कृषि क्षेत्रमा प्रयोग हुने पदार्थहरू

यो कथाबाट एउटा पाठ सिकिन्छ: माटामा कमी भएको कुरा मात्र, ठिक मात्रामा दिनुपर्छ। के कमी छ भन्ने कुरा माटो जाँचेर थाहा पाउनुपर्छ। यस एकाइका बाँकी भागमा यही कुरा एक एक गरी बुझाइएको छ।

बिउ उम्रिएर बिरुवा बन्छ। बिरुवा हुर्किएपछि फूल फुल्छ र फूलबाट नयाँ बिउसहितको फल बन्छ। यसरी बिरुवाको जीवनचक्र निरन्तर चलिरहन्छ। यो चक्र पूरा गर्न बिरुवालाई 17 ओटा तत्त्व चाहिन्छन्। यी तत्त्वलाई आवश्यक तत्त्व (वा बिरुवाका पोषक तत्त्व) भनिन्छ। यीमध्ये कुनै एउटा तत्त्व नभए पनि बिरुवा सामान्य रूपमा हुर्कन र सन्तान उत्पादन गर्न सक्दैन।

बिरुवालाई आवश्यक 17 ओटा तत्त्व यी हुन्: कार्बन (C), हाइड्रोजन (H), अक्सिजन (O), नाइट्रोजन (N), फस्फोरस (P), पोटासियम (K), सल्फर (S), क्याल्सियम (Ca), म्याग्नेसियम (Mg), बोरोन (B), क्लोरिन (Cl), कपर (Cu), फलाम (Fe), म्याङ्गानिज (Mn), मोलिब्डेनम (Mo), निकेल (Ni) र जस्ता (Zn)।

कार्बन, हाइड्रोजन र अक्सिजन हावा र पानीबाट आउँछन्। बिरुवाले हावाबाट कार्बनडाइअक्साइड र माटाबाट पानी लिन्छ। प्रकाश संश्लेषणद्वारा यी दुईबाट चिनी बनाउँछ। बाँकी 14 ओटा तत्त्व माटाबाट आउँछन्। यी तत्त्व पानीमा घुलेका हुन्छन् र जराले त्यही पानी सोस्छ।

बिरुवालाई कुन तत्त्व कति चाहिन्छ भन्ने आधारमा माटाबाट आउने पोषक तत्त्वलाई समूहमा बाँडिन्छ।

• क.प्रमुख पोषक तत्त्व: नाइट्रोजन (N), फस्फोरस (P) र पोटासियम (K) प्रमुख पोषक तत्त्व हुन्। बिरुवालाई यी तत्त्व धेरै मात्रामा चाहिने भएकाले माटामा सबैभन्दा पहिले यिनैको कमी हुन्छ। किसानले यिनको व्यवस्थापन होसियारीसाथ गर्नुपर्छ।
• ख.सहायक पोषक तत्त्व: क्याल्सियम (Ca), म्याग्नेसियम (Mg) र सल्फर (S) सहायक पोषक तत्त्व हुन्। यी तत्त्व प्रमुख पोषक तत्त्वभन्दा कम तर राम्रै मात्रामा चाहिन्छन्।
• ग.सूक्ष्म पोषक तत्त्व: फलाम, म्याङ्गानिज, जस्ता, कपर, बोरोन, मोलिब्डेनम, क्लोरिन र निकेल सूक्ष्म पोषक तत्त्व हुन्। बिरुवालाई यी तत्त्व निकै थोरै मात्रामा मात्र चाहिन्छन्। तर यिनको अभावमा पनि बिरुवाको वृद्धि, विकास र उब्जनी रोकिन्छ।

प्रकृतिमा पोषक तत्त्व चक्रमा घुमिरहन्छन्। पात झर्छन्, बोटबिरुवा र जनावर मर्छन् र गोबर खस्छ। यी सबै माटामा कुहिन्छन्। तिनमा भएका पोषक तत्त्व नयाँ बिरुवाका लागि फेरि माटामै फर्कन्छन्। तर किसानले बाली काटेर लैजाँदा पोषक तत्त्व पनि बालीसँगै जान्छन्। एउटै खेतमा बारम्बार खेती गर्दै जाँदा माटामा पोषक तत्त्वको कमी हुन्छ। यो कमी मलबाट पूरा गरिन्छ।

बिरुवालाई चाहिने आवश्यक पोषक तत्त्व दिने पदार्थलाई मल भनिन्छ। माटामा कमी भएका पोषक तत्त्व पूरा गर्न माटामा मल राखिन्छ। मलले माटाको उर्वराशक्ति (बाली उब्जाउन सक्ने क्षमता) बढाउँछ। यसले बिरुवाको वृद्धि र विकासमा सहयोग गर्छ। मल पाएको बिरुवा स्वस्थ हुन्छ र रोगसँग लड्न पनि सक्छ।

मल दुई किसिमका हुन्छन्: प्राङ्गारिक र अप्राङ्गारिक।

क. प्राङ्गारिक मल

जीवका मृत शरीर तथा तिनले उत्सर्जन गरेका मलमूत्र र फोहोरलाई ब्याक्टेरिया र ढुसीले कुहाउँछन्। यसरी बनेको मललाई प्राङ्गारिक मल भनिन्छ। यसलाई जैविक मल पनि भनिन्छ। कम्पोस्ट मल, गोबर मल, हरियो मल, पिना, हड्डीको धुलो र काठको खरानी प्राङ्गारिक मल हुन्।

कम्पोस्ट मल कुहिएका वनस्पति तथा जनावरका फोहोरबाट बन्छ। झरेका पात पतिङ्गर, पराल, घाँस, खान बाँकी रहेको घाँसपात (सोतर), भान्साको फोहोर, जनावरको गोबर र गहुँत तथा मरेका जनावर कुहिएर कम्पोस्ट मल बन्छ। नेपालमा सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने प्राङ्गारिक मल गाई र भैँसीको गोबरबाट बनेको गोबर मल हो।

हरियो मल: मुख्य बाली लगाउनुअघि खेतमा छिटो हुर्कने कुनै बिरुवा उमारिन्छ। यो बिरुवा हरियै हुँदा खेत जोतेर माटामा पुरिन्छ। माटामा कुहिएपछि यो बिरुवा मल बन्छ। यसका लागि केराउ र सिमी परिवारका बिरुवा (दलहन बाली) सबैभन्दा राम्रा हुन्छन्, जस्तै ढैँचा र सनई। यस्ता बिरुवाका जरामा साना गाँठा हुन्छन्। ती गाँठाभित्रका ब्याक्टेरियाले हावाबाट नाइट्रोजन लिने भएकाले यी बिरुवा कुहिँदा माटामा नाइट्रोजन (नाइट्रेटका रूपमा) थपिन्छ। नेपालमा असुरो, तितेपाती र खिर्रो जस्ता बिरुवाका पातसहितका हाँगा काटेर पनि हरियो मलका रूपमा खेतमा पुरिन्छ।

तोरीको बिउबाट तेल पेलेपछि बाँकी रहने पिनामा धेरै नाइट्रोजन हुन्छ। हड्डीको धुलोबाट फस्फोरस र क्याल्सियम पाइन्छ। काठको खरानीबाट पोटासियम पाइन्छ।

प्राङ्गारिक मलका फाइदा

1. प्राङ्गारिक मल कुहिँदै जाँदा धेरै किसिमका पोषक तत्त्व सँगसँगै तर बिस्तारै निस्कने भएकाले माटो लामो समयसम्म उर्वर रहन्छ।
2. यसले माटामा ह्युमस (कुहिएको प्राङ्गारिक पदार्थ) थप्छ। ह्युमसले माटोलाई नरम र खुकुलो बनाउँछ। ह्युमसका कारण माटाभित्र हावा छिर्छ र माटाको पानी सञ्चय गर्ने क्षमता बढ्छ।
3. यसबाट माटोलाई जीवित राख्ने गँड्यौला र सूक्ष्म जीवले खाना पाउँछन्।
4. धेरै वर्षसम्म प्रयोग गर्दा पनि यसले माटोलाई हानि गर्दैन। यसबाट थोरै मात्र प्रदूषण हुन्छ। यसको प्रयोगले फोहोर पनि काम लाग्ने वस्तु बन्छ।
5. यस्तो मलमा उब्जिएका बाली अरू बालीजत्तिकै पोसिला र स्वादिला हुन्छन् र तिनमा रसायनको अवशेष हुँदैन।

ख. अप्राङ्गारिक मल

माटामा पोषक तत्त्वको कमी हुँदा ती तत्त्व रसायनका रूपमा पनि दिन सकिन्छ। बिरुवालाई नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियम दिन कारखानामा खनिज र ग्यासबाट अप्राङ्गारिक यौगिक बनाइन्छ। यस्ता यौगिकलाई अप्राङ्गारिक मल भनिन्छ। यसलाई रासायनिक मल पनि भनिन्छ। उदाहरणका लागि, एमोनिया र कार्बनडाइअक्साइडबाट युरिया बनाइन्छ:

$$2\text{NH}_3 + \text{CO}_2 \longrightarrow \text{NH}_2\text{CONH}_2 + \text{H}_2\text{O}$$

(वास्तवमा युरिया प्राङ्गारिक यौगिक हो। तर कारखानामा बनाइने मल भएकाले यसलाई रासायनिक मलकै समूहमा राखिन्छ।)

रासायनिक मल पानीमा सजिलै घुल्ने भएकाले बिरुवाले यसलाई छिटो सोस्छ र केही दिनमै यसको असर देखिन्छ। यस्ता मल गाढा हुन्छन्: थोरै मलमा कुनै एउटा पोषक तत्त्व धेरै हुन्छ। यिनमा हुने मुख्य पोषक तत्त्वका आधारमा रासायनिक मल तीन किसिमका हुन्छन्: नाइट्रोजनयुक्त, फस्फोरसयुक्त र पोटासियमयुक्त मल।

नाइट्रोजनयुक्त मल

बिरुवालाई नाइट्रोजन दिन प्रयोग गरिने यौगिकलाई नाइट्रोजनयुक्त मल भनिन्छ। यसका केही उदाहरण:

मल	सूत्र	यसमा भएको नाइट्रोजन
युरिया	NH₂CONH₂	46%
एमोनियम नाइट्रेट	NH₄NO₃	35%
एमोनियम सल्फेट	(NH₄)₂SO₄	21%

बिरुवालाई नाइट्रोजन किन चाहिन्छ: हरेक प्रोटिन र हरितकणमा (क्लोरोफिलमा) नाइट्रोजन हुन्छ। नाइट्रोजनले बिरुवा छिटो हुर्कन्छ र पातैपातको हुन्छ। यसले प्रकाश संश्लेषणको दर बढाउँछ र प्रोटिन तथा प्रोटोप्लाज्म बनाउन सहयोग गर्छ। यसबाट उब्जनी पनि बढ्छ।

नाइट्रोजनको कमीका असर (नाइट्रोजन धेरै कम हुँदा देखिने लक्षण): बिरुवा बिस्तारै हुर्कन्छ र सानै रहन्छ। उब्जनी पनि घट्छ। पात फिक्का पहेँला हुन्छन्। पहेँलो हुने क्रम पुराना, तलका पातबाट सुरु हुन्छ। बिरुवाले आफूसँग भएको थोरै नाइट्रोजन कलिला पातमा सार्ने भएकाले यस्तो हुन्छ। फूल, फल र बिउ पनि साना हुन्छन्।

फस्फोरसयुक्त मल

बिरुवालाई फस्फोरस दिन प्रयोग गरिने यौगिकलाई फस्फोरसयुक्त मल भनिन्छ। यसका केही उदाहरण:

मल	सूत्र
एमोनियम फस्फेट (नेपालमा सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने DAP, अर्थात् डाइएमोनियम फस्फेट)	(NH₄)₂HPO₄
सिङ्गल सुपर फस्फेट (क्याल्सियम सुपर फस्फेट)	CaSO₄ मिसिएको Ca(H₂PO₄)₂
ट्रिपल सुपर फस्फेट	Ca(H₂PO₄)₂
एमोनियम मेटाफस्फेट	NH₄PO₃

बिरुवालाई फस्फोरस किन चाहिन्छ: फस्फोरसले जराको निर्माण र विकासमा सहयोग गर्छ। यसले फूल, फल र बिउ बन्न र समयमै पाक्न पनि सहयोग गर्छ। DNA मा र हरेक कोषमा ऊर्जा बोक्ने अणुमा फस्फोरस हुन्छ। यसले बिरुवालाई रोगसँग लड्न पनि सहयोग गर्छ।

फस्फोरसको कमीका असर: जरा सानै रहन्छन्। कोष विभाजन ढिलो हुने भएकाले बिरुवा दुब्लो र पुड्को हुन्छ। पात धमिलो गाढा हरियो हुन्छन् र प्रायः तिनमा बैजनी झल्को देखिन्छ। फल र बिउ ढिलो पाक्छन् र दाना चाउरिएका हुन्छन्। बिरुवाको रोगसँग लड्ने क्षमता पनि घट्छ।

पोटासियमयुक्त मल

बिरुवालाई पोटासियम दिन प्रयोग गरिने यौगिकलाई पोटासियमयुक्त मल (पोटास मल) भनिन्छ। यसका उदाहरण हुन्: पोटासियम क्लोराइड (KCl, यसलाई म्युरिएट अफ पोटास पनि भनिन्छ र यो सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुन्छ), पोटासियम सल्फेट (K₂SO₄), पोटासियम नाइट्रेट (KNO₃) र पोटासियम कार्बोनेट (K₂CO₃)। काठको खरानीमा पोटासियम कार्बोनेट हुने भएकाले खरानी माटाका लागि राम्रो हुन्छ।

बिरुवालाई पोटासियम किन चाहिन्छ: पोटासियमले डाँठ र जरा बलिया बनाउने भएकाले बिरुवा ढल्दैनन्। यसले बिरुवालाई रोग र खडेरीसँग लड्न सहयोग गर्छ। फूल र फलको विकासमा तथा बिरुवालाई चिनी, स्टार्च र प्रोटिन बनाउन र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पुर्‍याउन पनि यसले सहयोग गर्छ।

पोटासियमको कमीका असर: बिरुवामा प्रोटिन र स्टार्च कम बन्छ र कोष विभाजन ढिलो हुन्छ। यसले गर्दा बिरुवा कमजोर भएर हुर्कन्छ। पात साना रहन्छन् र छिटो झर्छन्। पुराना पातका किनारा पहेँला हुन्छन् अनि खैरा भएर सुक्छन्। यी किनारा डढेजस्ता देखिन्छन्। डाँठ कमजोर भएकाले सजिलै ढल्छन् र बिरुवा सुकेर मर्न पनि सक्छन्।

एनपिके (NPK) मल

तीनओटै प्रमुख पोषक तत्त्व नाइट्रोजन, फस्फोरस र पोटासियम दिने मललाई एनपिके (NPK) मल (मिश्रित मल) भनिन्छ। यसको बोरामा 20-20-10 जस्ता तीनओटा सङ्ख्या लेखिएका हुन्छन्। यी सङ्ख्या क्रमशः नाइट्रोजन (N), फस्फेट (P₂O₅ का रूपमा) र पोटास (K₂O का रूपमा) को प्रतिशत हुन्। त्यसैले 20-20-10 लेखिएको 100 kg मलबाट 20 kg N, 20 kg P₂O₅ र 10 kg K₂O पाइन्छ। युरिया 46-0-0 हो भने DAP 18-46-0 हो। NPK मलबाट एकै पटकमा सन्तुलित पोषण पाइने भएकाले किसानले तीनओटा मल छुट्टाछुट्टै किनेर छर्नुपर्दैन।

रासायनिक मलका फाइदा

• क.रासायनिक मलमा बिरुवालाई चाहिने पोषक तत्त्व ठ्याक्कै र गाढा रूपमा हुने भएकाले यसले माटाको उर्वराशक्ति र उब्जनी छिट्टै बढाउँछ।
• ख.रासायनिक मल पानीमा सजिलै घुल्ने भएकाले बिरुवाले यसका पोषक तत्त्व छिटो सोस्छ।
• ग.रासायनिक मल प्रयोग गर्न, ओसारपसार गर्न र भण्डारण गर्न सजिलो हुन्छ। यसलाई धेरै मात्रामा उत्पादन गर्न पनि सकिन्छ।

रासायनिक मलका बेफाइदा

रासायनिक मल उपयोगी छ। तर यसको अत्यधिक प्रयोगले वा यसलाई मात्र प्रयोग गर्नाले ठुलो हानि हुन्छ।

• क.गोबर मलजस्तो रासायनिक मल कुहिएर ह्युमस बन्दैन (परीक्षाको उत्तरमा प्रायः यसलाई नसड्ने भनिन्छ)। बिरुवाले नसोसेको मल वर्षाले बगाएर नदी, पोखरी र इनारमा पुर्‍याउँछ। त्यहाँ यसले पानी प्रदूषित गर्छ। पिउने पानीमा नाइट्रेट हुनु हानिकारक हुन्छ, विशेष गरी शिशुका लागि। पोखरीमा बढी पोषक तत्त्व पुग्दा लेउ निकै बाक्लो गरी उम्रन्छ र माछा मर्छन्।
• ख.रासायनिक मलले माटाको अम्लीयपन बदल्छ। एमोनियमयुक्त मल र युरिया वर्षौँसम्म प्रयोग गर्दा माटो बढी अम्लीय हुन्छ। केही अरू मलले माटोलाई बढी क्षारीय बनाउँछ। यस्तो माटामा बाली राम्ररी हुर्कँदैन।
• ग.रासायनिक मलबाट पोषक तत्त्व पाइन्छ तर ह्युमस पाइँदैन। वर्षौँसम्म यसलाई मात्र प्रयोग गर्दा माटो कडा र निर्जीव हुन्छ। गँड्यौला र सूक्ष्म जीव घट्छन्। त्यसपछि झन् झन् धेरै मल नहाले माटामा कम कम उब्जनी हुन्छ र किसान मलमै निर्भर हुन पुग्छन्।
• घ.धेरै नाइट्रोजन हुँदा बिरुवा नरम र पातैपातको हुन्छ। यस्तो बिरुवालाई किराले सजिलै खान्छन्। फलफूल र तरकारीको स्वाद, गुणस्तर र धेरै दिन टिक्ने क्षमता पनि घट्न सक्छ।

संसारभरको बालीको ठुलो भाग झुसिलकिरा, लाही, गबारो, घुन जस्ता किराले खाइदिन्छन्। यस्ता किरा मार्न वा नियन्त्रण गर्न किसानहरूले कीटनाशक विषादी प्रयोग गर्छन्। बालीलाई हानि गर्ने किरा मार्न वा नियन्त्रण गर्न प्रयोग गरिने रसायनलाई कीटनाशक विषादी भनिन्छ। कीटनाशक विषादी धुलाका रूपमा छर्किइन्छ वा झोलका रूपमा छरिन्छ। उदाहरणका लागि, तरकारी र फलफूलमा आक्रमण गर्ने किरा मार्न मालाथियन प्रयोग गरिन्छ।

कीटनाशक विषादी दुई किसिमका हुन्छन्: जैविक विषादी र रासायनिक विषादी।

क. जैविक विषादी

प्राकृतिक वस्तुबाट बनाइने कीटनाशक विषादीलाई जैविक विषादी भनिन्छ। यस्ता विषादी धेरैजसो किराले मन नपराउने बोटबिरुवाका भागबाट बनाइन्छन्। हाम्रो वरपर उम्रने बिरुवाबाट यिनलाई स्थानीय रूपमै बनाउन सकिन्छ। झोलमोल नेपालमा बनाइने एउटा जैविक विषादी हो। नेपाली खेतबारीमा प्रयोग हुने जैविक विषादीका अरू उदाहरण:

• गाउँका किसानले बिरुवामा छर्ने खरानी;
• आलु रोप्नुअघि खेतमा राखिने असुरोका हाँगा;
• भण्डार गरिएको अन्नमा राखिने निमका पात;
• उडुस मार्न प्रयोग गरिने तितेपाती र निमको झोल।

रासायनिक विषादीको लापरवाह प्रयोगले जमिन, पानी र सजीवलाई प्रदूषित गर्छ। यसको सट्टा जैविक विषादी प्रयोग गर्न सकिन्छ। जैविक विषादीले किरालाई भगाउँछ र बिरुवालाई रोगबाट जोगाउँछ। यसले माटो, अरू सजीव वा मानव स्वास्थ्यलाई हानि गर्दैन।

ख. रासायनिक विषादी

कारखानामा ठुलो परिमाणमा बनाइने कीटनाशक यौगिकलाई रासायनिक विषादी भनिन्छ। DDT (डाइक्लोरोडाइफिनाइलट्राइक्लोरोइथेन), BHC (बेन्जिन हेक्साक्लोराइड), मेथोक्सिक्लोर, एल्ड्रिन, डायल्ड्रिन र मालाथियन रासायनिक विषादीका उदाहरण हुन्।

कीटनाशक विषादीका फाइदा: कीटनाशक विषादीले बालीलाई हानि गर्ने किरा मार्छ र उब्जनी बढाउन सहयोग गर्छ। तर यसले वातावरणमा ठुलो हानि पनि गर्छ। किसानहरूले प्रायः नचाहँदानचाहँदै पनि बाली जोगाउन बाध्य भएर रासायनिक विषादी प्रयोग गर्छन्। यस्ता रसायन विष भएकाले यिनलाई सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्नुपर्छ।

कीटनाशक विषादीका बेफाइदा:

1. फलफूल र तरकारीमा रहेका विषादीका अवशेष खानासँगै हाम्रो शरीरमा पस्छन् र स्वास्थ्यमा हानि गर्छन्।
2. छरेको विषादी सास फेर्दा भित्र गएमा वा छालामा लागेमा फोक्सो, स्नायु प्रणाली र ग्रन्थि प्रणालीमा (हर्मोन प्रणालीमा) हानि पुग्न सक्छ। लापरवाहीसाथ चलाउँदा विषादी छर्ने मानिस विषाक्त हुन सक्छन् र उनीहरूको ज्यानै पनि जान सक्छ।
3. कीटनाशक विषादीले हावा, पानी र माटो प्रदूषित गर्छ।
4. यसले हानिकारक किरा मात्र होइन, उपयोगी किरा पनि मार्छ: बालीमा परागसेचन गर्ने मौरी तथा शत्रुजीव खाने किरा।
5. यसले पारिस्थितिक पद्धतिमा असन्तुलन ल्याउँछ। उदाहरणका लागि, DDT बगेर पानीमा पुग्छ। प्रदूषित पानीका माछा र अरू जलीय जीव मर्छन् वा बाँचेका जीवको प्रजनन क्षमता घट्छ। DDT खाद्यशृङ्खलामा माथि पुग्दै जाँदा जीवको शरीरको बोसोमा थुप्रिँदै जान्छ। त्यसैले अरू जनावर खाने चरा र माछामा सबैभन्दा धेरै DDT हुन्छ। यसले तिनको वृद्धि र प्रजननमा हानि पुर्‍याउँछ।

रासायनिक विषादी प्रयोग गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानी

1. प्रयोग गर्नुअघि लेबलमा लेखिएको प्रयोग विधि राम्ररी पढ्नुपर्छ र सिफारिस गरिएको मात्रा मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।
2. विषादी छर्ने व्यक्तिले सुरक्षाका लागि उपयुक्त पोसाक लगाउनुपर्छ: पन्जा, लामो बाहुलाको लुगा, बुट, मास्क र चस्मा।
3. विषादीलाई आँखा वा मुखको सम्पर्कमा आउन दिनुहुँदैन। विषादी छर्दा खानेपिउने र धूमपान गर्ने काम गर्नुहुँदैन। छरिसकेपछि राम्ररी नुहाउनुपर्छ।
4. हावा बहेको दिशातिर छर्नुपर्छ (हावा छर्ने व्यक्तिको पछाडिबाट आउने गरी)। यसो गर्दा विषादी अनुहारतिर नआई टाढा उडेर जान्छ। हावाहुरी चलेको दिन विषादी छर्नुहुँदैन।
5. बाँकी रहेको विषादी सुरक्षित रूपमा भण्डारण गर्नुपर्छ: लेबल भएको आफ्नै भाँडोमा, बालबालिका, खानेकुरा र जनावरबाट टाढा, ताल्चा लगाएर।
6. विषादी छर्ने यन्त्र र अरू सामग्री पानीको मुहान (खोला, पोखरी, इनार वा धारा) नजिक सफा गर्नुहुँदैन।
7. विषादी छरेको बाली टिप्नुअघि लेबलमा लेखिएजति दिन पर्खनुपर्छ। त्यति दिनमा विष टुक्रिइसक्छ।

खेतबाट सधैँ राम्रो उब्जनी लिन माटाको गुणस्तर कायम राखिरहनुपर्छ। उब्जनी बढाउन धेरै रसायन प्रयोग गर्दा माटो बिग्रन सक्छ। माटाको गुणस्तर कायम राख्न यी उपाय अपनाउन सकिन्छ:

क. माटो परीक्षण गर्ने

बेला बेलामा माटो परीक्षण गर्दा माटामा कुन पोषक तत्त्वको कमी छ र माटो कति अम्लीय छ भन्ने थाहा हुन्छ। यसले गर्दा किसानले चाहिने कुरा मात्र थप्न सक्छन्। माटामा कुन बाली उपयुक्त हुन्छ भन्ने कुरा पनि माटो परीक्षणबाट थाहा हुन्छ।

ख. उपयुक्त खेती प्रविधि प्रयोग गर्ने

• चक्रीय खेती: एउटै खेतमा एकपछि अर्को गरी फरक बाली लगाउने (धान, त्यसपछि गहुँ, त्यसपछि नाइट्रोजन थप्ने मुसुरोजस्तो दलहन बाली)। यसो गर्दा वर्षैपिच्छे उही पोषक तत्त्व सकिँदै जाँदैनन्;
• मिश्रित खेती: दुई वा बढी बाली सँगै लगाउने, जस्तै मकैसँग सिमी;
• अम्लीय माटामा कृषि चुन प्रयोग गर्ने;
• धेरै कम्पोस्ट मल र गोबर मल प्रयोग गर्ने र रासायनिक मल चाहिनेजति मात्र प्रयोग गर्ने;
• उपयुक्त सिँचाइ गर्ने: न धेरै कम, न धेरै बढी पानी।

ग. जमिनको उचित प्रयोग गर्ने

वर्षौँसम्म नजोती बाँझो छाडेको खेतको उर्वराशक्ति बिस्तारै घट्दै जान्छ। खेतमा सुकेका पात पतिङ्गर र बालीका ठुटा डढाउँदा माटाका उपयोगी सूक्ष्म जीव र गँड्यौला मर्छन्। भिरालो जमिनमा वर्षाले मलिलो माथिल्लो माटो बगाएर लैजान्छ। त्यसैले किसानहरू गरा बनाउँछन्। गरा भनेको जमिनका समतल खुड्किला हुन्। हरेक गरा तलको गराभन्दा अलि माथि हुन्छ र यसले माटो र पानी थाम्छ।

1. सही उत्तर छान्नुहोस्

2. फरक छुट्याउनुहोस्

3. कारण लेख्नुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्