हाम्रो विगत

रामसिंह दनुवार शारदा माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक हुनुहुन्छ। आज उहाँले कक्षा ७ मा “मध्यकालीन नेपाल” पढाउँदै हुनुहुन्छ। उहाँले केही स्लाइड देखाएर व्याख्या गर्नुभयो।

नेपालको इतिहासका तीन काल

• क.नेपालको राजनीतिक इतिहासलाई प्राचीनकाल, मध्यकाल र आधुनिककाल गरी तीन कालमा बाँडिन्छ।
• ख.प्राचीनकाल भन्नाले गोपाल, महिषपाल, किरात र लिच्छवि शासनको समय बुझिन्छ।
• ग.वि.सं. ९३६ मा नेपाल संवत् सुरु भएपछि नेपालको इतिहासमा मध्यकाल सुरु भएको मानिन्छ।
• घ.वि.सं. ९३६ देखि वि.सं. १८२५ सम्मको करिब ९०० वर्षको समयलाई मध्यकाल भनिन्छ।
• ङ.पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२५ मा कान्तिपुर जितेपछि आधुनिककाल सुरु भएको मानिन्छ।

मध्यकालमा नेपाल कहिले एउटै ठुलो राज्य बन्यो, कहिले टुक्रा टुक्रा भयो। यस कालको धेरैजसो समय नेपाल तीन ठुला भागमा बाँडिएको थियो:

• क.खस राज्य: पश्चिम नेपालमा, राजधानी कर्णालीको सिँजा
• ख.डोय राज्य: मध्य तराईमा, जसलाई तिरहुत पनि भनिन्थ्यो, राजधानी सिम्रौनगढ
• ग.नेपालमण्डल: काठमाडौँ उपत्यका र वरपरको भाग

काठमाडौँ उपत्यकाको मध्यकालीन राजनीतिक अवस्था

• क.मध्यकालमा काठमाडौँ उपत्यकामा मल्ल वंशको शासन थियो।
• ख.मल्लहरू भारतको कुसीनगर र आसपासबाट नेपाल आएका भनिन्छ।
• ग.लिच्छवि शासन कमजोर भएपछि अरिदेव मल्लले वि.सं. १२५७ तिर मल्ल राज्य स्थापना गरे।
• घ.अरिदेव कुस्ती खेलिरहेका बेला छोरा जन्मेकाले उनले “मल्ल” उपाधि लिएको भनिन्छ। कुस्ती खेललाई मल्लयुद्ध पनि भनिन्छ।
• ङ.मध्यकालमा नेपालमण्डलको राजधानी भक्तपुर थियो।
• च.यक्ष मल्लको शासनपछि नेपालमण्डल कान्तिपुर, पाटन र भादगाउँ गरी तीन राज्यमा बाँडियो।

यक्ष मल्ल धार्मिक, विद्वान् र दूरदर्शी, अर्थात् भविष्य सोचेर काम गर्ने राजा थिए। उनको शासनमा राज्य निकै ठुलो र बलियो थियो। तर उनका छोराहरू राज्य आफूआफूमा बाँड्ने काममा लागे। यही कारण उपत्यकामा तीन राज्य बने। उपत्यकाको यो टुक्रिने कामलाई विखण्डन भनिन्छ।

कान्तिपुर: आजको काठमाडौँको पुरानो नाम कान्तिपुर हो। यसका पहिलो राजा रत्न मल्ल र अन्तिम राजा जयप्रकाश मल्ल थिए।

पाटन: आजको ललितपुरलाई मध्यकालमा पाटन भनिन्थ्यो। यक्ष मल्लको निधनपछि पाटन उनकी छोरीको भागमा परेको भनिन्छ। तर यो राज्य लामो समयसम्म स्वतन्त्र रूपमा चल्न सकेन। पछि सिद्धिनरसिंह मल्लले पाटनमा स्वतन्त्र राज्यका रूपमा शासन गरे।

भादगाउँ: नेपालमण्डलको राजधानी भक्तपुरलाई मध्यकालमा भादगाउँ भनिन्थ्यो। यहाँ राय मल्लदेखि रणजित मल्लसम्म करिब दश जना मल्ल राजाले शासन गरे।

अभ्यास

जनता आधारभूत विद्यालयका कक्षा ७ का विद्यार्थीले अघिल्लो पाठमा मध्यकालीन नेपाल पढेका थिए। मध्यकालका अरू राज्यबारे खोजी गर्न शिक्षकले उनीहरूलाई विद्यालयको पुस्तकालय लैजानुभयो। विद्यार्थीलाई दुई समूहमा बाँडियो। पहिलो समूहले बाइसी र चौबिसी राज्यबारे खोजी गर्‍यो। दोस्रो समूहले सेन राज्यबारे खोजी गर्‍यो। दुवै समूहका टोली प्रमुखले कक्षामा यसरी प्रस्तुत गरे।

समूह “क”: बाइसी र चौबिसी राज्य

• क.राप्ती नदीदेखि पश्चिम र महाकाली नदीदेखि पूर्वको कर्णाली क्षेत्रका राज्यलाई बाइसी राज्य भनिन्छ।
• ख.गण्डकी क्षेत्र र आसपासका साना राज्यलाई चौबिसी राज्य भनिन्छ।
• ग.खस मल्ल राजाले कर्णालीको सिँजालाई राजधानी बनाएर लगभग ३०० वर्ष शासन गरे। पछि खस राज्य कमजोर हुँदै गयो। सिँजाका राजाले ठाउँ ठाउँमा खटाएका सामन्त, अर्थात् ठुला राजालाई कर बुझाउने साना शासक स्वतन्त्र हुँदै गए र आफैँलाई राजा घोषणा गरे।
• घ.गण्डकी क्षेत्रमा सिँजा र नेपालमण्डलका अधीनमा रहेका साना सामन्त राज्य थिए। मध्यकालको अन्त्यतिर खस, नेपालमण्डल र डोय राज्य कमजोर भए। त्यस बेला ती साना राज्यले आफूलाई स्वतन्त्र घोषणा गरे र चौबिसी राज्य बने।
• ङ.बाइसी र चौबिसी राज्यलाई घरधुरी, अर्थात् घरको सङ्ख्याका आधारमा साना वा ठुला भनेर चिनिन्थ्यो।
• च.जुम्ला, जाजरकोट र रुकुम बाइसी राज्यका उदाहरण हुन्। पाल्पा, प्युठान र खाँची चौबिसी राज्यका उदाहरण हुन्।

शिक्षकले थप्नुभयो: “त्यस बेला कर्णाली क्षेत्रमा बाइस र गण्डकी क्षेत्रमा चौबिस राज्य भएकाले सङ्ख्याका आधारमा बाइसी र चौबिसी नाम रहेको हो। तर राज्यको सङ्ख्या घटबढ भइरहन्थ्यो। कतिपय राज्य कहिले बाइसी समूहमा त कहिले चौबिसी समूहमा पर्थे।”

समूह “ख”: सेन राज्य

• क.बङ्गालमा मुसलमान शासकको आक्रमण भएपछि त्यहाँका सेन वंशका सन्तान पश्चिमतिर सर्दै नेपाल आएका भनिन्छ।
• ख.रुद्र सेनका उत्तराधिकारी मुकुन्द सेनले पाल्पा राज्यको सिमाना पूर्वमा कोसी नदीसम्म पुर्‍याए।
• ग.मुकुन्द सेनले राज्य आफ्ना छोराहरूलाई बाँडिदिए। समयक्रममा पाल्पा चारओटा छुट्टाछुट्टै सेन राज्यमा बाँडियो।
• घ.मकवानपुर, चौदन्डी र विजयपुरलाई पूर्वका सेन राज्य भनिन्थ्यो।
• ङ.लोहाङ सेन मकवानपुरका पहिलो सेन राजा थिए। यो राज्य वि.सं. १६१० मा स्थापना भएको थियो। उनले आफ्नो राज्य पूर्व र दक्षिणतिर बढाए।
• च.मकवानपुरको दरबारमा आन्तरिक कलह, अर्थात् भित्रैको झगडाका कारण यो राज्य टुक्रिएर विजयपुर र चौदन्डी राज्य बने।

समूह “ख” को प्रस्तुतिपछि शिक्षकले भन्नुभयो: “मध्यकालमा राज्यहरू कहिले एकीकृत हुँदा रहेछन् र कहिले खण्डित हुँदा रहेछन् भन्ने थाहा भयो।”

अभ्यास

कक्षामा मध्यकालको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक अवस्थाबारे छलफल भयो। छलफलका मुख्य बुँदा यस्ता थिए।

राजनीतिक अवस्था

• क.मध्यकालमा राजतन्त्रात्मक शासन थियो, अर्थात् राज्य राजाले चलाउँथे।
• ख.एउटै चाहना भएका राज्यबिच मेलमिलाप हुन्थ्यो।
• ग.कतिपय राज्यको छिमेकी राज्यसँगभन्दा टाढाका राज्यसँग राम्रो सम्बन्ध थियो।
• घ.सिँजा र डोय राज्यले बेलाबेलामा नेपालमण्डलमाथि आक्रमण गर्थे। डोय राज्यले आक्रमण गर्दा नेपालमण्डलले सिँजाको साथ लिन्थ्यो।
• ङ.सिँजा र नेपालमण्डल तिब्बतसँग व्यापार गर्थे।
• च.उपत्यकाका तीन राजाबिच राम्रो सम्बन्ध थिएन। तीनमध्ये पालैपालो दुई राज्य मिलेर तेस्रोमाथि आक्रमण गर्थे। अर्कोलाई दबाउन सेन वा गोरखा राज्यको सहयोग पनि लिन्थे।
• छ.चौबिसीमध्ये पाल्पा, पर्वत र लमजुङ निकै शक्तिशाली थिए। यी तीनलाई त्रिशक्ति भनिन्थ्यो। गोरखालाई धेरै पुस्तकमा चौबिसीभित्र गनिँदैन।
• ज.बाइसीमध्ये जुम्ला र डोटी निकै शक्तिशाली थिए, तर तिनको आपसमा राम्रो सम्बन्ध थिएन।

सामाजिक अवस्था

• क.मध्यकालीन नेपाली समाजलाई पेसा र जातजातिका आधारमा बाँडिएको पाइन्छ। मल्ल राजा जयस्थिति मल्लले समाजलाई पेसाका आधारमा धेरै जातमा बाँडेको भनिन्छ।
• ख.बहुविवाह, अर्थात् एउटै पुरुषले धेरै विवाह गर्ने र बालविवाहको चलन थियो। पुनर्विवाह, विधवा विवाह र डोलाजी प्रथा पनि चलेका थिए। डोलाजी भनेको विवाहका लागि केटालाई केटीको घरमा ल्याएर राख्ने चलन हो।
• ग.सती प्रथा पनि थियो। पति मरेपछि पत्नीलाई पतिको लाससँगै चितामा जलाउने कुप्रथालाई सती प्रथा भनिन्छ। राणा प्रधानमन्त्री चन्द्रशमशेरले वि.सं. १९७७ मा यो प्रथा हटाए।
• घ.बिस्केट जात्रा, मत्स्येन्द्रनाथको जात्रा र इन्द्रजात्रा जस्ता जात्रा चल्थे। सिठी नखः, गठेमङ्गल, दसैँ र तिहार जस्ता चाडपर्व मनाइन्थे।
• ङ.मल्ल राजा शिक्षामा जोड दिन्थे। दरबारमा पण्डित, अर्थात् विद्वान् राखेर शिक्षा दिने चलन थियो। मन्दिर र विहार शिक्षाका मुख्य केन्द्र थिए। गुरुकुल शिक्षा, अर्थात् गुरुको घर वा आश्रममा बसेर पढ्ने चलन थियो। बौद्ध शिक्षा दिन विहार खुलेका थिए। तर महिलाले शिक्षाको अवसर पाउँदैनथे।
• च.सिद्धिनरसिंह मल्ल, प्रताप मल्ल र जगज्ज्योति मल्ल जस्ता राजा शिक्षामा विशेष रुचि राख्थे। उनीहरू संस्कृत, नेवारी र मैथिली भाषामा नाटक र कविता लेख्थे।
• छ.वेद, पुराण र धर्मशास्त्रका साथै जीवनसँग जोडिएका अरू विषय पनि पढाइन्थे।

आर्थिक अवस्था

• क.मध्यकालीन नेपालको अर्थतन्त्रको मुख्य आधार कृषि र पशुपालन थियो।
• ख.ढुङ्गा, धातु र काठका मूर्ति बनाउने चलन थियो। चित्रकलाको पनि विकास भएको थियो। नेपालमा बनेका कलाकृति विदेशसम्म निर्यात हुन्थे, अर्थात् बेच्न पठाइन्थे।
• ग.नेपालमा बनेका ढलोटका मूर्ति तिब्बत पठाइन्थे। ढलोट भनेको तामा र राङ मिसाएर बन्ने धातु हो। तिब्बतबाट सुन र चाँदी नेपाल आयात हुन्थ्यो, अर्थात् किनेर ल्याइन्थ्यो।
• घ.तिब्बतसँगको व्यापारिक सम्बन्ध राम्रो थियो। त्यस बेलाका राजाले व्यापार बढाउन ठुलो योगदान दिएका थिए।
• ङ.कपडा बुन्ने र रङ्गाउने जस्ता उद्योग चल्थे।
• च.चाँदीका सिक्का डबल, मोहर, सुकी र दाम चल्थे। नेपाली सिक्का तिब्बतमा पनि चल्थे।
• छ.शासन केन्द्रीकृत थियो, अर्थात् सबै अधिकार राजधानीमा थियो। साना सामन्त राज्यले केन्द्रलाई कर बुझाउँथे। कर नै राज्यको मुख्य आम्दानी थियो। कृषि उत्पादनमा कर लाग्थ्यो।
• ज.मध्यकालीन नेपाल आर्थिक रूपमा सबल, अर्थात् बलियो थियो। लत्ताकपडा, भाँडाकुँडा र खाद्यान्न देशमै बन्थे। मुख्य व्यापार तिब्बत र भारतसँग हुन्थ्यो। बाइसी र चौबिसी राज्यबिच पनि आन्तरिक व्यापार हुन्थ्यो।

अभ्यास

नेपालको इतिहास धेरै वीर, वीराङ्गना र महान् व्यक्तिका गाथाले भरिएको छ। उनीहरूले विगतमा गरेका योगदानले आज पनि हामीलाई बाटो देखाउँछन्। यस्ता व्यक्ति विश्व र सम्पूर्ण मानव समुदायका अमूल्य निधि, अर्थात् जोगाएर राख्नुपर्ने सम्पत्ति हुन्। देशका लागि ठुलो योगदान दिएका यस्ता व्यक्तिलाई राष्ट्रले राष्ट्रिय विभूतिका रूपमा सम्मान दिएको छ।

बुद्धको जीवन

परम्पराअनुसार गौतम बुद्धको जन्म इसापूर्व ५६३ मा वैशाख पूर्णिमाका दिन लुम्बिनीमा भएको हो। लुम्बिनी अहिलेको रूपन्देही जिल्लामा पर्छ। उनका बुबाको नाम शुद्धोदन र आमाको नाम मायादेवी थियो। सानैमा उनको नाम सिद्धार्थ थियो।

सिद्धार्थ राजाका छोरा थिए। उनलाई कुनै सुखसुविधाको कमी थिएन। एक दिन दरबारबाहिर निस्कँदा उनले बुढाबुढी, बिरामी मानिस र मरेको मानिसको लास देखे। यी दृश्यले उनलाई निकै दुःखी बनाए। दुःखबाट मुक्त हुने उपाय खोज्न उनी दरबार छोडेर निस्के।

धेरै ठाउँ घुम्दै उनी भारतको गया पुगे। त्यहाँ उनले धेरै दुःख सहेर कठोर तपस्या गरे। तर ज्ञान पाएनन्, उल्टै झन् कमजोर भए। पछि गयाको वनमा एउटा पिपलको रुखमुनि ध्यान गर्दा उनले ज्ञान प्राप्त गरे।

बुद्धको अर्थ बुझेको वा जागृत भएको व्यक्ति हो। बुद्धले ज्ञान पाएको ठाउँलाई आज बोधगया र त्यो पिपलको रुखलाई बोधिवृक्ष भनिन्छ। त्यसपछि बुद्धले सारनाथमा आफ्ना पाँच साथीलाई पहिलो उपदेश दिए। यो पहिलो उपदेशलाई धर्मचक्र प्रवर्तन भनिन्छ।

चार आर्य सत्य

बुद्धले संसारका दुःखबारे चार सत्य बताए। यिनलाई चार आर्य सत्य भनिन्छ:

• क.संसारमा दुःख छ।
• ख.दुःखको कारण छ।
• ग.दुःखको अन्त्य गर्न सकिन्छ।
• घ.दुःख अन्त्य गर्ने उपाय छन्।

डाक्टरले पहिले रोग चिन्छन्, त्यसको कारण पत्ता लगाउँछन्, रोग निको हुन्छ भन्ने विश्वास दिन्छन् र उपचार गर्छन्। चार आर्य सत्य पनि यस्तै क्रममा छन्।

बुद्धका उपदेश र बौद्ध धर्म

बुद्धका उपदेशबाट प्रभावित मानिसले ती उपदेश जीवनमा उतार्न थाले। यसरी संसारमा एउटा नयाँ धर्म सुरु भयो। बुद्धले फैलाएको धर्मलाई बौद्ध धर्म र यो धर्म मान्नेलाई बौद्धमार्गी भनिन्छ। बौद्ध धर्मको मूल आदर्श अहिंसा हो, अर्थात् कसैलाई हानि नगर्नु, मारकाट र झगडा नगर्नु। बुद्धका केही उपदेश यस्ता छन्:

• क.सधैँ सत्य बोल्नु, कहिल्यै झुटो नबोल्नु
• ख.लोभ नगर्नु
• ग.अरूको वस्तु वा सम्पत्ति नचोर्नु
• घ.सबै प्राणीमाथि दया गर्नु
• ङ.शुद्ध आचरण राख्नु
• च.सानो भनेर कसैलाई हेला नगर्नु
• छ.ठुलाको आज्ञा पालना गर्नु

बुद्धका उपदेश संसारका सबैजसो देशमा फैलिएका छन्। हिन्दु धर्मले बुद्धलाई विष्णुको अवतार मानेको छ। त्यसैले हिन्दु र बौद्ध धर्म मान्नेबिच मेलमिलाप छ। बौद्धमार्गी हिन्दुका मन्दिरमा जान्छन् र हिन्दुहरू गुम्बा र विहारमा जान्छन्।

लुम्बिनी

बुद्ध जन्मिएको लुम्बिनी संसारभरका बौद्धमार्गीको पवित्र तीर्थस्थल हो। नेपालीले यसलाई शान्ति, सद्भाव र आस्थाको केन्द्र मान्छन्। यहाँ मायादेवीको मन्दिर छ। मन्दिरभित्र बुद्ध जन्मिएको ठाउँ जनाउने शिला जोगाएर राखिएको छ।

मायादेवी मन्दिरनजिकै सम्राट् अशोकले बनाएको अशोकस्तम्भ छ। भारतका सम्राट् अशोक इसापूर्व २४९ तिर लुम्बिनी आएका थिए। स्तम्भमा “यहाँ बुद्ध जन्मिएका थिए” भन्ने अर्थको लेख कुँदिएको छ। यही लेखले लुम्बिनी नै बुद्धको जन्मस्थल हो भन्ने प्रमाण दिन्छ। लुम्बिनीमा विश्व बौद्ध सम्मेलन पनि हुने गरेको छ। युनेस्कोले वि.सं. २०५४ मा लुम्बिनीलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राखेको हो।

संसारमा बुद्धको सम्मान

बुद्धका उपदेश मानिसका लागि सधैँ उपयोगी छन्। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले पनि बुद्धको योगदानलाई मान्यता दिएको छ। सन् १९९९ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले बुद्धको जन्म, ज्ञान प्राप्ति र महापरिनिर्वाणको दिन वैशाख पूर्णिमालाई बुद्ध दिवस (भेसाक दिवस) का रूपमा मान्यता दियो। अहिले संयुक्त राष्ट्रसङ्घका कार्यालयमा हरेक वर्ष यो दिवस मनाइन्छ।

गौतम बुद्धलाई एसियाको ज्योति वा एसियाको तारा (The Light of Asia) पनि भनिन्छ। बुद्धको जन्म नेपालमा भएको तथ्य हाम्रा लागि ठुलो गौरवको विषय हो। यसले नेपाललाई संसारमा बुद्धको देश र शान्तिको भूमिका रूपमा चिनाएको छ।

अभ्यास

भगवती आधारभूत विद्यालयका कक्षा ७ का विद्यार्थी “कलाकार अरनिकोका दुर्लभ मूर्ति” प्रदर्शनी हेर्न गए। प्रदर्शनीका संयोजक, अर्थात् कार्यक्रम मिलाउने व्यक्तिले अरनिकोको जीवनी र योगदान यसरी बताउनुभयो।

अरनिकोको बाल्यकाल

अरनिकोको जन्म नेपालमा, काठमाडौँ उपत्यकामा भएको थियो। उनको वास्तविक नाम बलबाहु थियो भनिन्छ। उनी बुद्धिमान् र मिहिनेती थिए। उनका एक जना साथी मूर्ति बनाउँथे। साथीले बनाएको मूर्ति उनी ध्यान दिएर हेर्थे र नबुझेको कुरा सोध्थे। यसरी हेरेर र सोधेर अरनिकोले बिस्तारै राम्रा मूर्ति बनाउन सिके। पछि उनी असल मूर्तिकार बने। उनले बनाएका मूर्तिको सबैले तारिफ गर्न थाले। उनको सिप नेपालका राजासम्म पुग्यो।

तिब्बत हुँदै चीन

त्यस बेला तिब्बत र चीनमा पनि नेपाली कलाको चर्चा थियो। चीनका सम्राट् कुब्लाई खाँले तिब्बतमा एउटा सुनको स्तूप बनाउन आदेश दिए। त्यसका लागि तिब्बती गुरु फाग्पाले नेपालबाट राम्रा कलाकार पठाइदिन नेपालका राजासँग अनुरोध गरे। वि.सं. १३१७ तिर राजा जयभीमदेवले १७ वर्षका अरनिकोको नेतृत्वमा ८० जना कलाकार पठाए।

अरनिको र उनका साथीहरूले तिब्बतमा सुनको स्तूप बनाए। स्तूप यति राम्रो बन्यो कि फाग्पाले अरनिकोलाई चीनको राजदरबारमा लगेर सम्राट्सँग भेट गराए।

चीनमा अरनिकोका रोचक घटना

फुटेको मूर्ति जोडे: सम्राट्सँग ढलोटको एउटा पुरानो मूर्ति थियो, जुन बिग्रिएको थियो। चीनका कलाकारले त्यो बनाउन सकेका थिएनन्। सम्राट्ले त्यो मूर्ति अरनिकोलाई बनाउन दिए। अरनिकोले त्यसलाई नयाँजस्तै बनाइदिए। यसपछि सम्राट् उनको सिपबाट निकै प्रभावित भए।

चित्रकला प्रतियोगिता: सम्राट्ले एउटा चित्रकला प्रतियोगिता गराएको र त्यसमा अरनिकोले नौओटा हात्तीको चित्र बनाएर पहिलो स्थान पाएको भनिन्छ।

निडर जवाफ: एक दिन सम्राट्सँग कुरा गर्दा अरनिकोले धक नमानी जवाफ दिए। सम्राट्ले सोधे, “तिमी कलाकार हौ, म चीनको सम्राट् हुँ। तिमी मसँग अलिकति पनि नडराउनुको कारण के हो?” अरनिकोले भने, “हाम्रो देशमा प्रजा राजासँग डराउँदैनन्, हामी राजालाई पितासरह मान्छौँ।” यो जवाफले उनको निडरता, अर्थात् नडराउने स्वभाव र आत्मविश्वास देखाउँछ।

सेतो स्तूप र अरनिकोको सम्मान

सम्राट्ले अरनिकोलाई चीनका सबै कलाकारको नाइके, अर्थात् प्रमुख बनाए। अरनिकोले चीनको राजधानी (अहिलेको बेइजिङ) मा एउटा ठुलो सेतो बौद्ध स्तूप बनाए। यो स्तूप सन् १२७९ (वि.सं. १३३६) तिर पूरा भयो। यसलाई चीनमा म्याओयिङ मन्दिर (Miaoying Temple) को सेतो स्तूप भनिन्छ। स्तूपको प्रतिष्ठामा देशविदेशबाट मानिस आएका थिए र नेपाली कलाकारको कामको सबैले ठुलो प्रशंसा गरे।

अरनिकोको प्रसिद्धि बढ्दै गएपछि सम्राट्ले उनलाई ठुलो पद र इज्जत दिए। यसले नेपालको इज्जत पनि बढ्यो। अरनिकोले चीनमा नेपाली कलाको प्रचार र विकास गरे। त्यसैले चिनियाँ कला र नेपाली कलाका धेरै कुरा मिल्छन्। उनको अद्वितीय सिपका कारण चिनियाँहरू नेपाललाई मूर्तिकलाको देश भन्छन्। उनले नेपाल र चीनको सम्बन्ध राम्रो बनाउन पनि मदत गरे। अरनिको सन् १३०६ मा चीनमै बिते।

नेपाली कलालाई विश्व समुदायमा चिनाएकाले अरनिकोलाई राष्ट्रिय विभूतिको सम्मान दिइएको हो। प्रदर्शनी हेरिसकेपछि विद्यार्थीले संयोजकलाई धन्यवाद दिए र फर्किए।

अभ्यास

पुस २७ गते पृथ्वी जयन्ती तथा राष्ट्रिय एकता दिवस मनाइन्छ। यसै अवसरमा कृष्णाश्रम माध्यमिक विद्यालय, कन्यामले एउटा प्रवचन कार्यक्रम गर्‍यो। प्रवचन भनेको कुनै विषयमा धेरैका अगाडि दिइने भाषण हो। विषय थियो, “नेपाल एकीकरण र पृथ्वीनारायण शाहको योगदान”। प्रमुख अतिथि मानसिंह लाप्चाले विद्यार्थीसामु आफ्ना विचार यसरी राख्नुभयो।

प्रमुख अतिथिको प्रवचन

सभाध्यक्षज्यू, प्रधानाध्यापकज्यू, गुरुवर्ग र विद्यार्थी भाइबहिनीहरू, नमस्कार!
आज पुस २७ गते पृथ्वीनारायण शाहको जन्मजयन्ती हो। उनको जन्म वि.सं. १७७९ पुस २७ गते गोरखामा भएको थियो। उनका बुबा नरभूपाल शाह र आमा कौशल्यावती हुनुहुन्थ्यो। उनी २० वर्षको उमेरमा, वि.सं. १७९९ मा गोरखाका राजा भए।
त्यस बेला नेपाल आजको जस्तो एउटै र ठुलो देश थिएन। यो साना साना राज्यमा बाँडिएको थियो र ती राज्यबिच मेलमिलाप थिएन। राजा भएपछि उनले साना राज्य मिलाएर एउटै ठुलो देश बनाउने अठोट गरे। उपत्यका र वरपरका राज्य जितेर उनले वि.सं. १८२६ सम्ममा नेपाल एकीकरणको आधार तयार गरे। त्यसैले उनलाई आधुनिक नेपालका निर्माता भनिन्छ।
उनले एकीकरण नगरेको भए साना राज्यमाथि विदेशीको वक्रदृष्टि, अर्थात् कब्जा गर्ने नराम्रो नजर पर्न सक्थ्यो। हाम्रा कलाकौशल नष्ट हुन सक्थे र संस्कृति सङ्कटमा पर्न सक्थ्यो।
पृथ्वीनारायण शाह उदार स्वभावका थिए। उनी देशको व्यापार बढाउन चाहन्थे। नेपालको व्यापार नेपालीकै हातमा हुनुपर्छ भन्ने उनको नीति थियो। विदेशमा सामान बेचेर नगद भित्र्याउनुपर्छ भन्ने उनको मान्यता थियो। उनी प्रजाको भलाइलाई आफ्नो मुख्य कर्तव्य ठान्थे।
जीवनको अन्तिम समयमा उनले आफ्ना भाइ र भारदारलाई केही उपदेश दिए। यिनलाई दिव्य उपदेश भनिन्छ। उनले नेपाल दुई ढुङ्गाबिचको तरुल जस्तो छ भने। नेपालले आफ्नै स्वतन्त्र नीति अपनाउन सकेन भने यसको अस्तित्व हराउँछ भन्ने उनको सोच थियो।
उनी बडाकाजी नियुक्त गर्दा जनतासँग सल्लाह लिन्थे र जनताले चाहेको मानिसलाई नै बडाकाजी बनाउँथे भनिन्छ। यसरी शासनमा जनतालाई सहभागी गराउनुपर्छ भन्ने प्रजातान्त्रिक मान्यता उनले व्यवहारमा उतारे। उनले घुस लिने र दिने दुवैलाई देशको शत्रु मानेका थिए। मनोरञ्जनका लागि स्वदेशी नाच हेर्न र गीत सुन्न पनि सुझाव दिएका थिए।
धेरै पहिले दिइएका यी उपदेश आज पनि उपयोगी छन्। तिनको पालना गरे देशको उन्नति हुन्छ। उनले नेपालको एकीकरण गरेकाले नै हामी आफूलाई नेपालीका रूपमा संसारसामु चिनाउन सकेका छौँ। नेपाल र नेपाली रहुन्जेल पृथ्वीनारायण शाह अमर रहनेछन्। धन्यवाद!

दिव्य उपदेशका केही सार

दिव्य उपदेश	आजको भाषामा अर्थ
देशका जनता स्वावलम्बी हुनुपर्छ।	जनताले आफ्ना आवश्यकता आफैँ पूरा गर्न सक्नुपर्छ, अरूमा भर पर्नु हुँदैन।
नेपाल दुई ढुङ्गाबिचको तरुल हो।	दुई ठुला छिमेकीबिच रहेको नेपालले दुवैसँग सन्तुलित र होसियार सम्बन्ध राख्नुपर्छ।
घुस लिने र दिने दुवै राष्ट्रका शत्रु हुन्।	भ्रष्टाचार गर्ने दुवै पक्षले देशलाई हानि गर्छन्।
जनता जोसँग राजी रहन्छन्, उसैलाई काजी दिनुपर्छ।	जनताले मन पराएका योग्य व्यक्तिलाई मात्र जिम्मेवारी दिनुपर्छ।
खानी भएको ठाउँमा गाउँ भए गाउँलाई अरू जग्गामा सारी खानी चलाउनुपर्छ।	देशका प्राकृतिक स्रोत उपयोग गरेर आम्दानी बढाउनुपर्छ।
कपडा बुन्न जान्नेलाई नमुना बनाई देखाइदिनुपर्छ।	सिप सिकाएर देशमै सामान बनाउनुपर्छ, विदेशी कपडा किन्नु नपरोस्।
प्रजा मोटा भए दरबार बलियो रहन्छ। राजाका भण्डार भनेका रैतान हुन्।	जनता सम्पन्न भए मात्र देश बलियो हुन्छ; रैतान, अर्थात् जनता नै देशको सम्पत्ति हुन्।
जाई कटक नगर्नू, झिकी कटक गर्नू।	आफैँ गएर आक्रमण नगर्नू; शत्रु आए आफ्नै ठाउँमा बलियो भएर लड्नू। कटक भनेको युद्ध हो।
रागतानमा बडो ठुलो मोह हुन्छ, धनदौलत पनि यिनले लैजान्छन्, देशको भेद पनि खोल्छन्।	बाहिरबाट आएका नाचगान र रमाइलोमा धेरै मोह गर्नु हुँदैन; यसले देशको धन बाहिर जान्छ र देशका गोप्य कुरा पनि बाहिर पुग्न सक्छन्।

अभ्यास

जनविकास आधारभूत विद्यालय, चन्दननाथका कक्षा ७ का विद्यार्थीलाई “हाम्रो सिँजा: हाम्रो सभ्यता” नामको वृत्तचित्र, अर्थात् सत्य घटना र ठाउँबारे बनेको चलचित्र देखाइयो। वृत्तचित्र हेरेर र अरू सन्दर्भ सामग्री पढेर विद्यार्थीले यस्तो प्रतिवेदन तयार पारे।

१. शीर्षक: हाम्रो सिँजा: हाम्रो सभ्यता

२. उद्देश्य

• क.सिँजा उपत्यकाको भौगोलिक अवस्थिति, अर्थात् कहाँ पर्छ भन्ने पत्ता लगाउने
• ख.सिँजा सभ्यताको राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक अवस्था पहिचान गर्ने
• ग.सिँजा सभ्यताले जनजीवनमा पारेको प्रभाव खोज्ने

३. अध्ययन विधि

• क.वृत्तचित्र हेर्ने
• ख.सन्दर्भ सामग्री पढ्ने
• ग.शिक्षकसँग छलफल गर्ने

४. पत्ता लगाइएका कुरा

सिँजा राज्य कहाँ थियो?

सिँजा जुम्ला राज्यको राजधानी थियो। यस राज्यलाई खस राज्य वा सिँजा राज्य पनि भनिन्छ। सिँजा राज्य करिब बाह्रौँ शताब्दीमा खस राजा नागराजले स्थापना गरेका हुन्। उनी तिब्बतको पश्चिमी भाग खारी (गुगे) क्षेत्रबाट आएका भनिन्छ।

सिँजा राज्यको सिमाना प्रस्ट छैन। यो पूर्वमा त्रिशूली, पश्चिममा लद्दाख, उत्तरमा तिब्बतको गुगे र दक्षिणमा भागीरथी नदीसम्म फैलिएको अनुमान गरिन्छ। यसको धेरैजसो भाग कर्णाली नदीको जलाधार क्षेत्र, अर्थात् कर्णाली र यसका सहायक नदीले बगाउने क्षेत्रमा थियो।

सिँजाका राजा र राज्यको विघटन

सिँजा राज्यमा नागराज, क्राचल्ल, अशोकचल्ल, जितारी मल्ल, रिपु मल्ल, पृथ्वी मल्ल र अभय मल्ल जस्ता खस राजाले शासन गरे। राजा अशोकचल्लको पालामा सुर्खेतमा काँक्रेविहार बनेको मानिन्छ। विभिन्न समयका भुइँचालोले यो सम्पदा भत्किएको थियो। अहिले यसको पुनर्निर्माण गरिएको छ।

पृथ्वी मल्लको शासनपछि भारदारबिच शक्ति सङ्घर्ष सुरु भयो। अन्तिम खस राजा अभय मल्लले यसलाई नियन्त्रण गर्न सकेनन्। त्यसपछि यो विशाल साम्राज्य, अर्थात् धेरै राज्य मिलेको ठुलो राज्य टुक्रियो र यसबाट बाइसी र चौबिसी राज्य बने।

सिँजा सभ्यताको प्रभाव

आजको नेपाली सभ्यतामा सिँजा सभ्यताको गहिरो प्रभाव छ।

शासन व्यवस्था: सिँजाका राजाले विकेन्द्रीकरण, अर्थात् अधिकार राजधानीमा मात्र नराखी तल्ला तहसम्म बाँड्ने अभ्यास गरेका थिए। कर्णालीबाहिरका क्षेत्र स्थानीय शासकको जिम्मा लगाइएको थियो। राजकाजमा सघाउन महाअमात्य र अमात्य नियुक्त गरिन्थे। गाउँको प्रशासन चलाउन प्रेक्षक, अधिकारी, कारिक (कार्की), रोकाया र महतारा जस्ता पद बनाइएका थिए। आज यी पदका नाम नेपाली समाजमा थरका रूपमा चलेका छन्।

भाषा: सिँजा राज्यमा खस भाषाको विकास भएको मानिन्छ। यही खस भाषा पछि नेपाली भाषाका रूपमा विकसित भयो। त्यसैले सिँजालाई नेपाली भाषाको उद्गमस्थल, अर्थात् सुरु भएको ठाउँ मानिन्छ।

धर्म र संस्कृति: सिँजा सभ्यतामा हिन्दु र बौद्ध दुवै धर्मका संस्कार र रीतिरिवाज चल्थे। यहाँ विकसित धार्मिक सहिष्णुता, अर्थात् अर्काको धर्मलाई पनि सम्मान गर्ने भावना आजको नेपाली समाजमा पनि छ। कुलपूजा, दसैँ, तिहार, बुद्ध जयन्ती, चैते दसैँ र नयाँ वर्ष जस्ता चाडपर्व मनाइन्थे। आज पनि यी चाडपर्व उत्तिकै महत्त्वका साथ मनाइन्छन्।

अर्थतन्त्र: कृषि, पशुपालन, घरेलु उद्योग र छिमेकी देशसँगको व्यापार मुख्य आर्थिक काम थिए। सिँजा राज्यका दाङ, सुर्खेत र दिपायल उपत्यकालाई “अन्नको भण्डार” मानिन्थ्यो। हिमाली भेगमा पशुपालन मुख्य व्यवसाय थियो। दुध, मासु, यातायात र भारी बोक्न चौँरी, भेडा, बाख्रा, घोडा र खच्चड पालिन्थे।

राजधानी, शिलालेख र कला

सिँजा खस राज्यको गर्मी याममा बस्ने ग्रीष्मकालीन राजधानी थियो। जाडोमा बस्ने हिउँदे राजधानी दैलेखको दुल्लुमा थियो। नेपाली भाषाको पहिलो शिलालेख दुल्लुमा रहेको मानिन्छ। शिलालेख भएका ठाउँमा कीर्तिस्तम्भ पनि छन्, अर्थात् कुनै व्यक्तिको सम्झनामा उभ्याइएका ढुङ्गाका खम्बा। दुल्लुको कीर्तिस्तम्भमा सिँजाका खस राजाहरूको वंशावली, अर्थात् पुस्तौँपुस्ताका राजाको नामावली कुँदिएको छ। यो कीर्तिस्तम्भ राजा पृथ्वी मल्लले वि.सं. १४१४ मा बनाएका थिए। दैलेखको पञ्चदेवल पनि खस शासनकालको उत्कृष्ट नमुना हो।

सिँजा सभ्यता कलामा पनि सम्पन्न थियो। पाण्डव गुफा, विराट दरबार र विभिन्न मठमन्दिरमा कुँदिएका बाघ र सिंहका मूर्तिले त्यस बेलाको समृद्धि देखाउँछन्। ती ठाउँका चित्रकला, सङ्केत, अक्षर र अङ्क लेखिएका शिलालेखले त्यस समयको कला उजागर गर्छन्। कतिपय शिलालेख अझै संरक्षणको पर्खाइमा छन्।

५. निष्कर्ष

सिँजा राज्यको स्थापना करिब बाह्रौँ शताब्दीमा भएको थियो। सिँजा उपत्यकाको सभ्यता नेपालको आजको भाषा, संस्कृति र रीतिरिवाजको आधारशिला, अर्थात् जग हो। प्रशासनिक पद बनाउने र तिनको भूमिका तोक्ने काममा पनि यस सभ्यताको योगदान छ। यहाँ भेटिएका देवल, कीर्तिस्तम्भ, शिलालेख र कलाले सिँजा सभ्यता समृद्ध र विकसित थियो भन्ने प्रमाणित गर्छन्। नेपालका विभिन्न ठाउँमा बस्ने खस आर्य समुदायका धेरै थर सिँजा सभ्यताका ठाउँ र पदसँग जोडिन्छन्। त्यसैले सिँजा सभ्यता हाम्रो पहिचान र गौरव हो।

अभ्यास