पाउरोटीको एउटा टुक्रा ओसिलो र न्यानो कुनामा केही दिन छोडियो भने त्यसमा केही उम्रन्छ: खैरो-सेतो भुवा र त्यसमा साना कालो थोप्ला। यो के हो? कहाँबाट आयो? के यो जीवित छ? अनुमान त जोसुकैले गर्न सक्छ, तर वैज्ञानिकहरू अनुमानमै रोकिँदैनन्। उनीहरू ध्यान दिएर हेर्छन्, आफ्ना अनुमानको जाँच गर्छन् र अहिलेसम्म कसैले उत्तर नदिएका प्रश्नमा अनुसन्धान गर्छन्। उत्तर मानिसलाई नै थाहा हुने प्रश्नमा उनीहरू धेरै मानिसलाई सोध्छन्।
यस एकाइमा पत्ता लगाउने यिनै चार तरिका पढिन्छन्: अवलोकन, परीक्षण, अनुसन्धान तथा सर्वेक्षण। यीभन्दा पहिले भने सुरक्षित रहने सिप चाहिन्छ। आगो, सिसा तथा रसायन हुने प्रयोगशालामा एक छिनको लापरवाहीले चोट लाग्न वा प्रयोगको नतिजा बिग्रन सक्छ।
विज्ञान सिक्ने तरिका
वैज्ञानिकहरू आफैँ काम गरेर संसारबारे सिक्छन्। विज्ञान सिकाइका लागि अवलोकन, परीक्षण, सर्वेक्षण, परियोजना कार्य तथा मोडेल निर्माण जस्ता क्रियाकलाप गरिन्छन्। यीमध्ये केही काम प्रयोगशालाभित्र गरिन्छन् भने धेरैजसो काम बाहिर खेत, जङ्गल, खोला वा गाउँमा गरिन्छन्। विज्ञानका तथ्य, सिद्धान्त र नियम यस्तै कामबाट पत्ता लगाइएका हुन्।
यी सबै क्रियाकलाप सुरक्षित तरिकाले तथा ध्यान दिएर गर्नुपर्छ। सुरक्षित तरिकाले काम गर्दा दुर्घटनाबाट बचिन्छ भने ध्यान दिएर काम गर्दा नतिजा पनि सही आउँछ। हतार गरेर, फोहोर परीक्षण नली प्रयोग गरेर वा लेबल साटिएर परीक्षण गर्दा सिधै गलत नतिजा आउँछ।
1.1 विज्ञान प्रयोगशालामा प्रयोगात्मक कार्य गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानी
विज्ञान प्रयोगशाला वैज्ञानिक अध्ययन तथा प्रयोगात्मक क्रियाकलाप गर्ने एउटा विशेष कोठा हो। आवश्यक उपकरण तथा रसायन भएको यस कोठामा विज्ञानका तथ्य, वस्तु र पदार्थको अध्ययन, अवलोकन, परीक्षण तथा प्रयोग गरिन्छ। प्रयोगशालामा आगो, तातो सिसा, धारिला औजार र हानिकारक रसायनजस्ता चोट पुर्याउन सक्ने कुरा पनि हुने भएकाले हरेक प्रयोगशालाका आफ्नै सुरक्षाका नियम हुन्छन्। धेरैजसो प्रयोगशालामा चित्र 1.1 मा जस्ता सुरक्षा चिह्न भएको सूचना पनि टाँसिएको हुन्छ।
यी सावधानी नअपनाई जथाभाबी काम गर्दा दुर्घटना हुन सक्छ र अवलोकन, परीक्षण तथा प्रयोगको नतिजामा पनि असर पर्न सक्छ।
सुरक्षाका नियमहरू
हरेक नियमका पछाडि एउटा कारण हुन्छ। कारण थाहा भएमा नियम सम्झन सजिलो हुन्छ।
| नियम | किन |
|---|---|
| क.सामग्री जथाभाबी चलाउनुहुँदैन। | सिसा फुट्न तथा रसायन पोखिन सक्छ। बोतल साटिएमा गलत नतिजा आउन वा खतरनाक प्रतिक्रिया हुन सक्छ। |
| ख.हानिकारक रसायन प्रयोग गर्दा मास्क, पन्जा तथा सुरक्षा चस्मा लगाउनुपर्छ। | अम्ल वा क्षारको एउटै छिटा आँखामा पर्दा आँखा नै जान सक्छ। छाला र फोक्सोलाई पनि जोगाउनुपर्छ। |
| ग.एप्रोन वा ल्याबकोट लगाउनुपर्छ। | छिटा छाला तथा विद्यालयको पोसाकमा नपरी यसैमा पर्छ। यसलाई छिट्टै फुकाल्न पनि सकिन्छ। |
| घ.आकस्मिक ढोका कहाँ छ, थाहा हुनुपर्छ। | आगलागी भएका बेला ढोका खोज्ने समय हुँदैन। |
| ङ.काम सकेपछि साबुनपानीले हात धुनुपर्छ। | हातमा लागेका रसायन तथा कीटाणु हातबाट मुख र आँखामा पुग्न सक्छन्। |
| च.प्रयोगशालामा खानेपिउने काम गर्नुहुँदैन। | टेबुल वा हातबाट खानामा रसायन टाँसिन सक्छ। |
| छ.रसायन कहिल्यै चाख्नुहुँदैन र बोतलबाट सिधै सुँघ्नुहुँदैन। | प्रयोगशालाका धेरै रसायन विषालु हुन्छन् भने कतिपयले नाक तथा घाँटी पोल्छन्। |
| ज.खेल्ने र जिस्काउने काम गर्नुहुँदैन। | विद्यालयका प्रयोगशालामा हुने धेरैजसो दुर्घटना आगो वा अम्लको बोतलनजिक कसैलाई धकेल्दा हुन्छन्। |
| झ.शिक्षकले दिएको निर्धारित विधि अपनाउनुपर्छ। | यो विधि सुरक्षित हुने र सही नतिजा दिने गरी तयार पारिएको हुन्छ। |
| ञ.बर्नर र तातो वस्तु चलाउँदा विशेष ख्याल राख्नुपर्छ। | तातो सिसा र चिसो सिसा हेर्दा ठ्याक्कै उस्तै देखिन्छन्। |
| ट.तताएका उपकरण सिधै टेबुलमा राख्नुहुँदैन। | यसो गर्दा टेबुल डढ्न, सिसा चर्किन वा पछि छुने मानिसको हात पोल्न सक्छ। तातो उपकरणलाई ताप सहने म्याट वा वायर गजमा राख्नुपर्छ। |
रसायन पोखिनु, हात काटिनु वा पोल्नुजस्ता कुनै गडबड भएमा त्यो जतिसुकै सानो भए पनि तुरुन्तै शिक्षकलाई भन्नुपर्छ। सानो पोलेको ठाउँलाई धारामा बगिरहेको चिसो पानीमुनि करिब 20 मिनेट राखेर सेलाउनुपर्छ।
तपाईँको साथीको औँलामा कुनै रसायन लागेछ र त्यो के हो भनेर साथी जान्न चाहन्छन्। अब के गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
हानिकारक धुवाँ निस्कने प्रतिक्रिया कहाँ गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
1.2 विज्ञानका प्रयोगात्मक कार्य
कुनै सिद्धान्त वा नियम जाँचेर निष्कर्ष निकाल्न योजना बनाएर गरिने कामलाई प्रयोग भनिन्छ। यसमा अवलोकन, खोजी, परीक्षण तथा मोडेल बनाउनेजस्ता वैज्ञानिक प्रक्रियागत सिप प्रयोग गरिन्छन्। प्रयोगबाट चाहेको नतिजा नआए पनि हामी हार मान्दैनौँ, बरु के बिग्रियो भनेर पत्ता लगाई अर्को तरिकाले फेरि प्रयास गर्छौँ। सबै प्रयोग प्रयोगशालामै गर्नुपर्छ भन्ने छैन, प्रयोगशालाबाहिर पनि कतिपय प्रयोग गर्न सकिन्छ। सुरक्षाका नियम भने जहाँ पनि पालना गर्नुपर्छ।
अवलोकन
कुनै वस्तु, घटना वा प्रक्रियालाई ज्ञानेन्द्रियको प्रयोग गरी ध्यानपूर्वक अनुभव गर्ने प्रक्रियालाई अवलोकन भनिन्छ। आँखाले हेरेर, कानले सुनेर, नाकले सुँघेर, छालाले छामेर र जिब्रोले स्वाद लिएर अवलोकन गरिन्छ (तर प्रयोगशालामा कुनै पनि कुरा चाख्नुहुँदैन)। ज्ञानेन्द्रियले मात्र नपुग्ने अवस्थामा उपकरणको प्रयोग गरिन्छ, जस्तै: साना वस्तु हेर्न हाते लेन्स वा माइक्रोस्कोप, टाढाका वस्तु हेर्न टेलिस्कोप तथा कुनै वस्तु ठ्याक्कै कति तातो छ भनेर नाप्न थर्मोमिटर।
अवलोकन प्रयोगशालामा मात्र हुँदैन, घर तथा विद्यालय वरिपरि पनि गर्न सकिन्छ। चिडियाखाना, वनस्पति उद्यान, औषधि कारखाना वा सञ्चार कम्पनीमा गएर पनि विज्ञानको अवलोकन गर्न सकिन्छ। राम्रो अवलोकनको योजना पहिले नै बनाइन्छ:
- कुन वस्तु, प्रक्रिया वा घटना, अर्थात् केको अवलोकन गर्ने हो भन्नेमा स्पष्ट हुनुपर्छ।
- अवलोकन किन गर्ने हो, अर्थात् त्यसको उद्देश्य तय गर्नुपर्छ।
- देखेको कुरा टिपोट, चित्र, तालिका वा फोटोमध्ये कसरी टिपेर प्रस्तुत गर्ने हो भन्ने पनि तय गर्नुपर्छ।
- अवलोकनपछि प्रतिवेदन लेख्नुपर्छ।
यीमध्ये कुन चाहिँ अवलोकन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
प्रतिवेदन लेखन
अवलोकनपछि एउटा प्रतिवेदन लेखिन्छ। यसबाट ठ्याक्कै के गरिएको थियो भन्ने कुरा अरूले पनि थाहा पाएर त्यसलाई जाँच्न सक्छन्। प्रतिवेदन लेख्ने विभिन्न ढाँचा हुन सक्छन्। उदाहरणका लागि क्रियाकलाप 1.1 को प्रतिवेदन यसरी लेख्न सकिन्छ:
वैज्ञानिक परीक्षण
अवलोकनबाट मात्र सबै कुरा थाहा हुँदैन। जस्तै, कुनै तरल पदार्थलाई हेरेर मात्र त्यो अम्ल हो कि होइन भन्न सकिँदैन। यस्तो अवस्थामा अवलोकनका आधारमा हामी एउटा अनुमान गर्छौँ: “कागतीको रस अमिलो हुने भएकाले यो सायद अम्ल हो।” जाँच्न सकिने यस्तो अनुमानलाई विज्ञानमा परिकल्पना भनिन्छ।
परिकल्पना ठिक हो कि होइन भनेर एउटा निश्चित वैज्ञानिक प्रक्रिया अपनाएर प्रयोगशालाभित्र वा बाहिर जाँच गरिन्छ। यसरी गरिने वैज्ञानिक जाँचलाई परीक्षण भनिन्छ। परीक्षण पनि एक किसिमको प्रयोग हो। यसलाई सुरु गर्नुअघि यी कुरामा स्पष्ट हुनुपर्छ:
- केको परीक्षण गर्ने हो तथा त्यससँग सम्बन्धित परिकल्पना के हो;
- परीक्षणको उद्देश्य, विधि तथा चाहिने सामग्री के के हुन्;
- नतिजा कसरी प्रस्तुत गर्ने।
अवलोकनपछि जस्तै परीक्षणपछि पनि प्रतिवेदन लेख्नुपर्छ।
क्रियाकलाप 1.3 को प्रतिवेदन यसरी लेख्न सकिन्छ।
एउटा तरलमा रातो लिटमस निलो हुन्छ तर निलो लिटमसको रङ बदलिँदैन। यो तरल के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
1.3 अनुसन्धान कार्य
जुनसुकै अनुसन्धान कुनै प्रश्न वा जिज्ञासाबाट सुरु हुन्छ। अहिलेसम्म राम्ररी उत्तर नपाइएको प्रश्नको उत्तर खोज्न गरिने गहन अध्ययन नै अनुसन्धान हो। विज्ञानका सबै आविष्कार तथा खोज यस्तै अनुसन्धानका उपलब्धि हुन्।
अनुसन्धानमा धैर्य चाहिन्छ। अनुसन्धान गर्दा एउटा निश्चित प्रक्रिया होसियारीसाथ पूरा गर्नुपर्छ र यस क्रममा पटक पटक असफल पनि भइन्छ। असफल हुँदा विधिको कमजोरी खोजेर त्यसमा सुधार गर्दै फेरि प्रयास गरिन्छ।
अनुसन्धानका चरण
अनुसन्धान कार्य गर्दा सामान्यतया यी चरण अपनाइन्छन्:
- उद्देश्य निर्धारण: ठ्याक्कै के पत्ता लगाउने हो, तय गर्ने।
- परिकल्पना निर्माण: प्रश्नको सम्भावित उत्तरका रूपमा जाँच्न सकिने अनुमान गर्ने।
- तथ्याङ्क सङ्कलन विधिको छनोट।
- आवश्यक सामग्रीको तयारी।
- तथ्याङ्क सङ्कलन।
- तथ्याङ्कको विश्लेषण: तथ्याङ्कलाई तालिका र ग्राफमा राखेर त्यसबाट के थाहा हुन्छ भनेर हेर्ने।
- निष्कर्ष: प्रश्नको उत्तर दिने तथा परिकल्पना सही थियो कि थिएन भनेर निर्णय गर्ने।
अनुसन्धानको प्रश्न कसरी जन्मन्छ
संपृतले वैज्ञानिकले गर्नुपर्ने कुरा नै गरे: अरूले भन्दैमा उनले कुनै कुरा पत्याएनन्। रुसाले भनेको कुरा चित्र 1.7 मा देखाइएको छ।
यस अनुसन्धानको प्रतिवेदन यसरी लेख्न सकिन्छ।
क्रियाकलाप 1.7 मा दुवै बोतलका लागि कुन कुरा उस्तै राख्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
1.4 सर्वेक्षण
केही प्रश्नको उत्तर प्रयोगशालामा पाउनै सकिँदैन। हाम्रो वडाका परिवारहरूले आफ्नो फोहोर कसरी व्यवस्थापन गर्छन्? हाम्रो विद्यालयका कति विद्यार्थी हिँडेर विद्यालय आउँछन्? यस्ता प्रश्नको उत्तर मानिससँग हुने भएकाले उनीहरूकहाँ गएरै सोध्नुपर्छ।
कुनै विषयवस्तु वा समस्यासँग सम्बन्धित मानिस वा ठाउँमा प्रत्यक्ष गएर तथ्याङ्क सङ्कलन गरी निष्कर्षमा पुग्ने कार्यलाई सर्वेक्षण भनिन्छ। तथ्याङ्क सङ्कलन गर्ने माध्यमलाई सर्वेक्षणका साधन भनिन्छ:
- प्रश्नावली: मानिसहरूले उत्तर दिने छापिएका प्रश्नको सूची;
- अन्तर्वार्ता: आमनेसामने बसेर प्रश्न सोध्ने र उत्तर टिप्ने;
- छलफल: टोलको आमा समूहजस्ता कुनै समूहसँग कुराकानी गर्ने;
- अवलोकन: आफैँ हेर्ने, जस्तै कुनै सडकमा कतिओटा फोहोर फाल्ने भाँडा छन् भनेर गन्ने।
सङ्कलित तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी निष्कर्ष निकाल्नुका साथै प्रायः समस्याको समाधान पनि सुझाइन्छ। सामान्यतया यी चरण अपनाएर सर्वेक्षण गरिन्छ:
- उद्देश्य छनोट।
- तथ्याङ्क सङ्कलनको विधि (साधन) छनोट।
- तथ्याङ्क सङ्कलन।
- तथ्याङ्कको विश्लेषण।
- निष्कर्ष निकाल्ने।
सर्वेक्षण पूरा गरिसकेपछि अध्ययनको शीर्षक, उद्देश्य, प्रयोग गरिएका साधन, तथ्याङ्कको विश्लेषण तथा अन्त्यमा निष्कर्ष र सुझावसमेत समावेश गरी प्रतिवेदन तयार गरिन्छ।
सर्वेक्षण प्रतिवेदनको एउटा नमुना
अनुसूची 1: सर्वेक्षण प्रश्नावली
- तपाईँको घरबाट निस्कने ठोस फोहोरलाई के गर्नुहुन्छ?
- क.फोहोर सङ्कलन गर्ने निकायलाई दिने।
- ख.केही फोहोर घरमै व्यवस्थापन गर्ने र बाँकी फोहोर सङ्कलन गर्ने निकायलाई दिने।
- ग.सबै फोहोर घरमै व्यवस्थापन गर्ने।
- कुहिने फोहोरलाई के गर्नुहुन्छ?
- क.कम्पोस्ट मल बनाउने।
- ख.बाटो वा खोलामा फाल्ने।
- ग.फोहोर उठाउनेलाई दिने।
- नकुहिने फोहोरलाई के गर्नुहुन्छ?
- क.अरू सामग्री बनाउन प्रयोग गर्ने।
- ख.जम्मा गरेर सङ्कलन केन्द्रलाई दिने।
- ग.जलाउने वा खाल्डोमा पुर्ने।
पत्ता लगाउने चार तरिका
तपाईँको जिल्लाका किसानहरूले रासायनिक मल बढी प्रयोग गर्छन् कि प्राङ्गारिक मल भन्ने कुरा तपाईँ जान्न चाहनुहुन्छ। यसका लागि कुन विधि सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
1. सही उत्तर छनोट गर्नुहोस्
क. कुनै वस्तु, घटना वा प्रक्रियालाई ज्ञानेन्द्रियद्वारा ध्यानपूर्वक अनुभव गर्ने प्रक्रियालाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. कुनै क्षेत्रका किसानले रासायनिक मल बढी प्रयोग गर्छन् कि प्राङ्गारिक मल भनी अध्ययन गर्नुपरेमा तलका मध्ये कुन अध्ययन विधि उपयुक्त हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. प्रयोगशालामा तलका मध्ये कुन काम गर्दा तपाईँ साथीलाई रोक्नुहुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. धुवाँ निस्कने रासायनिक प्रतिक्रिया गर्दा के गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. वैज्ञानिक अध्ययन गर्दा सबैभन्दा पहिले के गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
2. फरक छुट्याउनुहोस्
अवलोकन र परीक्षण
उत्तर
| अवलोकन | परीक्षण |
|---|---|
| कुनै वस्तु, घटना वा प्रक्रियालाई ज्ञानेन्द्रिय (र उपकरण) को प्रयोग गरी ध्यानपूर्वक अनुभव गर्ने प्रक्रिया। | परिकल्पना सही हो कि होइन भनेर जाँच्ने निश्चित प्रक्रिया। |
| यसबाट कुनै कुरा कस्तो छ वा के हुन्छ भन्ने थाहा हुन्छ। | यसबाट त्यसबारे गरिएको अनुमान सही हो कि होइन भन्ने थाहा हुन्छ। |
| यो प्रायः पहिले गरिन्छ र यसबाट परिकल्पना जन्मन्छ। | यो परिकल्पना बनाइसकेपछि मात्र गरिन्छ। |
| जस्तै: पाउरोटीको ढुसीलाई माइक्रोस्कोपमा हेर्नु | जस्तै: कागतीको रस अम्ल हो कि होइन भनेर त्यसमा लिटमस पेपर डुबाउनु |
अनुसन्धान र सर्वेक्षण
उत्तर
| अनुसन्धान | सर्वेक्षण |
|---|---|
| कुनै प्रश्न वा जिज्ञासाको उत्तर खोज्न गरिने गहन अध्ययन। | कुनै विषयमा मानिस वा ठाउँबाट प्रत्यक्ष तथ्याङ्क सङ्कलन गरी निष्कर्ष निकाल्ने कार्य। |
| परिकल्पनाबाट सुरु भएर त्यसको जाँच गरिन्छ। | प्रायः परिकल्पना चाहिँदैन; कुरा कस्तो छ भनेर पत्ता लगाइन्छ। |
| तथ्याङ्क प्रायः प्रयोगशालाभित्र वा बाहिर गरिने प्रयोगबाट आउँछ। | तथ्याङ्क प्रश्नावली, अन्तर्वार्ता, छलफल तथा अवलोकनबाट आउँछ। |
| जस्तै: लेउमा मलको प्रभाव पत्ता लगाउनु | जस्तै: 50 घरधुरीले फोहोर कसरी व्यवस्थापन गर्छन् भनेर पत्ता लगाउनु |
3. कारण लेख्नुहोस्
प्रयोगात्मक कार्य गर्दा सावधानी अपनाउनुपर्छ।
उत्तर
प्रयोगशालामा आगो, तातो र फुट्ने सिसा, धारिला औजार तथा हानिकारक रसायन हुन्छन्। सावधानी नअपनाए शरीर पोल्ने, काटिने, विष लाग्ने वा आँखामा चोट लाग्नेजस्ता दुर्घटना हुन सक्छन्। सफा उपकरण प्रयोग गरी सही विधि अपनाएर होसियारीसाथ काम गर्दा गल्ती पनि हुँदैन र नतिजा सही आउँछ।
प्रयोग वा सर्वेक्षणपछि प्रतिवेदन तयार गरिन्छ।
उत्तर
प्रतिवेदनमा के गरियो, कसरी गरियो, के पाइयो र त्यसको अर्थ के हो भन्ने लेखिन्छ। यसबाट अरूले त्यो कामबाट सिक्न, त्यसलाई जाँच्न तथा उही नतिजा आउँछ कि आउँदैन भनेर दोहोर्याएर हेर्न सक्छन्। प्रतिवेदन भविष्यका लागि अभिलेख पनि बन्छ। नलेखिएका नतिजा छिट्टै बिर्सिन्छन् र तिनलाई कसैले जाँच्न पनि सक्दैन।
अवलोकन वैज्ञानिक सिकाइको पहिलो चरण हो।
उत्तर
हरेक वैज्ञानिक अध्ययन कुनै घटना, परिवर्तन वा ढाँचा देख्ने वा थाहा पाउनेबाट सुरु हुन्छ। देखेको कुराबाट प्रश्न उठ्छ (“यस्तो किन भयो?”)। त्यही प्रश्नको उत्तर खोज्दा परिकल्पना बनाइन्छ, परीक्षण गरिन्छ र निष्कर्ष निकालिन्छ। अवलोकनबिना व्याख्या गर्ने र जाँच्ने कुरै हुँदैन।
4. यी प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
अवलोकन भनेको के हो?
उत्तर
कुनै वस्तु, घटना वा प्रक्रियालाई ज्ञानेन्द्रिय (आँखा, कान, नाक, छाला तथा प्रयोगशालाबाहिर जिब्रो) को प्रयोग गरी ध्यानपूर्वक अनुभव गर्ने प्रक्रियालाई अवलोकन भनिन्छ। आवश्यक परेमा यसमा हाते लेन्स, माइक्रोस्कोप वा थर्मोमिटरजस्ता उपकरणको पनि मदत लिइन्छ।
वैज्ञानिक कार्यमा अवलोकनको के महत्त्व छ?
उत्तर
- यो वैज्ञानिक अध्ययनको पहिलो चरण हो: वैज्ञानिकले उत्तर खोज्ने प्रश्न यसैबाट उठ्छन्।
- परिकल्पना, परीक्षण तथा निष्कर्ष बनाउन चाहिने तथ्य (तथ्याङ्क) यसैबाट पाइन्छ।
- हरेक प्रयोगको नतिजा अवलोकनबाटै देखिन्छ र टिपिन्छ।
- ममताले फूल र झुसिलकिराबाट सिकेजस्तै यसबाट प्रकृतिबारे सिधै सिक्न तथा पढेको कुरा जाँच्न सकिन्छ।
अवलोकनबाट पर्याप्त जानकारी नपाएको अवस्थामा वैज्ञानिक कार्यमा के गरिन्छ?
उत्तर
अवलोकनका आधारमा पहिले एउटा अनुमान अर्थात् परिकल्पना बनाइन्छ। त्यसपछि त्यो सही हो कि होइन भनेर परीक्षण (प्रयोग) गरिन्छ। जस्तै: स्वाद अमिलो भएकाले कागतीको रस अम्ल होला भन्ने लागे पनि पक्का हुन लिटमस परीक्षण गर्नुपर्छ। ठुला प्रश्नका लागि अनुसन्धान वा सर्वेक्षण गरिन्छ।
परीक्षण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुराहरू के के हुन्?
उत्तर
- एक पटकमा एउटा मात्र कुरा फेर्नुपर्छ र अरू सबै कुरा उस्तै राख्नुपर्छ, ताकि नतिजा त्यही कुराले आएको हो भनी थाहा होस्।
- देखिएका कुरा र नापहरू तुरुन्तै ठिकसँग टिप्नुपर्छ र सम्भव भए परीक्षण दोहोर्याउनुपर्छ।
- शिक्षक भएको बेला मात्र शिक्षकले दिएको विधि अपनाएर प्रयोग गर्नुपर्छ।
- ल्याबकोट लगाउनुपर्छ; हानिकारक रसायन चलाउँदा सुरक्षा चस्मा, पन्जा तथा मास्क लगाउनुपर्छ।
- रसायन कहिल्यै चाख्नुहुँदैन र सिधै सुँघ्नुहुँदैन; गन्ध लिनुपरे हावालाई हातले नाकतिर हम्कनुपर्छ।
- बर्नर र तातो वस्तु चलाउँदा होसियार हुनुपर्छ; तातो उपकरणलाई टेबुलमा होइन, ताप सहने म्याटमा राख्नुपर्छ।
- धुवाँ निस्कने प्रयोग फ्युम हुडमा गर्नुपर्छ।
- आकस्मिक ढोका कहाँ छ भन्ने थाहा हुनुपर्छ। कुनै पनि दुर्घटना भएमा तुरुन्तै शिक्षकलाई भन्नुपर्छ।
- काम सकेपछि साबुनपानीले हात धुनुपर्छ।
प्रयोगशालामा काम गर्दा गर्न हुने र गर्न नहुने कार्यहरू तालिकामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
| गर्न हुने | गर्न नहुने |
|---|---|
| ल्याबकोट लगाउने तथा हानिकारक रसायन चलाउँदा सुरक्षा चस्मा र पन्जा लगाउने | प्रयोगशालामा खानेपिउने |
| दिइएको विधि अपनाउने | रसायन चाख्ने वा सिधै सुँघ्ने |
| आकस्मिक ढोका कहाँ छ भनेर थाहा पाउने | खेल्ने, दौडने वा जिस्काउने |
| बर्नर र तातो वस्तु चलाउँदा होसियार हुने | तातो उपकरण सिधै टेबुलमा राख्ने |
| कुनै पनि दुर्घटनाबारे शिक्षकलाई भन्ने | सामग्री जथाभाबी चलाउने |
| काम सकेपछि हात धुने | कसैले नहेरी बर्नर बलिरहन दिने |
अनुसन्धान गर्दा के कुरामा ध्यान दिनुपर्छ?
उत्तर
- स्पष्ट प्रश्न र उद्देश्यबाट सुरु गरी जाँच्न सकिने परिकल्पना बनाउने।
- तथ्याङ्क सङ्कलनको उपयुक्त विधि छानेर सामग्री तयार पार्ने।
- एउटा परीक्षणमा एउटा मात्र कुरा बदल्ने र बाँकी सबै उस्तै राख्ने; तुलना गर्न एउटा नियन्त्रण पनि राख्ने।
- तथ्याङ्क होसियारीसाथ तथा इमानदारीपूर्वक सङ्कलन गर्ने र नाप दोहोर्याउने।
- निष्कर्ष निकाल्नुअघि तथ्याङ्कको विश्लेषण गर्ने तथा नतिजा आफ्नो अनुमानसँग नमिले पनि स्वीकार गर्ने।
- धैर्य राख्ने: असफल भए कमजोरी पत्ता लगाई सुधार गरेर फेरि प्रयास गर्ने।
- सुरक्षाका नियम पालना गर्ने तथा अन्त्यमा प्रतिवेदन लेख्ने।
कस्तो अवस्थामा सर्वेक्षण गरिन्छ?
उत्तर
चाहिने जानकारी मानिससँग भएको वा धेरै ठाउँमा छरिएको तथा प्रयोगशालामा पाउन नसकिने अवस्थामा सर्वेक्षण गरिन्छ। जस्तै: घरधुरीले फोहोर कसरी व्यवस्थापन गर्छन्, किसानले कुन बाली लगाउँछन् वा परिवारले खाना कसरी जोगाउँछन्। समुदायको कुनै समस्या बुझेर त्यसको समाधान खोज्न पनि सर्वेक्षण गरिन्छ।
सर्वेक्षणका साधन भन्नाले के बुझिन्छ? उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।
उत्तर
सर्वेक्षणमा तथ्याङ्क सङ्कलन गर्न प्रयोग गरिने माध्यमलाई सर्वेक्षणका साधन भनिन्छ। उदाहरण:
- प्रश्नावली: लिखित प्रश्नको सूची, जस्तै 50 घरको फोहोर सर्वेक्षणमा प्रयोग गरिएको।
- अन्तर्वार्ता: मानिसलाई आमनेसामने प्रश्न सोधेर उत्तर टिप्ने।
- छलफल: किसान वा आमा समूहजस्ता समूहसँग कुराकानी गर्ने।
- अवलोकन: आफैँ हेरेर र गनेर तथ्याङ्क लिने, जस्तै कतिओटा घरमा कम्पोस्ट खाडल छन्।
एलिनालाई हरिया बिरुवालाई सूर्यको प्रकाश चाहिन्छ कि चाहिँदैन भनेर अध्ययन गर्न मन लागेछ। उनलाई सो अध्ययन कसरी गर्ने भन्नेबारे स्पष्ट विधिसहितको सुझाव दिनुहोस्।
सङ्केत
प्रकाश पाउने बिरुवाले आफ्ना पातमा खाना (स्टार्च) बनाउँछ। आयोडिनले स्टार्चलाई निलो-कालो बनाउँछ।
उत्तर
परिकल्पना: हरिया बिरुवालाई खाना बनाउन सूर्यको प्रकाश चाहिन्छ।
विधि:
- पातमा पहिलेदेखि भएको स्टार्च सक्न गमलामा रोपेको एउटा बिरुवालाई दुई दिनसम्म अँध्यारो कोठामा राख्नुपर्छ।
- एउटा पातको केही भागलाई दुवैतिरबाट कालो कागजको टुक्राले छोपेर क्लिपले अड्याउनुपर्छ।
- बिरुवालाई 5–6 घण्टा चर्को घाममा राख्नुपर्छ।
- पात टिपेर कागज हटाएपछि शिक्षकको उपस्थितिमा पातलाई एक मिनेट उम्लिरहेको पानीमा डुबाउनुपर्छ। त्यसपछि पातलाई अल्कोहलमा राखेर वाटरबाथमा (कहिल्यै सिधै आगोमाथि होइन) फिक्का नहुन्जेल तताई पानीमा पखाल्नुपर्छ।
- पातलाई एउटा प्लेटमा फिँजाएर त्यसमा केही थोपा आयोडिनको घोल हाल्नुपर्छ।
नतिजा: घाम पाएको भाग निलो-कालो हुन्छ (त्यहाँ स्टार्च बनेको थियो) भने छोपिएको भाग खैरो नै रहन्छ (त्यहाँ स्टार्च बनेन)।
निष्कर्ष: हरिया बिरुवालाई आफ्नो खाना बनाउन सूर्यको प्रकाश चाहिन्छ।
उही पातको छोपिएको भाग नियन्त्रण हो: प्रकाशबाहेक यसका सबै कुरा (बिरुवा, पानी, हावा) उस्तै छन्। अझ सजिलो तरिका पनि छ: उस्तै माटो र पानी दिएर उस्तै दुईओटा बिरुवामध्ये एउटालाई घाममा र अर्कोलाई अँध्यारो दराजमा हुर्काउने, अनि एक हप्तापछि दुवैलाई दाँज्ने।
कक्षा 8 मा विज्ञान शिक्षकको अनुपस्थितिमा वनस्पति कोष र जनावर कोषको प्रयोगात्मक कक्षा सञ्चालन गर्नुपर्ने भयो। यसका लागि एउटा कार्यपत्र (worksheet) तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
कार्यपत्र: वनस्पति कोष र जनावर कोषको अवलोकन
उद्देश्य: माइक्रोस्कोपमा वनस्पति कोष (प्याजको झिल्ली) र जनावर कोष (गालाका कोष) अवलोकन गरी तिनलाई दाँज्नु।
सामग्री: एउटा प्याज, फोरसेप, सफा दाँत कोट्याउने सिन्को (टुथपिक), ग्लास स्लाइड, कभर स्लिप, ड्रपर, पानी, आयोडिनको घोल (वा सफ्रानिन), मिथिलिन ब्लु, ब्लटिङ पेपर, माइक्रोस्कोप।
विधि (वनस्पति कोष):
- फोरसेपले प्याजको पत्रको भित्रपट्टिबाट पातलो, पारदर्शी झिल्ली निकाल्नुहोस्।
- यसलाई स्लाइडमा एक थोपा पानीमा सम्म पारेर फिँजाई एक थोपा आयोडिनको घोल हाल्नुहोस्।
- हावाका फोका नपरून् भनेर कभर स्लिपलाई छड्के पारेर बिस्तारै राख्नुहोस्; बढी भएको तरल ब्लटिङ पेपरले सोस्नुहोस्।
- माइक्रोस्कोपमा पहिले कम पावरमा, अनि बढी पावरमा हेर्नुहोस्।
विधि (जनावर कोष):
- सफा टुथपिकको चेप्टो टुप्पोले आफ्नै गालाको भित्रपट्टि बिस्तारै कोट्याउनुहोस्।
- कोट्याएको कुरालाई स्लाइडमा एक थोपा पानीमा फिँजाई एक थोपा मिथिलिन ब्लु हालेर कभर स्लिपले छोप्नुहोस्।
- माइक्रोस्कोपमा हेर्नुहोस्।
अवलोकन: हरेकका दुईओटा कोषको चित्र बनाएर देखिएजति कोषभित्ता, कोषझिल्ली, साइटोप्लाज्म, न्युक्लियस तथा भ्याकुलको नाम लेख्नुहोस्।
| भाग | प्याजको कोष | गालाको कोष |
|---|---|---|
| कोषभित्ता | ||
| आकार | ||
| ठुलो भ्याकुल | ||
| न्युक्लियस |
प्रश्नहरू: कुन कोषमा कोषभित्ता हुन्छ? कुन कोषको आकार नियमित हुन्छ? कोषलाई किन रङ्गाइन्छ?
सावधानी: आफ्नै टुथपिक मात्र प्रयोग गरी प्रयोगपछि फाल्नुहोस्; स्लाइड र कभर स्लिप होसियारीसाथ चलाउनुहोस् (यी फुट्छन्); रङ्गाउने रसायन नचाख्नुहोस् र नछिटाउनुहोस्; अन्त्यमा हात धुनुहोस्।
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →