्यत्र जानुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ। बसाइँसराइ दुई प्रकारको हुन्छ: आन्तरिक र बाह्य।

आन्तरिक बसाइँसराइ: देशभित्रै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बसाइँ सर्नु आन्तरिक बसाइँसराइ हो। हाम्रो परिवार देशको सिमानाभित्रै स्याङ्जाबाट सुर्खेत सरेकाले यो आन्तरिक बसाइँसराइ हो। यसले छोडेको ठाउँको जनसङ्ख्या घटाउँछ र पुगेको ठाउँको बढाउँछ, तर देशको कुल जनसङ्ख्या बदल्दैन।

बाह्य बसाइँसराइ: एक देशबाट अर्को देशमा बसाइँ सर्नु बाह्य बसाइँसराइ हो। मैले चिसापानी बजारका रोहित र विवेक काकालाई सम्झेँ। उहाँहरू पढ्न र काम गर्न विदेश जानुभयो र उतै बसाइँ सर्नुभयो। बाह्य बसाइँसराइले छोडेर जाने देशको जनसङ्ख्या घटाउँछ र पुगेको देशको बढाउँछ।

बसाइँसराइका कारण

भोलिपल्ट बिहान ६ बजे हामी पुतलीबजार पुग्यौँ। त्यहाँबाट गाडी चढेर बिरुवा पुगेपछि जन्मेको गाउँसम्म हिँडेर जानुपर्थ्यो। म कहिले बुबाको अगाडि, कहिले पछाडि हुँदै हिँडेँ। बाटामा भेटिएका धेरै मानिससँग बुबा बोल्दै हिँड्नुभयो। म पनि सबैलाई नमस्कार गर्दै गएँ। बुबाले यति धेरै मानिस चिन्नुहुँदो रहेछ!

सहरमा भिडभाड, गाडीको लामो लाइन, हर्नको आवाज, धुवाँ र धुलो हुन्थ्यो। गाउँको दैनिकी भने फरक थियो। धेरै घरमा मानिस थिएनन् र खेतबारी बाँझै थिए। यहाँका मानिस किन बसाइँ गएका होलान् भनेर मैले बुबालाई सोधेँ। बुबाले भन्नुभयो:

“बसाइँ सर्ने सबैको कारण एउटै हुँदैन। मानिस र ठाउँअनुसार कारण फरक हुन्छन्। यहाँका मानिस छोराछोरीको राम्रो पढाइ, रोजगारी, स्वास्थ्य सेवामा सजिलो पहुँच र प्राकृतिक विपत्तिको जोखिमका कारण बसाइँ सरेका छन्। आफन्त र नातागोता बसेको ठाउँमा उनीहरूले नै बोलाएर जाने पनि धेरै छन्। हामी नै हेर न, काका पहिले जानुभएकाले हामी पनि सुर्खेत गयौँ।”

हामी विद्यालयनजिक पुग्यौँ। बुबाले पनि त्यही विद्यालयमा पढ्नुभएको रहेछ। त्यस बेला विद्यार्थी धेरै थिए रे, तर अहिले थोरै मात्र छन्। विद्यार्थी कम भएकाले यसलाई नजिकको अर्को विद्यालयमा गाभ्ने कुरा चलिरहेको रहेछ।

बसाइँसराइका कारणलाई दुई समूहमा बुझ्न सकिन्छ। मानिसलाई उद्गम स्थल छोड्न बाध्य बनाउने कारणलाई धकेल्ने कारण भनिन्छ। गन्तव्य स्थलतिर आकर्षित गर्ने कारणलाई तान्ने कारण भनिन्छ।

• क.आर्थिक कारण: रोजगारी, आम्दानी र व्यापारका अवसर खोज्न
• ख.शैक्षिक कारण: छोराछोरीलाई राम्रो विद्यालय र उच्च शिक्षा दिन
• ग.स्वास्थ्य कारण: अस्पताल र स्वास्थ्य सेवा नजिक पाउन
• घ.प्राकृतिक कारण: पहिरो, बाढी जस्ता विपत्तिको जोखिमबाट जोगिन
• ङ.सामाजिक कारण: आफन्त र नातागोताको बोलावट, विवाह
• च.पूर्वाधार: सडक, बिजुली, खानेपानी र सञ्चारको सुविधा खोज्न

बसाइँसराइका प्रभाव

रातमा हामी पुर्ख्यौली गाउँनजिकै एक आफन्तको घरमा बास बस्यौँ। बुबा काकाहरूसँग कुरा गर्न थाल्नुभयो। म हजुरआमासँग बसेँ। हजुरआमाले गाउँको अवस्था यसरी सुनाउनुभयो:

“तिमी त्यो पारिको गाउँमा जन्मेका हौ। त्यो गाउँ सानो, सुन्दर र शान्त छ। पहिले गाउँमा मेलमिलाप र सहयोगको राम्रो चलन थियो। पछि त्यहाँका मानिस सुविधा खोज्दै बिस्तारै सहर र तराईतिर बसाइँ सर्न थाले। मेरो जेठो छोरा जागिर खान पोखरा गयो र उतै घर बनाएर बस्यो। कान्छो छोरा पढ्न भनेर अस्ट्रेलिया गयो र उतै बस्यो। ऊ तीन चार वर्षमा एक पटक घर आउँछ। छिमेकका आठ दश जना छोरा वैदेशिक रोजगारीमा छन्। बुहारीहरू वालिङ र पुतलीबजारतिर बस्छन्। कति बाआमा पनि छोराबुहारीसँगै उतै बस्छन्। अहिले कतिपय घरमा त बुढाबुढी मात्र छन्। खेतबारीमा काम गर्ने मानिस पाउन गाह्रो भएको छ। बाँझो खेत देख्दा मन दुख्छ, नानी। सडक बनाउन, कुलो खन्न र सामुदायिक भवन बनाउन पनि अहिले बाहिरकै मानिस आउँछन्।”

थाकेकाले म हजुरआमाको कुरा सुन्दासुन्दै निदाएछु। भोलिपल्ट हामीले दिनभरि गाउँ घुम्यौँ। गाउँ डुल्दा कैयौँ पटक बुबाका आँखा रसाएको देखेँ। जन्मेको गाउँमा पुग्दा बुबाको अनुहारमा नयाँ ऊर्जा पनि देखिन्थ्यो। काका, ठुलोबुबा, हजुरबुबा, आमा र काकीसँग उहाँ खुलेर हाँस्दै बोल्नुभयो। सुर्खेतमा बुबालाई मैले त्यसरी हाँसेको कहिल्यै देखेको थिइनँ।

मलाई लाग्यो, बसाइँसराइले सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, सांस्कृतिक, जनसाङ्ख्यिक, वातावरणीय र मनोवैज्ञानिक सबै खालका प्रभाव पार्दो रहेछ।

उद्गम स्थलमा पर्ने प्रभाव:

• क.युवा बाहिर जाँदा गाउँमा काम गर्ने मानिसको कमी हुन्छ।
• ख.खेतबारी बाँझो हुन्छन् र प्राकृतिक स्रोतसाधनको सदुपयोग कम हुन्छ।
• ग.विद्यार्थी घटेर विद्यालय गाभिन्छन्; स्वास्थ्य चौकी जस्ता सेवा पनि कम प्रयोग हुन्छन्।
• घ.राज्यले लगानी गरेर बनाएका भवन, कुलो र बाटो प्रयोग नहुँदा भत्किँदै जान्छन्।
• ङ.घरमा वृद्धवृद्धा र बालबालिका मात्र बाँकी रहन्छन्; उनीहरूको हेरचाह गर्ने मानिस कम हुन्छन्।
• च.कतिपय ठाउँमा बस्ती नै खाली हुन्छ, र चाडपर्व र परम्परा चलाउने मानिस घट्छन्।

गन्तव्य स्थलमा पर्ने प्रभाव:

• क.बस्ती बाक्लो हुँदै जाँदा खानेपानी, बिजुली, बाटो, स्वास्थ्य र शिक्षा जस्ता आधारभूत सेवामा चाप पर्छ।
• ख.खेतीयोग्य जमिनमा घर बन्छन् र अव्यवस्थित बस्ती बढ्छ।
• ग.सेवा प्रवाहमा ढिलासुस्ती हुन्छ।
• घ.कतिपय अवस्थामा सामाजिक अवस्था खल्बलिन सक्छ; चोरी, ठगी र हिंसा जस्ता अपराध बढ्ने जोखिम हुन्छ।

बसाइँसराइका राम्रा प्रभाव पनि छन्। गन्तव्य स्थलमा काम गर्ने जनशक्ति, सिप र व्यापार बढ्छ। उद्गम स्थलमा परिवारले पठाएको पैसा, अर्थात् विप्रेषण, ले घर बनाउन, छोराछोरी पढाउन र उपचार गर्न सघाउँछ। फर्केर आउनेहरूले नयाँ सिप, सोच र अनुभव ल्याउँछन्। त्यसैले बसाइँसराइलाई रोक्ने होइन, गाउँमै अवसर बढाएर र सहरलाई योजनाबद्ध बनाएर व्यवस्थित गर्नुपर्छ।

मेरो मनमा यस्तै कुरा खेलिरहेका बेला बुबाले भन्नुभयो, “जाऔँ, सुत्न ढिलो भइसक्यो। भोलि बिहानै हिँड्नुपर्छ।” म झसङ्ग भएँ।

अभ्यास