कार्बन र यसका यौगिकहरू

कोइला, गोल र ध्वाँसोको रङ कालो हुन्छ। यी सबै कार्बनका रूप हुन्। ‘कार्बन’ नाम ल्याटिन भाषाको carbo शब्दबाट आएको हो। carbo को अर्थ कोइला वा गोल हुन्छ। यस्ता रूपमा रहेको कार्बन हावामा सजिलै बल्छ र ताप तथा प्रकाश दिन्छ। कार्बन भएको वस्तु पर्याप्त हावा नपाई बल्दा बाक्लो कालो धुवाँ निस्किन्छ।

यसैका आधारमा कार्बन चिन्ने एउटा सजिलो परीक्षण गर्न सकिन्छ। कुनै पदार्थ तताउँदा डढेर कालो हुन्छ वा ध्वाँसो भएको कालो धुवाँ दिएर बल्छ भने त्यस पदार्थमा कार्बन हुन्छ। कागज, काठ, चिनी, कपडा, प्लास्टिक, मटितेल र मैनबत्ती सबैमा यस परीक्षणबाट कार्बन भएको थाहा हुन्छ।

कार्बन एउटा अधातु हो। यसको पारमाणविक सङ्ख्या 6 (हरेक परमाणुमा 6 प्रोटोन र 6 इलेक्ट्रोन) र पारमाणविक भार 12 हुन्छ। तर यो अरू अधातुभन्दा फरक छ। यसको एउटा रूप ग्राफाइटमा विद्युत् प्रवाह हुन्छ भने अर्को रूप हिरा प्रकृतिमा पाइने सबैभन्दा कडा पदार्थ हो। हिराको टुप्पो भएका ड्रिलदेखि ब्याट्रीभित्रको ग्राफाइटसम्म आज कार्बनको प्रयोग पहिलेभन्दा धेरै तरिकाले भइरहेको छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा त सजीवमा पाइने यौगिकको मुख्य तत्त्व कार्बन नै हो। यस्ता यौगिकलाई प्राङ्गारिक यौगिक भनिन्छ।

दाउरा बाल्दा कालो धुवाँ निस्किन्छ। मैनबत्तीको ज्वालामाथि समात्दा चम्चा कालो हुन्छ। कराइमा चिनी तताउँदा कालो सुगर चारकोल बन्छ। हरेक पटक पदार्थभित्र लुकेको कार्बन देखा पर्छ।

सबै सजीवमा कार्बन पाइन्छ। सजीवको शरीर बनाउने मुख्य तत्त्व नै कार्बन हो। त्यसैले कार्बनलाई सजीव वस्तुहरूको बनोटको आधार भनिन्छ। हामीले खाने खाना, लगाउने लुगा, काठको टेबुल, कागज र कलममा कार्बनका यौगिक हुन्छन्। कार्बन तीन किसिमले पाइन्छ:

तत्त्वका रूपमा (स्वतन्त्र कार्बन)	अप्राङ्गारिक यौगिकका रूपमा	प्राङ्गारिक यौगिकका रूपमा
कोइला, ध्वाँसो, गोल, हिरा, ग्राफाइट, ग्राफिन	कार्बोनेट (चुनढुङ्गा, मार्बल), बाइकार्बोनेट (बेकिङ सोडा), कार्बाइड (क्याल्सियम कार्बाइड CaC₂, सिलिकन कार्बाइड SiC); खनिज र ढुङ्गामा; कार्बनडाइअक्साइड (CO₂) र कार्बन मोनोअक्साइड (CO) जस्ता ग्यासमा	कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, चिल्लो पदार्थ, भिटामिन, युरिया, औषधी, पेट्रोल, सिल्क, कपास, कागज, साबुन; मिथेन, इथेन र LPG जस्ता हाइड्रोकार्बन ग्यास

कार्बनको परमाणुमा 6 इलेक्ट्रोन हुन्छन्। पहिलो सेलमा 2 र बाहिरी सेलमा 4 इलेक्ट्रोन रहन्छन् (इलेक्ट्रोनिक विन्यास 2, 4)। बाहिरी सेललाई भ्यालेन्स सेल भनिन्छ र त्यसमा रहेका यी चारओटा इलेक्ट्रोनलाई भ्यालेन्स इलेक्ट्रोन भनिन्छ। परमाणु स्थिर हुन बाहिरी सेलमा 8 इलेक्ट्रोन चाहिन्छ। यसलाई अक्टेट भनिन्छ। चारओटा इलेक्ट्रोन गुमाउन वा चारओटा थप्न धेरै ऊर्जा चाहिने भएकाले कार्बनले यी दुवैमध्ये कुनै पनि गर्दैन। बरु कार्बनले आफ्ना चारओटा बाहिरी इलेक्ट्रोन अरू परमाणुसँग साझेदारी गरेर चारओटा कोभ्यालेन्ट बन्ड बनाउँछ। त्यसैले कार्बनको संयुज्यता चार हुन्छ।

कार्बनले हाइड्रोजन, अक्सिजन, नाइट्रोजन, अरू कार्बन परमाणु र अन्य धेरै तत्त्वसँग यस्ता बन्ड बनाउन सक्छ। यसै गुणका कारण कार्बनका करोडौँ यौगिक पत्ता लागेका छन्। अरू सबै तत्त्वका यौगिक जोड्दा पनि कार्बनका यौगिकभन्दा निकै कम हुन्छन्।

क. क्याटिनेसन

धेरैजसो तत्त्वका परमाणु आफ्नै किसिमका धेरै परमाणुसँग जोडिन सक्दैनन्। कार्बनका परमाणु भने एकअर्कासँग कोभ्यालेन्ट बन्डद्वारा जोडिएर लामा सिक्री, हाँगा भएका सिक्री र घेरा बनाउँछन्। कार्बनको यस गुणलाई क्याटिनेसन भनिन्छ। यो नाम ल्याटिन शब्द catena (सिक्री) बाट आएको हो।

हाम्रो भान्साको LPG सिलिन्डरमा हुने मुख्य ग्यास ब्युटेन (C₄H₁₀) मा चारओटा कार्बन परमाणुको सिक्री हुन्छ (चित्र 18.1 ख)। पेन्टेनमा पाँचओटा कार्बन हुन्छन्। पोलिथिन र पानीको पाइप बनाउने प्लास्टिक PVC (पोलिभिनाइल क्लोराइड) मा त हजारौँ कार्बन परमाणुका लामा सिक्री हुन्छन्।

क्याटिनेसनका कारण कार्बनका यौगिक झन्डै अनगिन्ती छन्। यी यति धेरै भएकाले रसायनशास्त्रमा कार्बनका यौगिकको अध्ययन गर्ने छुट्टै शाखा छ। यसलाई प्राङ्गारिक रसायनशास्त्र भनिन्छ।

ख. एलोट्रप र एलोट्रपी

कोइला, गोल, ध्वाँसो, हिरा, ग्राफाइट र ग्राफिन सबै कार्बनका परमाणुबाट मात्र बनेका हुन्छन्। तैपनि यिनमा परमाणु फरक तरिकाले मिलेका हुनाले यिनको रूप र गुण एकदमै फरक हुन्छ। एउटै तत्त्वका फरक फरक रूपलाई त्यस तत्त्वका एलोट्रप भनिन्छ भने कुनै तत्त्व एकभन्दा बढी रूपमा पाइने गुणलाई एलोट्रपी भनिन्छ।

एउटै तत्त्वका एलोट्रपका भौतिक गुण फरक हुन्छन् (रङ, कडापन, विद्युत् प्रवाह), तर रासायनिक गुण उस्तै हुन्छन्। उदाहरणका लागि हिरा, ग्राफाइट वा गोल जुनसुकै अक्सिजनमा बाले पनि एउटै ग्यास कार्बनडाइअक्साइड बन्छ।

कार्बनका एलोट्रप दुई किसिमका हुन्छन्: मणिभ र धुलो।

मणिभ एलोट्रप	धुलो एलोट्रप
परमाणु नियमित, दोहोरिने ढाँचामा मिलेका	कुनै नियमित ढाँचा हुँदैन
हिरा, ग्राफाइट, फुलरिन (र ग्राफाइटको एउटै तह, ग्राफिन)	कोइला, गोल, ध्वाँसो वा ल्याम्प ब्ल्याक (र कोक)

हिरा, ग्राफाइट र फुलरिन

हिरामा हरेक कार्बन परमाणुले आफ्ना चारओटै बाहिरी इलेक्ट्रोन प्रयोग गरेर अरू चारओटा कार्बन परमाणुसँग बन्ड बनाउँछ। यी बन्ड सबै दिशातिर फर्केका हुन्छन्। त्यसैले पूरै मणिभभरि बलियो र कडा जालो बन्छ। स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन नहुने हुनाले हिरा:

• प्रकृतिमा पाइने सबैभन्दा कडा पदार्थ हो;
• विद्युत्को कुचालक हो (धारा बोक्ने स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन हुँदैनन्);
• पारदर्शी हुन्छ र काटेपछि टल्किन्छ।

ग्राफाइटमा हरेक कार्बन परमाणु अरू तीनओटासँग मात्र जोडिन्छ। यसरी कुखुराको खोरको जालीजस्ता षड्भुजका चेप्टा तह बन्छन्। हरेक परमाणुको चौथो इलेक्ट्रोन तहभरि स्वतन्त्र रूपमा चल्न सक्छ। तहहरू एकमाथि अर्को खप्टिएर बसेका हुन्छन् र कमजोर बलले मात्र एकअर्कासँग अडिएका हुन्छन्। त्यसैले ग्राफाइट:

• स्वतन्त्र इलेक्ट्रोन भएकाले विद्युत् (र तापको) सुचालक हो;
• नरम र चिप्लो हुन्छ: तहहरू सजिलै एकमाथि अर्को चिप्लिन्छन्। त्यसैले पेन्सिलले लेख्दा कागजमा चिह्न बस्छ (तहहरू खुइलिएर कागजमा टाँसिन्छन्) र ग्राफाइटको धुलोलाई ताला र मेसिनमा ड्राइ लुब्रिकेन्टका रूपमा प्रयोग गरिन्छ।

फुलरिन (C₆₀, “बक्मिनिस्टर फुलरिन”) 60 कार्बन परमाणु मिलेर बनेको खोक्रो गोला हो। यसमा 20 षड्भुज र 12 पञ्चभुज हुन्छन्, ठ्याक्कै फुटबलका टालाजस्तै।

1. कार्बन ठोस अवस्थामा पाइन्छ। हिरा, ग्राफाइट र फुलरिन यसका मणिभ एलोट्रप हुन् भने कोइला, गोल र ध्वाँसो धुलो एलोट्रप हुन्।
2. कार्बन पानीमा घुल्दैन (धेरैजसो अरू तरलमा पनि घुल्दैन)।
3. सामान्य चापमा धेरै तताउँदा कार्बन पग्लिँदैन। करिब 3,600 °C मा यो ठोसबाट सिधै ग्यासमा बदलिन्छ। (यसलाई ऊर्ध्वपातन भनिन्छ।)
4. कार्बनका धेरैजसो रूप कालो हुन्छन्, तर हिरा रङहीन र पारदर्शी हुन्छ।
5. धेरैजसो रूपमा टलक हुँदैन। हिरा भने टल्किन्छ र ग्राफाइटमा धमिलो खरानी चमक हुन्छ।
6. धेरैजसो रूप ताप र विद्युत्का कुचालक हुन्, तर ग्राफाइट सुचालक हो। (हिरामा विद्युत् प्रवाह नभए पनि ताप भने अत्यन्तै राम्ररी प्रवाह हुन्छ।)
7. कार्बनको घनत्व एलोट्रपअनुसार फरक हुन्छ: गोलजस्ता धुलो रूपको करिब 1.5 g/cm³, ग्राफाइटको 2.2 g/cm³ र हिराको 3.5 g/cm³ हुन्छ।

1. बल्ने गुण (दहन)

कार्बन अक्सिजनमा बल्छ। बल्दा के बन्छ भन्ने कुरा कति अक्सिजन छ भन्नेमा भर पर्छ।

प्रशस्त अक्सिजन हुँदा कार्बन पूरै बलेर कार्बनडाइअक्साइड बन्छ। यसलाई पूर्ण दहन भनिन्छ:

$$\text{C} + \text{O}_2 \longrightarrow \text{CO}_2 + \text{ताप}$$

थोरै अक्सिजन हुँदा कार्बन पूरै बल्दैन र कार्बन मोनोअक्साइड बन्छ। यसलाई अपूर्ण दहन भनिन्छ:

$$2\text{C} + \text{O}_2 \longrightarrow 2\text{CO} + \text{ताप}$$

हावा अझ कम भयो भने केही कार्बन बल्दै बल्दैन र कालो धुवाँ बनेर माथि जान्छ। यही ध्वाँसो हो।

कार्बन मोनोअक्साइड प्राणघातक ग्यास हो। यसको रङ र गन्ध दुवै नहुने भएकाले यो छ भन्ने थाहै हुँदैन। सास फेर्दा शरीरमा पुगेको कार्बन मोनोअक्साइड रगतको हेमोग्लोबिनसँग अक्सिजनभन्दा करिब 200 गुणा बलियोसँग टाँसिन्छ। त्यसपछि रगतले अक्सिजन बोक्न सक्दैन। सुरुमा टाउको दुख्छ र रिँगटा लाग्छ, त्यसपछि निद्रा लाग्छ र अन्त्यमा मृत्यु हुन्छ।

2. धातुसँग प्रतिक्रिया

केही सक्रिय धातुसँग धेरै तताउँदा कार्बनले प्रतिक्रिया गरी कार्बाइड भनिने यौगिक बनाउँछ।

$$\text{सक्रिय धातु} + \text{कार्बन} \xrightarrow{\text{ताप}} \text{धातु कार्बाइड}$$

प्रतिक्रिया	बन्ने कार्बाइड
4Al + 3C → Al₄C₃	एलुमिनियम कार्बाइड
3Fe + C → Fe₃C	आइरन कार्बाइड (सिमेन्टाइट)
2Li + 2C → Li₂C₂	लिथियम कार्बाइड
Ca + 2C → CaC₂	क्याल्सियम कार्बाइड

आइरन कार्बाइडका कारण स्टिल शुद्ध फलामभन्दा कडा हुन्छ। क्याल्सियम कार्बाइड भिज्दा एसिटिलिन नामको ग्यास निस्किन्छ। आँप र केरा हतारमा पकाउन कहिलेकाहीँ यसको प्रयोग गरिन्छ। कार्बाइडमा प्रायः आर्सेनिक र फस्फोरसका यौगिक अशुद्धिका रूपमा हुने भएकाले यो खतरनाक दुरुपयोग हो।

3. रिड्युसिङ गुण

कुनै यौगिकबाट अक्सिजन हटाउने प्रक्रियालाई रिडक्सन भनिन्छ र अक्सिजन हटाउने पदार्थलाई रिड्युसिङ एजेन्ट भनिन्छ। कार्बन राम्रो रिड्युसिङ एजेन्ट हो। कम सक्रिय धातुका अक्साइडसँग तताउँदा कार्बनले अक्साइडबाट अक्सिजन लिन्छ र धातु मात्र बाँकी रहन्छ। कार्बनको यस गुणलाई रिड्युसिङ गुण भनिन्छ:

$$\text{धातु अक्साइड} + \text{कार्बन} \xrightarrow{\text{ताप}} \text{धातु} + \text{कार्बन मोनोअक्साइड}$$

प्रतिक्रिया	प्राप्त हुने धातु
Fe₂O₃ + 3C → 2Fe + 3CO	फलाम
ZnO + C → Zn + CO	जिङ्क
PbO + C → Pb + CO	लेड

फलामको धाउलाई भट्टीमा गोलसँग तताएर करिब 3,000 वर्षदेखि फलाम निकालिँदै आएको छ। आजकल गोलको सट्टा कोक प्रयोग गरिन्छ। कोक कोइलाबाट बनाइने कार्बनको एउटा रूप हो।

कार्बनले अरू केही अक्साइडसँग पनि अति उच्च तापक्रममा (विद्युतीय भट्टीमा करिब 2,000 °C मा) प्रतिक्रिया गरी कार्बाइड र कार्बन मोनोअक्साइड बनाउँछ:

$$\text{SiO}_2 + 3\text{C} \xrightarrow{\text{ताप}} \text{SiC} + 2\text{CO}$$
$$\text{CaO} + 3\text{C} \xrightarrow{\text{ताप}} \text{CaC}_2 + \text{CO}$$

बालुवा र कार्बनबाट बनाइने सिलिकन कार्बाइड (SiC) झन्डै हिराजत्तिकै कडा हुन्छ। स्यान्डपेपर (घोट्ने कागज) र सान लगाउने चक्कामा हुने खस्रा दाना यही हो।

4. बाफसँग प्रतिक्रिया

करिब 1,000 °C मा रातो हुने गरी तताइएको कार्बन (कोक) माथि पानीको बाफ पठाउँदा कार्बन मोनोअक्साइड र हाइड्रोजन बन्छन्:

$$\text{C} + \text{H}_2\text{O} \xrightarrow{1000\,^\circ\text{C}} \text{CO} + \text{H}_2$$

कार्बन मोनोअक्साइड र हाइड्रोजनको यस मिश्रणलाई वाटर ग्यास भनिन्छ। दुवै ग्यास बल्ने भएकाले उद्योगमा वाटर ग्यासलाई इन्धनका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। एमोनिया र रासायनिक मल बनाउन चाहिने हाइड्रोजन पनि यसैबाट लिइन्छ (एकाइ 19)।

हाम्रो वरिपरि पाइने केही यौगिकमा कार्बन हुन्छ भने केहीमा हुँदैन। रसायनशास्त्रमा यौगिकलाई दुई समूहमा बाँडिन्छ।

प्राङ्गारिक यौगिक

मिथेन, इथेन, मिथानोल, युरिया, इन्सुलिन, प्रोटिन, कार्बोहाइड्रेट, तेल आदि प्राङ्गारिक यौगिक हुन्। हाइड्रोकार्बन (कार्बन र हाइड्रोजन मात्र भएका यौगिक) र तिनबाट बनेका यौगिकलाई प्राङ्गारिक यौगिक भनिन्छ। झन्डै हरेक प्राङ्गारिक यौगिकमा कार्बन हाइड्रोजनसँग जोडिएको हुन्छ र परमाणुहरू कोभ्यालेन्ट बन्डद्वारा जोडिएका हुन्छन्। प्राङ्गारिक यौगिकमा कार्बन हाइड्रोजन र अरू कार्बनसँग मात्र होइन, प्रायः अक्सिजन, नाइट्रोजन, हेलोजन (जस्तै क्लोरिन), सल्फर र फस्फोरससँग पनि जोडिएको हुन्छ। केही प्राङ्गारिक यौगिकमा त धातु पनि हुन्छ (क्लोरोफिलमा म्याग्नेसियम हुन्छ)।

कार्बनडाइअक्साइड, कार्बन मोनोअक्साइड, कार्बोनेट, बाइकार्बोनेट र कार्बाइडको व्यवहार खनिजको जस्तो हुन्छ। त्यसैले कार्बन भए पनि यिनलाई अप्राङ्गारिक यौगिकमा गनिन्छ।

धेरैजसो प्राङ्गारिक यौगिक पानीमा घुल्दैनन्। घिउ, मैन, पेट्रोल र मटितेलका अणुहरूले पानीका अणुसँग हाइड्रोजन बन्ड (एक विशेष किसिमको आकर्षण) बनाउन सक्दैनन्। त्यसैले यी पानीमा उत्रिन्छन् र पानीसँग मिसिँदैनन्। पानीसँग हाइड्रोजन बन्ड बनाउन सक्ने चिनी र अल्कोहल जस्ता प्राङ्गारिक यौगिक भने पानीमा घुल्छन्। धेरैजसो प्राङ्गारिक यौगिक इथर, कार्बन टेट्राक्लोराइड, बेन्जिन, पेट्रोल र मटितेल जस्ता प्राङ्गारिक घोलकमा घुल्छन्।

अप्राङ्गारिक यौगिक

प्राङ्गारिक यौगिकबाहेकका सबै यौगिक अप्राङ्गारिक यौगिक हुन्। यी सबै किसिमका तत्त्वबाट बन्छन्, यिनमा कार्बन हुनैपर्छ भन्ने छैन। धेरैजसो अप्राङ्गारिक यौगिकमा इलेक्ट्रोभ्यालेन्ट (आयोनिक) बन्ड हुन्छ, केहीमा कोभ्यालेन्ट बन्ड हुन्छ भने केहीमा दुवै हुन्छन्। अप्राङ्गारिक अम्ल, क्षार र लवण अप्राङ्गारिक यौगिक हुन्। कार्बनका अक्साइड, कार्बोनेट, बाइकार्बोनेट र कार्बाइड पनि अप्राङ्गारिक यौगिक नै हुन्।

पानीमा अप्राङ्गारिक यौगिक आयोनमा छुट्टिन्छन्। यसलाई आयोनीकरण भनिन्छ। त्यसैले धेरैजसो अप्राङ्गारिक यौगिक पानीमा घुल्छन्, जस्तै सोडियम क्लोराइड (NaCl), हाइड्रोक्लोरिक अम्ल (HCl) र सोडियम हाइड्रोअक्साइड (NaOH)। तर सबै घुल्दैनन्। सिल्भर क्लोराइड (AgCl), बेरियम सल्फेट (BaSO₄) र क्याल्सियम कार्बोनेट (CaCO₃, चुनढुङ्गा) पानीमा झन्डै घुल्दैनन्।

प्राङ्गारिक र अप्राङ्गारिक यौगिकबिच भिन्नता

भिन्नताका आधार	प्राङ्गारिक यौगिक	अप्राङ्गारिक यौगिक
भौतिक अवस्था	ठोस, तरल र ग्यास तिनै अवस्थामा पाइन्छन्	धेरैजसो ठोस; केही तरल (पानी, हाइड्रोक्लोरिक अम्ल) र केही ग्यास (CO₂, H₂S)
रासायनिक बन्ड	कोभ्यालेन्ट बन्ड	धेरैजसो इलेक्ट्रोभ्यालेन्ट (आयोनिक) बन्ड; कहिलेकाहीँ कोभ्यालेन्ट
आयोनीकरण	धेरैजसो आयोनमा छुट्टिँदैनन्	धेरैजसो पानीमा आयोनमा छुट्टिन्छन्
घुलनशीलता	धेरैजसो पानीमा घुल्दैनन् तर प्राङ्गारिक घोलकमा घुल्छन्	धेरैजसो पानीमा घुल्छन् तर प्राङ्गारिक घोलकमा घुल्दैनन्
पग्लिने र उम्लिने तापक्रम	कम	बढी
ज्वलनशीलता	धेरैजसो सजिलै बल्छन् (घिउ, तेल, पेट्रोल, LPG)	धेरैजसो बल्दैनन् (नुन, चुनढुङ्गा)

बिहान उठेदेखि नै हाम्रो वरिपरि जताततै प्राङ्गारिक यौगिक हुन्छन्:

1. खाना: दाल, भात, तरकारी, माछा, मासु, दुध, दही र फलफूलमा कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, चिल्लो पदार्थ र भिटामिन हुन्छन्। यी सबै प्राङ्गारिक यौगिक हुन्।
2. लत्ताकपडा: कपास, सिल्क, ऊन र जुट प्राकृतिक प्राङ्गारिक पदार्थ हुन् भने नाइलन, पोलिएस्टर र एक्रिलिक कारखानामा बनाइने प्राङ्गारिक यौगिक हुन्।
3. औषधी: पारासिटामोलदेखि एन्टिबायोटिकसम्म धेरैजसो औषधी प्राङ्गारिक यौगिक हुन्।
4. ऊर्जा: पेट्रोल, डिजेल, मटितेल, LPG र स्पिरिट प्राङ्गारिक इन्धन हुन्। यिनलाई सवारी साधन, भान्सा र बत्तीमा प्रयोग गरिन्छ।
5. कृषि: धान, दाल, तरकारी र फलफूलजस्ता बाली कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन र भिटामिनबाट बनेका हुन्छन्। किसानले प्रयोग गर्ने धेरै कीटनाशक र झारनाशक विषादी तथा पशुदाना पनि प्राङ्गारिक नै हुन्।
6. सौन्दर्य सामग्री: साबुन, स्याम्पु, क्रिम, लिपस्टिक र अत्तर धेरैजसो प्राङ्गारिक यौगिकबाट बनेका हुन्छन्।

प्लास्टिक, कागज, रबर, रङ (पेन्ट), रङ्ग्याउने पदार्थ र कलमको मसी पनि प्राङ्गारिक यौगिक नै हुन्।

1. सही उत्तर छान्नुहोस्

2. फरक लेख्नुहोस्

3. कारण लेख्नुहोस्

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्