जनसङ्ख्या र यसको व्यवस्थापन

जनसङ्ख्या भनेको के हो?

“जनसङ्ख्या” शब्द “जन” र “सङ्ख्या” मिलेर बनेको छ। “जन” भनेको मानिस हो। त्यसैले जनसङ्ख्याको अर्थ मानिसको सङ्ख्या हो।

कुनै निश्चित ठाउँ, सहर, जिल्ला, प्रदेश वा देशमा बसोबास गर्ने सबै मानिसको सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या भनिन्छ। यसमा सबै उमेर, वर्ग, जात र धर्मका मानिस पर्छन्। बच्चा, बुढापाका, महिला, पुरुष सबै गनिन्छन्।

जनसङ्ख्या सबै ठाउँमा एकैनासको हुँदैन। मानिस बस्ने ठाउँ छान्दा धेरै कुरा हेर्छन्:

• क.भौगोलिक अवस्था: समथर जमिनमा घर बनाउन, खेती गर्न र बाटो खन्न सजिलो हुन्छ।
• ख.हावापानी: धेरै चिसो वा धेरै गर्मी ठाउँमा कम मानिस बस्छन्।
• ग.सुविधा: बाटो, बिजुली, खानेपानी, विद्यालय, अस्पताल र रोजगारी भएका ठाउँमा धेरै मानिस बस्छन्।

त्यसैले नेपालको हिमाली र पहाडी क्षेत्रमा भन्दा तराईमा जनसङ्ख्या बढी छ। गाउँमा भन्दा सहरमा जनसङ्ख्याको चाप बढी छ।

जनसङ्ख्याको महत्त्व

मानिसबिना घर, समाज र देश चल्दैनन्। काम गर्ने, सिक्ने र नयाँ कुरा बनाउने मानिस नै हुन्। जनसङ्ख्याको महत्त्व यस्तो छ:

• क.उत्पादनमूलक कार्यमा वृद्धि हुन्छ: खेती, उद्योग र व्यापार गर्ने हात धेरै हुन्छन्।
• ख.घरेलु र सामाजिक कार्य गर्न सहज हुन्छ: परिवारमा उपयुक्त सङ्ख्या भए घरको काम बाँडेर गर्न सकिन्छ।
• ग.प्रशासनिक कार्य गर्न सहज हुन्छ: कार्यालय, विद्यालय र अस्पताल चलाउन मानिस चाहिन्छन्।
• घ.विकास कार्य सम्पन्न गर्न मदत पुग्छ: बाटो, पुल र नहर बनाउन धेरै जनाको श्रम चाहिन्छ।

तर सङ्ख्या मात्र धेरै भएर पुग्दैन। सिपालु, स्वस्थ र पढेलेखेका मानिस भए मात्र स्थानीय स्रोतसाधनको खोजी र परिचालन हुन्छ। परिचालन भनेको स्रोतलाई काममा लगाउनु हो। देशको अवस्थाअनुसार उपयुक्त जनसङ्ख्या भएमा विकासले गति लिन्छ।

जनसाङ्ख्यिकी

जनसङ्ख्या सधैँ एउटै रहँदैन। आज बच्चा जन्मन्छन्, कोही मर्छन्, कोही बसाइँ सर्छन्। त्यसैले जनसङ्ख्या गतिशील हुन्छ, अर्थात् घटिबढी भइरहन्छ।

जनसङ्ख्याको गणितीय अध्ययनलाई जनसाङ्ख्यिकी भनिन्छ। यसमा सङ्ख्या गनेर, जोडघटाउ गरेर र तालिका बनाएर जनसङ्ख्या बुझिन्छ। जनसाङ्ख्यिकीले जनसङ्ख्याको तीन कुरा अध्ययन गर्छ:

• क.आकार: कुनै ठाउँमा जम्मा कति मानिस छन्।
• ख.वितरण: मानिस कुन ठाउँमा कति बाक्लो वा पातलो गरी बसेका छन्।
• ग.परिवर्तन: जनसङ्ख्या कति बढ्यो वा घट्यो।

जनसाङ्ख्यिकीका तत्त्व

जनसङ्ख्याको आकार, बनोट र वितरण तीन कुराले बदलिन्छ: जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ। यी तीनलाई जनसाङ्ख्यिकीका तत्त्व भनिन्छ।

जन्म: शिशु आमाको कोखबाट छुट्टिएपछि सास फेर्छ, रुन्छ र हातखुट्टा चलाउँछ। जीवनको यस्तो लक्षण देखाउँदै शिशु संसारमा आउनुलाई जन्म भनिन्छ। जन्म प्राकृतिक प्रक्रिया हो र निरन्तर चलिरहन्छ। जन्मले गाउँ, सहर वा देशको जनसङ्ख्या बढाउँछ।

मृत्यु: जन्मेको हरेक मानिस एक दिन मर्छ। मानिसका जीवित क्रियाकलाप सधैँका लागि अन्त्य हुनुलाई मृत्यु भनिन्छ। रोग, दुर्घटना, महामारी, बुढ्यौली, युद्ध आदि कारणले मृत्यु हुन्छ। मृत्युले जनसङ्ख्या घटाउँछ।

बसाइँसराइ: सुविधा, अवसर र रोजगारीको खोजीमा एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा बस्न जानुलाई बसाइँसराइ भनिन्छ। कोही सधैँका लागि सर्छन्, यसलाई स्थायी बसाइँसराइ भनिन्छ। कोही केही समयका लागि मात्र जान्छन्, जस्तै: पढ्न वा काम गर्न। यसलाई अस्थायी बसाइँसराइ भनिन्छ।

बसाइँसराइमा एउटै घटनाले दुई ठाउँको जनसङ्ख्या बदल्छ। मानिस छाडेर गएको ठाउँमा जनसङ्ख्या घट्छ। उनी पुगेको ठाउँमा बढ्छ। गाउँबाट सहर, पहाडबाट तराई र देशबाट विदेश जाने बसाइँसराइले नेपालको जनसङ्ख्या वितरणमा ठुलो प्रभाव पारेको छ।

यसबाट एउटा सजिलो नियम बन्छ:

नयाँ जनसङ्ख्या = पुरानो जनसङ्ख्या + जन्म − मृत्यु + बसाइँ आउने − बसाइँ जाने

अभ्यास

जनगणनाको इतिहास

अङ्ग्रेजीमा जनगणनालाई census भनिन्छ। यो शब्द ल्याटिन भाषाको censere बाट आएको हो। censere को अर्थ मूल्याङ्कन गर्नु वा कर तोक्नु हो।

धेरै पहिले राजाहरूले कति मानिसले कर तिर्न सक्छन् र कति जना सेनामा भर्ना हुन सक्छन् भनेर जान्न मानिस गनाउँथे। हजारौँ वर्षअघि इजिप्ट, बेबिलोन, चीन र रोमजस्ता ठाउँमा यसरी मानिस गनिएको इतिहास पाइन्छ।

सबैलाई एउटै नियममा, एउटै समयमा गन्ने वैज्ञानिक जनगणना भने सत्रौँ र अठारौँ शताब्दीतिर सुरु भयो। सन् १६६५–६६ मा अहिलेको क्यानडाको एउटा भागमा घरघरमा गएर हरेक व्यक्तिको नाम, उमेर र पेसा टिपिएको थियो। यसलाई पहिलो वैज्ञानिक जनगणना मानिन्छ।

नेपालमा पनि पहिलेदेखि नै गणना गरिन्थ्यो। गुठी चलाउन चाहिने रकम जुटाउन घरधुरी गनिन्थ्यो। पृथ्वीनारायण शाह र भीमसेन थापाको पालामा सेनामा भर्ना गर्न मानिस गनिन्थे। जङ्गबहादुर राणाले वि.सं. १९१०, १९११ र १९१३ मा तीन वर्ष लगाएर घर, परिवार सङ्ख्या, श्रीमान्–श्रीमती र घरमुलीको नाम टिपाएका थिए।

देशभर नियमित र व्यवस्थित जनगणना भने वि.सं. १९६८ मा चन्द्रशमशेरको पालामा सुरु भयो। त्यसैलाई नेपालको पहिलो राष्ट्रिय जनगणना मानिन्छ। त्यस बेलाका जनगणनामा मानिसको टाउको मात्र गनिन्थ्यो। उमेर, पेसा, भाषा जस्ता धेरै विवरण टिपेर आधुनिक वैज्ञानिक विधिबाट जनगणना गर्ने काम वि.सं. २००९/११ को जनगणनादेखि भयो। हाम्रो देशमा असार ८ गतेलाई जनगणना दिवस का रूपमा मनाइन्छ।

जनगणनाको अर्थ

कुनै निश्चित समयमा कुनै खास ठाउँमा बस्ने सबै मानिसको विवरण सङ्कलन गरेर सही तथ्याङ्क प्रकाशन गर्ने कामलाई जनगणना भनिन्छ। यसमा मानिसको जनसाङ्ख्यिक (उमेर, लिङ्ग, जन्म, मृत्यु), आर्थिक (पेसा, आम्दानी) र सामाजिक (भाषा, धर्म, शिक्षा) विवरण लिइन्छ। तथ्याङ्क भनेको गनेर वा नापेर पाइएका सङ्ख्या र विवरण हो।

जनगणना प्रक्रिया

जनगणना एकै दिनमा सकिने काम होइन। यसका लागि वर्षौँ अघिदेखि तयारी गरिन्छ। जनगणना गर्न अपनाइने चरणलाई जनगणना प्रक्रिया भनिन्छ। यसका सात चरण छन्:

• क.जनगणनाको तयारी र प्रश्नावली निर्माण: कहिले, कसरी र कसले गन्ने भनेर योजना बनाइन्छ। हरेक घरमा सोधिने प्रश्नको सूची, अर्थात् प्रश्नावली, बनाइन्छ।
• ख.पूर्वपरीक्षण: प्रश्नावली केही ठाउँमा सोधेर जाँचिन्छ। मानिसले प्रश्न बुझे कि बुझेनन् भनेर हेरिन्छ र प्रश्न सच्याइन्छ।
• ग.तालिम: घरघरमा गएर प्रश्न सोध्ने गणक र उनीहरूलाई हेर्ने सुपरिवेक्षकलाई तालिम दिइन्छ।
• घ.गणना: गणक घरघरमा पुगेर प्रश्न सोध्छन् र उत्तर टिप्छन्।
• ङ.प्रश्नावलीको सङ्कलन: भरिएका सबै प्रश्नावली (अहिले ट्याब्लेट र कम्प्युटरमा भरिएका विवरण) जम्मा गरिन्छन्।
• च.सम्पादन र साङ्केतीकरण: उत्तरमा गल्ती छ कि भनेर जाँचिन्छ। हरेक उत्तरलाई अङ्कको सङ्केत (कोड) दिइन्छ, ताकि कम्प्युटरले छिटो जोड्न सकोस्।
• छ.तालिकामा प्रस्तुतीकरण र प्रकाशन: नतिजा तालिका, चार्ट र नक्सामा देखाएर सबैले हेर्न पाउने गरी प्रकाशन गरिन्छ।

जनगणनाका विधि

जनगणना कसरी गरिन्छ भन्ने तरिकालाई विधि भनिन्छ। मुख्य प्रश्न यही हो: कुनै मानिस आफ्नो घरभन्दा टाढा छ भने उसलाई कहाँ गन्ने? यसका तीन मुख्य विधि छन्:

• क.वास्तविक उपस्थिति विधि: जनगणनाका बेला मानिस जहाँ भेटिन्छ, त्यहीँ गनिन्छ। काठमाडौँमा बस्ने मानिस त्यस बेला पोखरा घुम्न गएको भए पोखरामा गनिन्छ।
• ख.वैधानिक उपस्थिति विधि: मानिस सधैँ बस्ने ठाउँ, अर्थात् उसको स्थायी बसोबास को ठाउँमा गनिन्छ। ऊ जनगणनाका बेला जहाँसुकै भए पनि आफ्नै घरको सदस्यमा गनिन्छ।
• ग.परिमार्जित स्थायी बसोबास विधि: माथिका दुई विधि मिलाएर बनाइएको विधि हो। मानिस सधैँ बस्ने ठाउँमा गनिन्छ। तर लामो समय, जस्तै: छ महिना वा बढी, अर्को ठाउँमा बसेको वा बस्ने भएको मानिस त्यहीँको बासिन्दामा गनिन्छ। नेपालमा यही विधि अपनाइन्छ।

जनगणनाको महत्त्व

जनगणना जनसङ्ख्याको सबैभन्दा भरपर्दो स्रोत हो। यसको महत्त्व यस्तो छ:

• क.वडा तहसम्मको जनसङ्ख्या र परिवार सङ्ख्या थाहा हुन्छ।
• ख.उमेर, लिङ्ग, जातजाति, भाषा, धर्म, अपाङ्गता जस्ता विषयको सूचना पाइन्छ।
• ग.मानिसको पेसा र आम्दानी जस्ता आर्थिक पक्ष थाहा हुन्छ।
• घ.साक्षरता र शिक्षाको अवस्था थाहा हुन्छ।
• ङ.बसाइँसराइ, प्रजननदर (महिलाले औसतमा कति बच्चा जन्माउँछन्) र मृत्युदरको जानकारी हुन्छ।

यी तथ्याङ्कले सरकारलाई योजना बनाउन सघाउँछन्। कुन ठाउँमा कति विद्यालय, स्वास्थ्य चौकी र खानेपानी चाहिन्छ भन्ने कुरा जनगणनाबाटै थाहा हुन्छ। निर्वाचन क्षेत्र र स्थानीय तहका सीमा तोक्दा पनि जनसङ्ख्या हेरिन्छ।

अभ्यास

जनसङ्ख्या बुझ्न सही तथ्याङ्क चाहिन्छ। यस्ता तथ्याङ्क विभिन्न स्रोतबाट सङ्कलन गरिन्छ: जनगणना, नमुना सर्वेक्षण (केही घर मात्र छानेर गरिने सर्वेक्षण), व्यक्तिगत घटना दर्ता, जनसङ्ख्या रजिस्ट्रेसन र अन्य अभिलेख। यहाँ तीन मुख्य स्रोत हेरौँ।

जनगणना

जनगणना जनसङ्ख्याको तथ्याङ्क सङ्कलनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण स्रोत हो। यसमा घरपरिवारका सदस्य सङ्ख्या, उमेर, धर्म, भाषा, शिक्षा, जन्म, मृत्यु, विवाह आदि विवरण सङ्कलन गरिन्छ। नेपालमा जनगणना करिब हरेक दश वर्षमा हुन्छ।

नेपालमा जनगणना वि.सं. १९६८ मा सुरु भयो। जनगणनाको सय वर्ष पुगेको अवसरमा असार ८ लाई जनगणना दिवस का रूपमा मनाउन थालिएको हो।

पछिल्लो, अर्थात् बाह्रौँ जनगणना, वि.सं. २०७८ मा भयो। यसअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ (२ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५ सय ७८) थियो। नेपालमा जनगणना बसोबासका आधारमा गरिन्छ। जनसङ्ख्याको आकार, बनोट, परिवर्तन र वितरणको तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नु जनगणनाको उद्देश्य हो। अहिले नेपालमा जनगणना राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय ले गर्छ।

पञ्जीकरण

जनगणना दश वर्षमा एक पटक मात्र हुन्छ। बिचका वर्षमा पनि बच्चा जन्मन्छन्, मानिस मर्छन्, विवाह गर्छन् र बसाइँ सर्छन्। यी घटना जनगणना नपर्खी, घटना हुनेबित्तिकै दर्ता गरिन्छ।

जन्म, मृत्यु, विवाह, बसाइँसराइ र सम्बन्धविच्छेद जस्ता व्यक्तिगत घटना दर्ता गरेर अभिलेख अद्यावधिक गर्नुलाई पञ्जीकरण भनिन्छ। अद्यावधिक भनेको आजसम्मको नयाँ विवरण थप्दै जानु हो। पञ्जीकरणलाई व्यक्तिगत घटना दर्ता पनि भनिन्छ। यस्ता घटना हाम्रो वडा कार्यालयमा दर्ता गरिन्छन्।

पञ्जीकरणका फाइदा:

• क.यो व्यक्तिगत घटनाको सरकारी अभिलेख हो।
• ख.जन्मदर्ताको आधारमा पछि नागरिकता लिन सजिलो हुन्छ।
• ग.राज्यबाट कानुनबमोजिमका सुविधा लिन सघाउँछ, जस्तै: विद्यालय भर्ना, छात्रवृत्ति, सामाजिक सुरक्षा भत्ता।
• घ.जनसङ्ख्याको विवरण र जनसाङ्ख्यिक तत्त्वको विश्लेषण गर्न वास्तविक सूचना दिन्छ।

नेपालमा पञ्जीकरण, अर्थात् व्यक्तिगत घटना दर्ता, वि.सं. २०३४ वैशाख १ देखि सुरु भएको हो। सुरुमा केही जिल्लामा मात्र थियो, पछि देशभर पुग्यो।

अभिलेख

विभिन्न कार्यालयले आफ्नो काम चलाउन मानिसको विवरण राखेका हुन्छन्। यस्ता विवरणलाई अभिलेख भनिन्छ। अभिलेख पनि जनसङ्ख्याको तथ्याङ्कको स्रोत हो।

अभिलेखका उदाहरण: मतदाता नामावली, नागरिकताको लगत, टेलिफोन डाइरेक्टरी, विद्यालय भर्ना लगत। लगत भनेको नाम र विवरणको सूची हो।

अभिलेख आफ्नो कामका लागि बनाइएकाले यसमा सबै खालका सूचना हुँदैनन्। जस्तै: मतदाता नामावलीमा १८ वर्ष नपुगेका कोही हुँदैनन्। विद्यालय भर्ना लगतमा पढ्ने उमेरका बालबालिका मात्र हुन्छन्। तर अनुसन्धानकर्ता, प्रशासक र योजनाविद् (योजना बनाउने विज्ञ) लाई यस्ता अभिलेख धेरै उपयोगी हुन्छन्।

अभ्यास

जनसङ्ख्याको आकार र वृद्धि

जनसङ्ख्या हरेक दिन बदलिन्छ। त्यसैले “नेपालको जनसङ्ख्या ठ्याक्कै यति हो” भनेर सधैँका लागि भन्न सकिँदैन। तर ठाउँ र समय तोकेपछि भन्न सकिन्छ। कुनै निश्चित भौगोलिक क्षेत्रमा निश्चित समयमा रहेको जनसङ्ख्यालाई जनसङ्ख्याको आकार भनिन्छ।

वि.सं. १९६८ मा नेपालको जनसङ्ख्या ५६,३८,७४९ थियो। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार यो २,९१,६४,५७८ पुग्यो। एक सय दश वर्षमा नेपालको जनसङ्ख्या करिब पाँच गुणा भयो।

जनसङ्ख्याको आकारमा हुने घटबढलाई जनसङ्ख्या परिवर्तन भनिन्छ। यसका तीन पक्ष छन्: जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ। यी तीनका कारण कुनै निश्चित समयमा कुनै देशको जम्मा जनसङ्ख्यामा आउने परिवर्तनलाई जनसङ्ख्या वृद्धि भनिन्छ।

हरेक सय जना मानिसमा एक वर्षमा कति जना थपिए भन्ने सङ्ख्यालाई जनसङ्ख्या वृद्धिदर भनिन्छ। यसलाई प्रतिशतमा लेखिन्छ।

जनगणना	वार्षिक जनसङ्ख्या वृद्धिदर
वि.सं. २०६८	१.३५ प्रतिशत
वि.सं. २०७८	०.९२ प्रतिशत

०.९२ प्रतिशत भनेको हरेक सय जनामा एक वर्षमा एक जनाभन्दा पनि कम थपिनु हो। पहिलेका जनगणनामा नेपालको वृद्धिदर करिब दुई प्रतिशत हाराहारी थियो। पछिल्लो दशकमा भने वृद्धिदर घटेको छ। यसका मुख्य कारण हुन्: परिवार साना हुँदै जानु र धेरै युवा विदेश जानु।

जनसङ्ख्याको बनोट

उमेर, लिङ्ग, जाति, धर्म, पेसा, भाषा आदि जनसङ्ख्याका आधारभूत पक्ष हुन्। यिनले जनसङ्ख्या कस्ता कस्ता मानिस मिलेर बनेको छ भन्ने देखाउँछन्। यसलाई जनसङ्ख्याको बनोट भनिन्छ। बनोटले समाज, समुदाय र सिङ्गो देशको वास्तविक अवस्था बताउँछ र विकासका काममा प्रभाव पार्छ।

उदाहरणका लागि १५ देखि ५९ वर्ष उमेरका मानिसलाई सक्रिय जनसङ्ख्या मानिन्छ। यो उमेरका मानिस काम गर्न सक्ने हुन्छन्। यो उमेर समूहको जनसङ्ख्या बढी हुनु भनेको काम गर्ने हात धेरै हुनु हो। यसले स्रोतसाधन परिचालनमा सघाउँछ। १५ वर्षभन्दा साना बालबालिका र ६० वर्षभन्दा माथिका बुढापाका भने धेरैजसो अरूको भरमा हुन्छन्।

जनसङ्ख्यामा महिला, पुरुष र तेस्रो लिङ्गीको अवस्थालाई लैङ्गिक बनोट भनिन्छ। हरेक सय जना महिलामा कति जना पुरुष छन् भन्ने सङ्ख्यालाई लैङ्गिक अनुपात भनिन्छ।

लैङ्गिक अनुपात = पुरुषको सङ्ख्या ÷ महिलाको सङ्ख्या × १००

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालको जनसङ्ख्या:

जनगणना वर्ष	जम्मा जनसङ्ख्या	पुरुष	महिला
२०७८	२,९१,६४,५७८	१,४२,५३,५५१ (४८.८७%)	१,४९,११,०२७ (५१.१३%)

भौगोलिक क्षेत्रअनुसार जनसङ्ख्या

नेपालका तीन भौगोलिक क्षेत्रमा जनसङ्ख्या यसरी बाँडिएको छ:

भौगोलिक क्षेत्र	कुल जनसङ्ख्या (वि.सं. २०७८)	प्रतिशत
हिमाल	१७,७२,९४८	६.०८
पहाड	१,१७,५७,६२४	४०.३१
तराई	१,५६,३४,००६	५३.६१
जम्मा	२,९१,६४,५७८	१००

नेपालका आधाभन्दा बढी मानिस तराईमा बस्छन्। तर तराई नेपालको सबैभन्दा सानो भौगोलिक क्षेत्र हो। हिमालले नेपालको एक तिहाइजति जमिन ओगटे पनि त्यहाँ सयमा ६ जना मात्र बस्छन्।

जनगणनाले हिमाल, पहाड र तराई जिल्लाका आधारमा छुट्याउँछ। एउटा जिल्ला पूरै एउटै क्षेत्रमा गनिन्छ। जस्तै: दोलखा र सिन्धुपाल्चोकका दक्षिणी भागमा पहाड छ, तर यी जिल्ला पूरै हिमालमा गनिन्छन्। दाङ भित्री मधेस हो, तर पूरै तराईमा गनिन्छ। त्यसैले यहाँ जमिनका भाग (हिमाल करिब ३५%, पहाड ४२%, तराई २३%) एकाइ ७ का धरातलीय प्रदेशका भाग (हिमाल १५%, पहाड ६८%, तराई १७%) भन्दा फरक छन्। दुवै ठिक हुन्, छुट्याउने तरिका मात्र फरक हो।

साक्षरता

जनसङ्ख्याको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष साक्षरता हो। साक्षर भनेको पढ्न र लेख्न जान्ने मानिस हो। नेपालमा साक्षरताको अवस्था सुध्रिँदै गएको छ। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार पाँच वर्ष र माथिका मानिसमध्ये:

	साक्षरता दर
जम्मा	७६.२ प्रतिशत
पुरुष	८३.६ प्रतिशत
महिला	६९.४ प्रतिशत

महिला र पुरुषको साक्षरताबिच अझै करिब १४ प्रतिशतको फरक छ। अहिलेका विद्यालयमा छात्रा र छात्रको सङ्ख्या झन्डै बराबर भएकाले यो फरक बिस्तारै घट्दै छ।

जनघनत्व

एउटा कोठामा ५ जना र अर्को उत्तिकै ठुलो कोठामा ५० जना बसे कुन कोठा खचाखच हुन्छ? जमिनको तुलनामा मानिस कति बाक्लो गरी बसेका छन् भन्ने कुरा जनघनत्वले बताउँछ।

कुनै निश्चित भौगोलिक क्षेत्रको एक वर्ग किलोमिटर (वा एक वर्ग माइल) जमिनमा बसोबास गर्ने मानिसको औसत सङ्ख्यालाई जनघनत्व भनिन्छ। एक वर्ग किलोमिटर भनेको एक किलोमिटर लामो र एक किलोमिटर चौडा जमिन हो।

जनघनत्व = जम्मा जनसङ्ख्या ÷ जम्मा क्षेत्रफल (वर्ग कि.मि.)

जनगणना	नेपालको जनघनत्व
वि.सं. २०६८	१८० जना प्रतिवर्ग कि.मि.
वि.सं. २०७८	१९८ जना प्रतिवर्ग कि.मि.

बढी आर्थिक र सामाजिक सुविधा भएका ठाउँमा जनघनत्व बढी हुन्छ। जनघनत्व बढी भएका ठाउँमा खानेपानी, सरसफाइ, आवास र यातायात जस्ता सुविधा सबैलाई पुर्‍याउन चुनौती हुन्छ। जनघनत्व धेरै कम भएका ठाउँमा भने थोरै मानिसका लागि लामो बाटो, बिजुलीको लाइन र विद्यालय बनाउनुपर्छ। त्यसैले त्यहाँ सेवा पुर्‍याउन महँगो पर्छ।

अभ्यास

जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनेको के हो?

एउटा परिवारमा एक मुरी धान फल्छ भने त्यसले कति जनालाई पुग्छ? परिवारका सदस्य बढ्दै गए तर खेत उत्तिकै रह्यो भने के होला? देशमा पनि यस्तै हुन्छ। मानिस बढ्दै जान्छन्, तर जमिन, वन र पानी बढ्दैनन्।

उपलब्ध स्रोतसाधनको न्यायोचित उपयोग हुने गरी जनसङ्ख्यालाई सही रूपले मिलाउने र वितरण गर्ने कामलाई जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनिन्छ। न्यायोचित भनेको सबैले उचित भाग पाउने गरी हो।

जनसङ्ख्या स्रोतसाधनभन्दा धेरै बढी भयो भने के हुन्छ?

• क.गाँस, बास, कपास, स्वास्थ्य र शिक्षा जस्ता न्यूनतम आवश्यकता पूरा गर्न गाह्रो हुन्छ।
• ख.नागरिकको जीवनको गुणस्तर घट्छ।
• ग.वन, पानी र जमिनको जथाभाबी दोहन हुन्छ। दोहन भनेको आवश्यकताभन्दा बढी झिकेर सिध्याउनु हो।
• घ.प्राकृतिक स्रोत मासिँदै जान्छन् र वातावरण बिग्रिन्छ।

यस्ता समस्या आउन नदिन जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा ध्यान दिनुपर्छ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको महत्त्व

• क.आर्थिक विकासमा टेवा दिन: दक्ष र स्वस्थ मानिसले बढी उत्पादन गर्छन् र स्रोतसाधनको अधिकतम परिचालन हुन्छ।
• ख.आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न: खानपान, शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा र रोजगारी सबैलाई उचित रूपमा पुर्‍याउन सकिन्छ।
• ग.वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न: प्राकृतिक स्रोत, वातावरण र मानव जीवनबिच सन्तुलन रहन्छ। मानिसमा वातावरण संरक्षणको चेतना फैलिन्छ।
• घ.गुणस्तरीय जीवन व्यवस्थापन गर्न: सानो, सुखी र स्वस्थ परिवारले बालबालिकालाई राम्रो खाना, शिक्षा र हेरचाह दिन सक्छ।

जनसङ्ख्या वृद्धिदरलाई उपयुक्त सीमाभित्र राख्नु जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको प्रमुख काम हो। बसाइँसराइलाई व्यवस्थित गर्नु पनि यसैको काम हो। नागरिकलाई सानो, सुखी र गुणस्तरीय परिवार बनाउन जिम्मेवार बनाउनु जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको मुख्य सरोकार हो।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापन भनेको देशलाई चाहिने उपयुक्त आकार र ढाँचाको जनसङ्ख्या कायम गर्नु पनि हो। यसको अर्थ सङ्ख्या घटाउनु मात्र होइन। उचित व्यवस्थापन हुँदा गुणस्तरीय र दक्ष जनशक्ति तयार हुन्छ। यसले देशको आर्थिक र सामाजिक विकासमा मदत गर्छ।

अभ्यास

नेपालमा जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका चुनौती

जनसङ्ख्या व्यवस्थापन आजको आवश्यकता र नागरिकको माग हो। हाम्रो देशमा यसका मुख्य चुनौती यी हुन्:

• क.स्वास्थ्य सेवाको अभाव, विशेष गरी दुर्गम गाउँमा।
• ख.लैङ्गिक विभेद, जस्तै: छोरा नै चाहिन्छ भन्ने सोच।
• ग.बालविवाह: सानै उमेरमा विवाह गर्दा सानै उमेरमा बच्चा जन्मन्छन्, जुन आमा र बच्चा दुवैका लागि खतरनाक हुन्छ।
• घ.अशिक्षा: पढेलेखेका परिवारले आफ्नो परिवारको योजना राम्रोसँग बनाउँछन्।
• ङ.आर्थिक विभेद र गरिबी।
• च.गाउँबाट सहर र विदेशतिर अव्यवस्थित बसाइँसराइ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनले देशको जनसङ्ख्यालाई देशका लागि उपयुक्त आकार र ढाँचामा राख्न मदत गर्छ। यसले नागरिकका न्यूनतम आवश्यकता पूरा गर्न पनि सघाउँछ।

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनका उपाय

• क.धेरै बच्चा जन्माउने अवस्थालाई नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
• ख.शिशुलाई आमाको दुध खुवाउन, अर्थात् स्तनपानमा जोड दिनुपर्छ। यसले शिशुलाई स्वस्थ राख्छ र आमाको स्वास्थ्यमा पनि सघाउँछ।
• ग.सबैले सजिलै पाउने सर्वसुलभ स्वास्थ्यसेवाको विस्तार गर्नुपर्छ।
• घ.रोजगारीका अवसर बढाउनुपर्छ।
• ङ.परिवार नियोजन शिक्षा सबैलाई दिनुपर्छ। परिवार नियोजन भनेको कति बच्चा र कहिले जन्माउने भनेर आमाबुबाले सोचेर योजना बनाउनु हो।
• च.व्यवस्थित बसाइँसराइलाई जोड दिनुपर्छ।
• छ.जनसङ्ख्या शिक्षामा जोड दिनुपर्छ। जनसङ्ख्या शिक्षा भनेको जनसङ्ख्या, परिवार, स्वास्थ्य र वातावरणबिचको सम्बन्ध बुझाउने शिक्षा हो।
• ज.लैङ्गिक विभेदको अन्त्य गरिनुपर्छ।

बसाइँसराइ जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको आधारभूत पक्ष हो। शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारी आफ्नै स्थानीय तहमा पाइए मानिस घरबार छाडेर जानु पर्दैन। त्यसैले सरकारले सबै प्रदेश र स्थानीय तहमा विकासका कार्यक्रम चलाउनुपर्छ।

उमेर पुगेपछि मात्र विवाह गर्ने कानुनको कडाइका साथ पालना हुनुपर्छ। नेपालमा अहिलेको कानुनअनुसार विवाह गर्न २० वर्ष पुगेको हुनुपर्छ। परिवार नियोजनका स्थायी र अस्थायी साधनको प्रयोगमा जोड दिनुपर्छ। विद्यालय तहदेखि नै जनसङ्ख्या शिक्षा दिइए जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा सघाउ पुग्छ।

आयमूलक कार्यक्रम र रोजगारीका अवसर बढे मानिस कामकाजमा व्यस्त हुन्छन्। विशेष गरी छोरीहरूले पढ्न र काम गर्न पाए विवाह र पहिलो बच्चा ढिलो हुन्छ। विकसित देशमा जनसङ्ख्या वृद्धिदर कम हुनुका मुख्य कारण यिनै हुन्: सबैले पढ्न पाउनु, राम्रो स्वास्थ्य सेवाले बालबालिका सानैमा नमर्नु, र महिला पुरुष दुवै रोजगारीमा व्यस्त हुनु।

सरकार, स्थानीय तह र सङ्घसंस्थाको भूमिका

जनसङ्ख्या व्यवस्थापनको प्रमुख दायित्व सरकारको हो। सङ्घीय तहमा स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालय ले जनसङ्ख्या र परिवार नियोजनका नीति बनाउँछ। राष्ट्रिय तथ्याङ्क कार्यालय ले जनगणना गर्छ। सरकारका स्वास्थ्य चौकी र स्वास्थ्य केन्द्रले परिवार नियोजन र आमा तथा शिशुका सेवा दिन्छन्। महिला सामुदायिक स्वास्थ्य स्वयंसेविका घरघरमा गएर आमा र शिशुको स्वास्थ्य र प्रजनन स्वास्थ्यबारे सल्लाह दिन्छन्।

गाउँपालिका र नगरपालिकाका कामभित्र परिवार नियोजन तथा आमा र शिशुको कल्याणसम्बन्धी सेवा चलाउने, महिला र बालबालिकाको कुपोषण घटाउने र रोक्ने काम पर्छन्। वडा कार्यालयले जन्म, मृत्यु, विवाह र बसाइँसराइ दर्ता गर्छ। स्थानीय तहले सचेतना कार्यक्रम र रोजगारीका अवसरमार्फत पनि जनसङ्ख्या व्यवस्थापनमा भूमिका खेल्छ।

परिवार नियोजन सङ्घ नेपाल र अरू सामाजिक सङ्घसंस्थाले चेतनामूलक कार्यक्रम चलाएका छन्। स्थानीय पत्रपत्रिका, एफएम रेडियो र टेलिभिजनले जनसङ्ख्यासम्बन्धी कार्यक्रम प्रकाशन र प्रसारण गर्छन्। विद्यालयमा जनसङ्ख्या शिक्षा पढाइनाले पनि सघाउ पुगेको छ। सरकारले विभिन्न सङ्घसंस्थासँग मिलेर व्यावसायिक तालिम चलाएको छ। मानिस आयमूलक काममा लागेका छन्।

अभ्यास