हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप

देशका विभिन्न ठाउँका किसान, व्यवसायी र पर्यटन व्यवसायीबारे पत्रपत्रिकामा छापिएका यी पाँच समाचार पढौँ। हरेक समाचारले हाम्रा आर्थिक क्रियाकलापको एउटा पाटो देखाउँछ। समाचार छोटो पारेर लेखिएका छन्; हरेकको अन्त्यमा कहाँ छापिएको हो भन्ने दिइएको छ।

पाँच समाचार

बर्दियामा बढ्दै मकै खेती

बर्दियाका धेरैजसो किसान पहिले बर्खामा मात्र मकै लगाउँथे। अहिले उनीहरूले हिउँदमा र वसन्त ऋतुमा गरी वर्षमा दुई बाली मकै लगाउन थालेका छन्। गहुँभन्दा मकैमा बढी उब्जनी र छिटो कमाइ हुने भएकाले मकै खेती बढेको हो।
गुलरिया नगरपालिकामा यस वर्ष करिब ४०० हेक्टरमा हिउँदे र वसन्त ऋतुको मकै लगाइएको छ। नगरपालिकाको कृषि शाखाले उन्नत जातको मकैको बिउमा ७५ प्रतिशत अनुदान दिएको छ। किरा लागे निःशुल्क विषादी र प्राविधिक सल्लाह पनि दिन्छ।
मधुवन नगरपालिकाकी किसान चित्राकुमारी केसीले यस पटक १५ कट्ठामा मकै लगाउनुभएको छ। उहाँ भन्नुहुन्छ, “गहुँभन्दा मकै बढी फल्छ। तर लगाउने बेला बिउ र मलको सधैँ समस्या पर्छ।”
(स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८३ वैशाख)

मुसुरो: माग छ, खेती घट्दै

नेपाल संसारमा सबैभन्दा धेरै मुसुरो उत्पादन गर्ने देशमध्ये सातौँ स्थानमा छ। नेपाली मुसुरो स्वादिलो र गुणस्तरीय भएकाले बङ्गलादेशमा यसको राम्रो माग छ।
तर मुसुरो खेती गरिने जमिन बर्सेनि घट्दै छ। आर्थिक वर्ष २०७६/७७ मा करिब २ लाख १३ हजार हेक्टरमा मुसुरो लगाइएको थियो। २०८०/८१ मा करिब १ लाख ४६ हजार हेक्टरमा मात्र लगाइयो। अहिले नेपालले बेच्नेभन्दा धेरै गुणा बढी मुसुरो विदेशबाट किन्छ।
कृषि विज्ञका अनुसार मुसुरोलाई “टुहुरो बाली” झैँ हेरिन्छ: छरेपछि न सिँचाइ हुन्छ, न गोडमेल, न स्याहार। धेरै काम हातैले गर्नुपर्दा लागत बढी पर्छ, त्यसैले विदेशी मुसुरोसँग मूल्यमा टिक्न गाह्रो छ। सिँचाइ पुगेका ठाउँका किसान धान र तरकारीतिर लागेका छन्।
(स्रोत: अनलाइनखबर, वि.सं. २०८२ कात्तिक २८)

पालुङटारमा भूमि बैङ्क

गाउँका धेरै मानिस सहर वा विदेश गएपछि खेतीयोग्य जमिन बाँझो रहन थालेको छ। खेती गर्न चाहने कतिपय किसानसँग भने आफ्नै जमिन छैन।
यो समस्या समाधान गर्न गोरखाको पालुङटार नगरपालिकाले भूमि बैङ्क कार्यक्रम सुरु गरेको छ। दुई रोपनी वा त्यसभन्दा बढी बाँझो जमिन भएका जग्गाधनीले आफ्नो जमिन यसमा सूचीकृत गर्न सक्छन्। नगरपालिकाले त्यस्तो जमिन खेती गर्न चाहने किसान, किसान समूह, सहकारी वा कृषि फर्मलाई उपलब्ध गराउँछ। नगरकै किसानले पहिलो प्राथमिकता पाउँछन्।
मास, तिल र बदाम जस्ता रैथाने बाली र कफी जस्ता व्यावसायिक खेती बढाउने लक्ष्य छ। राम्रो उत्पादन गर्ने किसानलाई प्रोत्साहन र प्राविधिक सहयोग दिइनेछ। यसबाट उत्पादन र रोजगारी बढ्ने अपेक्षा छ।
(स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८३ जेठ)

अपाङ्गताले रोकेन कमाइ

बागलुङको ढोरपाटन नगरपालिका–१, बुर्तिवाङ बजारका ५० वर्षीय युवराज कँडेलको एक वर्षको उमेरमै खुट्टा भाँचियो। राम्रो उपचार नपाउँदा उहाँलाई सधैँका लागि अपाङ्गता भयो। अहिले उहाँ हात र खुट्टा दुवै टेकेर हिँड्नुहुन्छ। उहाँकी श्रीमती ढालकुमारी कँडेलको पनि देब्रे हात छैन।
भिरालो गाउँमा काम गर्न गाह्रो भएपछि उहाँहरू पुर्ख्यौली जग्गा बेचेर बजार झर्नुभयो र सानो किराना पसल चलाउनुभयो। पछि घरको समस्याले पसल छाड्नुपर्‍यो र खेतीमा लाग्नुभयो।
अहिले उहाँहरू वर्षको १२ हजार रुपियाँ भाडा तिरेर साढे दुई रोपनी जग्गामा प्लास्टिकको टनेलमा प्याजका बिरुवा उमारेर बेच्नुहुन्छ। सिमी, बन्दा र काउली पनि फलाउनुहुन्छ। गाह्रो काममा कामदार बोलाउनुहुन्छ, तर बालीको स्याहार आफैँ गर्नुहुन्छ। एउटा संस्थाले बिउ किन्न दिएको १५ हजार रुपियाँबाट उमारेका बिरुवा बेचेर उहाँहरूले ४० हजार रुपियाँ कमाउनुभयो। युवराजका अनुसार उत्पादन गर्न सके बजारको कमी छैन; शरीरले नसक्दा माग जति पुर्‍याउन सकिएको छैन।
(स्रोत: राष्ट्रिय समाचार समिति, अनलाइनखबरमा, वि.सं. २०८० माघ १)

खप्तडमा पर्यटक, तर बास अपुग

खप्तड सुदूरपश्चिमको मुख्य पर्यटकीय गन्तव्य हो। यसलाई “भूस्वर्ग” पनि भनिन्छ। तर त्यहाँ पुग्ने पर्यटकले राम्रो बास पाउँदैनन्।
पर्यटकका लागि खप्तड र बिचपानीमा भवन बनाउने ठेक्का वि.सं. २०७६ मा भएको थियो। काम सात महिनामा सक्नुपर्ने थियो, तर २०८२ भदौसम्म पनि भवन प्रयोगमा आएका थिएनन्।
डोटीको झिग्रानामा होमस्टे चलाउने दीपकबहादुर खड्काका अनुसार धेरै पर्यटक आएका बेला एउटै कोठामा १० देखि १५ जनासम्म खाँदिएर सुत्नुपर्छ, हिउँदमा चिसोले कठ्याङ्ग्रिनुपर्छ। खप्तड क्षेत्र पर्यटन विकास तथा व्यवस्थापन समितिका अनुसार यी भवन छिटो चल्न थाले पर्यटक बढ्नेछन् र धेरै दिन बस्नेछन्।
(स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८२ भदौ)

नेपालका प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप

माथिका समाचारमा मकै, मुसुरो र तरकारी खेती कृषि हो। किराना पसल चलाउनु, बिरुवा बेच्नु र मुसुरो बङ्गलादेश पठाउनु व्यापार हो। होमस्टे चलाउनु सेवा हो। यिनै कृषि, उद्योग, व्यापार र सेवा नेपालका प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप हुन्।

देशभित्र एक वर्षमा उत्पादन भएका सबै वस्तु र सेवाको जम्मा मूल्यलाई कुल गार्हस्थ उत्पादन भनिन्छ। यसले देशको अर्थतन्त्र कति ठुलो छ भन्ने देखाउँछ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालको कुल गार्हस्थ उत्पादन करिब ६६ खर्ब रुपियाँ पुग्ने अनुमान गरिएको थियो।

क. कृषि

कृषि अझै धेरै नेपालीको जीविकाको आधार हो। खेतीपाती, पशुपालन, कुखुरापालन, माछापालन र मौरीपालन सबै कृषि हुन्। कुल गार्हस्थ उत्पादनमा कृषिको हिस्सा भने घट्दै गएको छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा यो करिब २४ प्रतिशत थियो।

पहिले धेरैजसो किसान आफ्नै परिवारलाई खान पुग्ने गरी मात्र खेती गर्थे। यसलाई निर्वाहमुखी खेती भनिन्छ। अहिले बर्दियाका किसानजस्तै धेरैले बजारमा बेच्ने उद्देश्यले खेती गर्न थालेका छन्। बेचेर नाफा कमाउन गरिने खेतीलाई व्यावसायिक खेती भनिन्छ। निर्वाहमुखी खेतीलाई व्यावसायिक बनाउने कामलाई कृषिको व्यवसायीकरण भनिन्छ।

नेपालको कृषिका समस्या:

• क.खेतीयोग्य जमिन थोरै छ र टुक्रा टुक्रा छ।
• ख.धेरै खेतबारी आकाशे पानीमा भर पर्छन्; सिँचाइ पुगेको छैन।
• ग.उन्नत बिउ, मल र विषादी समयमा पाइँदैनन्।
• घ.रोगकिरा र जङ्गली जनावरले बाली नष्ट गर्छन्।
• ङ.उब्जनीले उचित मूल्य र बजार पाउँदैन।
• च.युवा विदेश जाँदा र जमिन बाँझो छोड्दा खेती घटेको छ।
• छ.आधुनिक औजार, प्रविधि र कृषि प्राविधिकको सेवा पुगेको छैन।

समाधानका उपाय:

• क.सिँचाइको राम्रो व्यवस्था गर्ने।
• ख.उन्नत बिउ, मल र विषादी समयमै उपलब्ध गराउने।
• ग.सहुलियत ऋण, अनुदान र कृषि बिमा दिने।
• घ.उब्जनीलाई बजारसम्म पुर्‍याउने सडक, सङ्कलन केन्द्र र शीत भण्डार बनाउने।
• ङ.किसानलाई तालिम र प्राविधिक सेवा दिने।
• च.बाँझो जमिनमा खेती गर्न प्रोत्साहन दिने।
• छ.माटो र हावापानी हेरेर ठाउँअनुसारका बाली लगाउने।

ख. उद्योग

कच्चा पदार्थलाई प्रयोग गर्न तयार सामानमा बदल्ने काम उद्योग हो। नेपालमा धेरैजसो साना र मझौला उद्योग छन्। चिनी, चिया, दुग्ध, चामल, सिमेन्ट, औषधी, कपडा, जुत्ता र पेय पदार्थका उद्योग प्रमुख हुन्। ढाका, अल्लो, कागज र काठका सामान बनाउने घरेलु उद्योग पनि धेरै छन्। नेपाल अहिले सिमेन्टमा आत्मनिर्भर छ।

कुल गार्हस्थ उत्पादनमा उद्योगको हिस्सा करिब १३ प्रतिशत मात्र छ। यसको अर्थ हामी धेरै तयारी सामान विदेशबाट किन्छौँ।

उद्योगका समस्या:

• क.पर्याप्त पुँजी र सहुलियत ऋण पाइँदैन।
• ख.कतिपय कच्चा पदार्थ विदेशबाट ल्याउनुपर्छ।
• ग.सिपालु कामदार कम छन्; धेरै युवा विदेश जान्छन्।
• घ.सस्तो विदेशी सामानसँग प्रतिस्पर्धा गर्न गाह्रो छ।
• ङ.सडक र ढुवानी महँगो छ; कतै कतै बिजुली नियमित छैन।
• च.उद्योग दर्ता र सञ्चालनका प्रक्रिया झन्झटिला छन्।

समाधानका उपाय:

• क.उद्योग खोल्न प्रक्रिया सजिलो बनाउने र सहुलियत ऋण दिने।
• ख.स्थानीय कच्चा पदार्थ प्रयोग गर्ने उद्योगलाई प्राथमिकता दिने।
• ग.सिप सिकाउने तालिम दिने।
• घ.स्वदेशी सामान किन्न प्रोत्साहन गर्ने र तिनको गुणस्तर बढाउने।
• ङ.बिजुली, सडक र औद्योगिक क्षेत्रको व्यवस्था गर्ने।

ग. सेवा र व्यापार

बैङ्क, बिमा, शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार, होटल, पर्यटन, सूचना प्रविधि र सरकारी कार्यालयका काम सेवा क्षेत्रमा पर्छन्। किनबेच गर्ने पसल र व्यापार पनि यसैमा पर्छन्। नेपालको अर्थतन्त्रमा सबैभन्दा ठुलो हिस्सा अहिले सेवा क्षेत्रको छ, करिब ६२ प्रतिशत।

सेवा क्षेत्रको अहिलेको अवस्था:

• क.पर्यटन: सन् २०२५ मा ११ लाख ५८ हजारभन्दा बढी विदेशी पर्यटक नेपाल आए। सबैभन्दा धेरै भारतबाट आए। खप्तड जस्ता ठाउँमा आन्तरिक पर्यटक पनि बढ्दै छन्।
• ख.बैङ्क र वित्तीय संस्था: लगभग सबै स्थानीय तहमा बैङ्कका शाखा पुगेका छन्। मोबाइलबाटै पैसा पठाउन र तिर्न सकिन्छ।
• ग.शिक्षा र स्वास्थ्य: विद्यालय, क्याम्पस, अस्पताल र स्वास्थ्य चौकी बढेका छन्।
• घ.सूचना प्रविधि: सफ्टवेयर बनाउने र इन्टरनेटबाट विदेशका लागि काम गर्ने युवा बढेका छन्।
• ङ.वैदेशिक रोजगार: विदेशमा काम गर्ने नेपालीले पठाएको पैसालाई विप्रेषण भनिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा करिब २३ खर्ब ६३ अर्ब रुपियाँ विप्रेषण भित्रियो। यो कुल गार्हस्थ उत्पादनको एक तिहाइजति हो।

तर सेवा क्षेत्रका पनि समस्या छन्। गाउँमा राम्रा अस्पताल र विद्यालय कम छन्। धेरै पर्यटक केही ठाउँमा मात्र पुग्छन्। विप्रेषणमा धेरै भर पर्दा देशभित्र उत्पादन र रोजगारी बढ्न सकेका छैनन्।

नेपालका तीन धरातलीय प्रदेशका कृषिका विशेषता

कक्षा ६ मा तीन प्रदेशका माटा र बाली पढिएको थियो। धरातल र हावापानी फरक भएकाले खेतीका तरिका पनि फरक छन्।

हिमाली प्रदेश	पहाडी प्रदेश	तराई प्रदेश
चिसो हावापानी, छोटो खेती याम; वर्षमा प्रायः एक बाली।	न्यानो उपत्यका र चिसा डाँडा; ठाउँअनुसार दुई–तीन बाली।	गर्मी हावापानी, समथर र मलिलो जमिन; वर्षमा दुई–तीन बाली।
आलु, जौ, फापर, उवा र स्याउ फल्छन्।	मकै, कोदो, धान, गहुँ, तरकारी र सुन्तला जस्ता फलफूल फल्छन्।	धान, गहुँ, उखु, दलहन, तोरी, जुट र आँप फल्छन्।
याक, चौँरी, भेडा र च्याङ्ग्रा पालिन्छन्।	गाईभैँसी, बाख्रा र कुखुरा पालिन्छन्; भिरमा गरा बनाएर खेती गरिन्छ।	ठुला खेतमा ट्याक्टर र नहरको सिँचाइ बढी प्रयोग हुन्छ।
जडीबुटी सङ्कलन र पशुपालन मुख्य आम्दानी हुन्।	फलफूल, अलैँची, चिया र तरकारीको व्यावसायिक खेती बढ्दो छ।	देशभरिका लागि अन्न र नगदेबाली धेरै यहीँ फल्छन्।

अभ्यास

नदी, ताल, कुण्ड, हिमनदी र पोखरीको पानी हाम्रो जलसम्पदा हो। सम्पदा भनेको मूल्यवान् धन हो। नेपालमा ६ हजारभन्दा बढी नदीनाला छन्। त्यसैले नेपाललाई जलसम्पदामा धनी देश मानिन्छ।

जलसम्पदाको सही व्यवस्थापन गरे यसबाट धेरै काम लिन सकिन्छ: जलविद्युत्, सिँचाइ, खानेपानी, जल यातायात, माछापालन र राफ्टिङ जस्ता पर्यटन। एउटै स्रोतबाट धेरै काम लिन सकिने भएकाले जलस्रोतलाई बहुउपयोगी स्रोत भनिन्छ।

जलविद्युत्

बग्ने वा माथिबाट खस्ने पानीको बलले बनाइने बिजुलीलाई जलविद्युत् भनिन्छ। नेपालका नदी हिमालबाट तराईसम्म छोटो दुरीमा धेरै तल झर्छन्। धेरै पानी अग्लो ठाउँबाट खस्ने भएकाले यहाँ जलविद्युत्को ठुलो सम्भावना छ।

नेपालमा जलविद्युत् उत्पादन वि.सं. १९६८ मा काठमाडौँको फर्पिङबाट सुरु भएको हो। त्यस बेला ५०० किलोवाट बिजुली निकालिन्थ्यो। यति बिजुलीले राणाका दरबार र काठमाडौँका केही ठाउँमा मात्र बत्ती बल्थ्यो। अहिले देशका करिब ९९ प्रतिशत मानिसमा बिजुलीको पहुँच पुगेको छ।

विस्तारै सुन्दरीजल, त्रिशूली, कुलेखानी, कालीगण्डकी ‘ए’ र माथिल्लो तामाकोसी जस्ता धेरै आयोजना बने। ४५६ मेगावाटको माथिल्लो तामाकोसी अहिले नेपालको सबैभन्दा ठुलो जलविद्युत् आयोजना हो। मेगावाट बिजुली निकाल्ने क्षमता नाप्ने एकाइ हो; एक मेगावाट भनेको एक हजार किलोवाट हो।

आर्थिक सर्वेक्षण २०८१/८२ ले जलविद्युत् क्षमता ३,३३६ मेगावाट देखाएको थियो। त्यसपछि पनि नयाँ आयोजना जोडिँदै गए। अब वर्षायाममा बढी भएको बिजुली भारत र बङ्गलादेशमा बेचिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा बिजुली बेचेर २९ अर्ब रुपियाँभन्दा बढी कमाइ भयो।

जलविद्युत् विकासका सम्भावना:

• क.नदीमा वर्षभरि पानी बग्छ र हिउँ पग्लिएर पानी थपिन्छ।
• ख.नदी छोटो दुरीमा धेरै तल झर्ने भएकाले पानी खसाल्ने उचाइ सजिलै पाइन्छ।
• ग.ठुलो क्षमताका आयोजनाका लागि उपयुक्त ठाउँ धेरै छन्।
• घ.स्वदेशी र विदेशी लगानीकर्ता जलविद्युत्मा लगानी गर्न आकर्षित भएका छन्।
• ङ.छिमेकी भारत र बङ्गलादेशमा बिजुलीको ठुलो माग छ।
• च.बिजुलीले उद्योग, सिँचाइ, यातायात र खाना पकाउने काममा पेट्रोल, डिजेल र ग्यासको आयात घटाउन सक्छ।

चुनौती: आयोजना तोकिएको समय र लागतमा सकिँदैनन्। सरोकारवाला निकायबिच समन्वय कम हुन्छ। प्रसारण लाइन बनाउन ढिलो हुन्छ। बाढी र पहिरोले आयोजनामा क्षति पुर्‍याउँछन्।

सिँचाइ

बालीलाई चाहिने पानी कुलो, नहर, पोखरी वा बोरिङबाट खेतसम्म पुर्‍याउनुलाई सिँचाइ भनिन्छ। आकाशे पानीमा मात्र भर परे खडेरीमा बाली सुक्छ। सिँचाइ भए वर्षमा दुई–तीन पटक बाली लगाउन सकिन्छ।

खेतीयोग्य जमिन सीमित छ र जनसङ्ख्या बढ्दो छ। त्यसैले उही जमिनबाट धेरै उब्जाउनुपर्छ। एउटा जमिनबाट पाइने उब्जनीको मात्रालाई उत्पादकत्व भनिन्छ। सिँचाइले उत्पादकत्व बढाउँछ। तरकारी, फलफूल र माछापालन जस्ता धेरै किसिमका खेती गर्न पनि सघाउँछ। यसलाई कृषिको विविधीकरण भनिन्छ।

सरकारले कुलो, नहर, डिप बोरिङ र पोखरी जस्ता सिँचाइ पूर्वाधार बनाउन जोड दिँदै आएको छ। डिप बोरिङ भनेको जमिनमुनि धेरै गहिराइसम्म पाइप गाडेर पम्पले पानी तान्ने तरिका हो। सुनसरी–मोरङ, नारायणी, कमला र महाकाली जस्ता ठुला नहर तराईमा छन्।

जल यातायात

नदी, ताल वा समुद्रमा डुङ्गा र पानीजहाज चलाएर मानिस र सामान ओसार्नुलाई जल यातायात भनिन्छ। अहिले नेपालमा नदी तर्ने डुङ्गा, ताल र जलाशयमा घुम्ने डुङ्गा र राफ्टिङ चल्छन्। यी मानिसको आवतजावत, पर्यटन र मनोरञ्जनका लागि उपयोगी छन्।

कोसी, गण्डकी र कर्णाली जस्ता ठुला नदीमा सामान र यात्रु बोक्ने जल यातायात चलाउन सकिन्छ कि भनेर अध्ययन भएका छन्। नेपाल समुद्रसँग नजोडिएको देश हो। भारतका नदीको जलमार्ग हुँदै समुद्रको बन्दरगाहसम्म पुग्न सकिए निर्यात गर्ने सामानको ढुवानी सस्तो, सुरक्षित र सजिलो हुन्छ। यसले वैदेशिक व्यापारमा टेवा दिन्छ।

अभ्यास

कान्तिपुर दैनिकमा छापिएको एउटा सम्पादकीयको सार पढौँ। सम्पादकीय भनेको कुनै विषयमा पत्रिकाले आफ्नो विचार लेख्ने लेख हो।

किसान, सहकारी र डेरी उद्योगको कारोबार पारदर्शी बनाऊ
नेपालमा करिब ६ लाख किसान दुध उत्पादनमा लागेका छन्। कृषि मन्त्रालयका अनुसार देशमा दिनको ७२ लाख लिटर दुध उत्पादन हुन्छ। त्यसको आधा किसानका परिवार आफैँ खान्छन्। बाँकीमध्ये १२ लाख लिटर डेरी उद्योगमार्फत बजारमा पुग्छ। गाउँगाउँमा करिब १,६०० सहकारीले किसानबाट दुध सङ्कलन गरेर डेरीलाई बुझाउँछन्।
तर किसानले बेचेको दुधको पैसा महिनौँसम्म पाएका छैनन्। निजी डेरीबाट साढे तीन अर्ब र सरकारी दुग्ध विकास संस्थानबाट डेढ अर्ब रुपियाँ पाउन बाँकी छ। कतिपय किसानले करिब छ महिनादेखि भुक्तानी पाएका छैनन्। डेरीले तिरेको पैसा पनि कतिपय सहकारीले किसानलाई नदिई अन्यत्र लगानी गरेका छन्।
डेरी उद्योगका पनि आफ्नै समस्या छन्। पछिल्ला वर्षमा दुधको माग बढेको छैन, बजार मूल्य अनियमित छ र नबिकेका डेरी सामान थुप्रिएका छन्। यसको असर पनि किसानको भुक्तानीमै पर्छ।
पशुलाई दाना र हेरचाहमा दिनहुँ खर्च हुन्छ, त्यसैले किसानलाई नियमित आम्दानी चाहिन्छ। सरकारले दुधको पैसा समयमै र नियमित रूपमा तिर्ने व्यवस्था मिलाउनुपर्छ। किसानको भुक्तानी सुनिश्चित गर्ने कानुन बनाउनुपर्छ र पालिकाले सहकारीको हिसाब नियमित रूपमा जाँच्नुपर्छ। नत्र किसान यो पेसा नै छाड्न सक्छन्।
(स्रोत: कान्तिपुर, सम्पादकीय, वि.सं. २०८२ जेठ १२)

तीनै क्षेत्र एकअर्कामा जोडिएका छन्

यो सम्पादकीयले कृषि, उद्योग र व्यापार एकअर्कामा कसरी जोडिएका छन् भन्ने देखाउँछ। किसानले दुध उत्पादन गर्छन् (कृषि)। डेरी उद्योगले दुधबाट धुलो दुध, घिउ, दही र चिज बनाउँछ (उद्योग)। पसल, होटल र बेकरीले ती सामान बेच्छन् (व्यापार)। बजारमा दुधका सामान नबिकेपछि डेरीले किसानलाई दुधको पैसा तिर्न सकेनन् र किसान मर्कामा परे। यसरी एउटा क्षेत्रको समस्या अर्को क्षेत्रसम्म पुग्छ।

यो सम्बन्ध एकतर्फी मात्र छैन। उद्योगले किसानलाई मल, दाना, औजार र मेसिन बनाएर दिन्छ। व्यापारले किसान र उद्योगलाई बजार दिन्छ र तिनलाई चाहिने सामान ल्याइदिन्छ। एउटा क्षेत्र बढे अरू दुई पनि बढ्छन्; एउटा कमजोर भए अरू दुई पनि कमजोर हुन्छन्। एकअर्कामा भर परेको यस्तो सम्बन्धलाई अन्तरसम्बन्ध भनिन्छ।

नेपालका केही उदाहरण

• क.उखु र चिनी: सुनसरी, महोत्तरी, सर्लाही, बारा, रौतहट र नवलपरासीमा उखु खेती गरिन्छ। त्यहाँका चिनी उद्योगले किसानको उखु किनेर चिनी बनाउँछन्। चिनी देशभरिका पसलमा पुग्छ।
• ख.चिया र अलैँची: झापा र इलाममा धेरै चिया बगान छन्। पूर्वी पहाडमा अलैँची जस्ता नगदेबाली, अर्थात् बेच्न भनेर लगाइने बाली, धेरै फल्छन्। यिनलाई स्वदेशी उद्योगमा प्रयोग गर्न र विदेश निर्यात गर्न सकिन्छ।
• ग.अन्न र दलहन: गहुँ, जौ, मकै र दलहनको उत्पादन बढाए तिनमा आधारित घरेलु, साना र मझौला उद्योग खोल्न सकिन्छ। जस्तै: पिठो मिल, दाल मिल, चाउचाउ र बिस्कुट उद्योग।

सम्बन्ध अझ बलियो बनाउन

• क.कृषि उत्पादनको विविधीकरण (धेरै किसिमका बाली र पशुपन्छी) र व्यवसायीकरण गर्ने।
• ख.स्वदेशमै रासायनिक मल कारखाना खोल्ने। अहिले नेपालले रासायनिक मल विदेशबाट किन्छ, त्यसैले बेलामा पाइँदैन। मल समयमै पाए उत्पादन बढ्छ।
• ग.कृषि बिमा बढाएर किसानको जोखिम घटाउने।
• घ.उद्योग खोल्न सहजीकरण गर्ने र सहुलियत ऋण दिने।
• ङ.बजारमा स्वदेशी उत्पादनलाई प्राथमिकता दिने र तिनको प्रचार गर्ने।

अभ्यास

हरेक वर्ष मार्च १५ लाई विश्व उपभोक्ता अधिकार दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यो दिन उपभोक्ताका अधिकारबारे सचेत गराउन विभिन्न प्रचार सामग्री निकालिन्छन्। त्यस्तै एउटा सामग्रीमा सोधिएका प्रश्न र तिनका उत्तर पढौँ।

उपभोक्ता को हो?

वस्तु वा सेवा किनेर प्रयोग गर्ने सर्वसाधारण व्यक्ति, समूह वा संस्थालाई उपभोक्ता भनिन्छ। चाउचाउ किनेर खाने विद्यार्थी, बिजुली बाल्ने परिवार र बस चढ्ने यात्रु सबै उपभोक्ता हुन्। हामी सबै कुनै न कुनै रूपमा उपभोक्ता हौँ।

उपभोग्य वस्तु भनेको के हो?

उपभोक्ताले खाने, लगाउने वा प्रयोग गर्ने वस्तु उपभोग्य वस्तु हो। एउटा वस्तु वा धेरै वस्तु मिसाएर बनेको यस्तो वस्तुले स्वास्थ्यलाई हानि, नोक्सानी वा नराम्रो असर गर्नुहुँदैन। चामल, दुध, साबुन, कपडा र औषधी उपभोग्य वस्तुका उदाहरण हुन्।

उपभोक्ताको अधिकार भनेको के हो?

वस्तु र सेवा सजिलै पाउने, आफ्नो रोजाइअनुसार छान्ने, तिनका बारेमा सही जानकारी पाउने र हानि भएमा क्षतिपूर्ति पाउने अधिकारलाई उपभोक्ताको अधिकार भनिन्छ। उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ ले उपभोक्तालाई यी अधिकार दिएको छ:

• क.वस्तु वा सेवामा सहज पहुँचको अधिकार
• ख.उचित र प्रतिस्पर्धात्मक मूल्यमा गुणस्तरीय वस्तु वा सेवा छान्न पाउने अधिकार
• ग.वस्तु वा सेवाको मूल्य, परिमाण, शुद्धता र गुणस्तरबारे जानकारी पाउने अधिकार
• घ.मिसाएर बनाइएका वस्तुमा के के कति मात्रामा छन्, थाहा पाउने अधिकार
• ङ.ज्यान, स्वास्थ्य र सम्पत्तिमा हानि गर्ने वस्तु र सेवाबाट सुरक्षित हुने अधिकार
• च.अनुचित व्यापारविरुद्ध कानुनी कारबाही गराउन पाउने अधिकार
• छ.हानिनोक्सानी भएमा क्षतिपूर्ति पाउने अधिकार
• ज.उजुरीको सुनुवाइ र उपचार पाउने अधिकार
• झ.उपभोक्ता शिक्षा पाउने अधिकार

प्रतिस्पर्धात्मक मूल्य भनेको धेरै पसल वा उत्पादकले बेच्दा बजारमा आफैँ मिल्ने उचित मूल्य हो। एउटै पसलले मनपरी मूल्य राख्न नपाओस् भन्ने यसको उद्देश्य हो।

गुणस्तरीय वस्तु भनेको के हो?

हाम्रो स्वास्थ्यमा नराम्रो असर नगर्ने र भनेजस्तै काम दिने उपभोग्य वस्तु गुणस्तरीय वस्तु हो। गुणस्तरीय वस्तुको लेबलमा, अर्थात् प्याकेटमा छापिएको विवरणमा, यी कुरा लेखिएका हुन्छन्:

• क.बनाउँदा प्रयोग गरिएका कच्चा पदार्थ
• ख.भण्डारण गर्ने तरिका, जस्तै: “चिसो र सुक्खा ठाउँमा राख्नुहोस्”
• ग.उत्पादन मिति र प्रयोग गर्न सकिने अन्तिम मिति
• घ.प्रयोग गर्ने तरिका र प्रयोगबाट हुन सक्ने असर

उत्पादकले वस्तुको गुणस्तर नबिग्रने गरी सुरक्षित तरिकाले राख्नुपर्छ। पसलले पनि घाम, पानी र मुसाबाट जोगाएर राख्नुपर्छ।

उपभोक्ता अधिकारसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था

उपभोक्ताको अधिकार जोगाउने काम एक जनाको मात्र होइन। वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्ने, बेच्ने, अधिकारका लागि काम गर्ने संस्था, नागरिक समाज, सरकार र उपभोक्ता आफैँ सबैको भूमिका हुन्छ। सबैले मिलेर र जिम्मेवार भएर काम गर्नुपर्छ।

• क.संयुक्त राष्ट्रसङ्घको उपभोक्ता संरक्षण निर्देशिका: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले सन् १९८५ मा पारित गरेको हो। यसले सबै देशलाई उपभोक्ता जोगाउने कानुन बनाउन मार्गदर्शन गर्छ।
• ख.नेपालको संविधानको धारा ४४: मौलिक हकका रूपमा प्रत्येक उपभोक्तालाई गुणस्तरीय वस्तु र सेवा पाउने हक दिएको छ। गुणस्तरहीन वस्तु वा सेवाबाट क्षति पुगेमा कानुनबमोजिम क्षतिपूर्ति पाउने हक पनि छ।
• ग.उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५: माथिका अधिकार दिन्छ र तिनलाई कसरी लागु गर्ने भन्ने व्यवस्था गर्छ।
• घ.वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभाग र स्थानीय तहले बजार अनुगमन गर्छन् र उपभोक्ताका उजुरी सुन्छन्। विभागमा अनलाइन पनि उजुरी दिन सकिन्छ।

उपभोक्ता वर्गमा अनुरोध

वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागले उपभोक्ता र व्यवसायीलाई यस्तो अनुरोध गरेको छ:

• क.पसलमा साइनबोर्ड र मूल्यसूची छ कि छैन, हेरौँ। प्याकेटमा अधिकतम खुद्रा मूल्य छापिएको छ कि छैन, हेरौँ। यो मूल्यभन्दा बढी तिर्नुपर्दैन।
• ख.प्याकेटको लेबलमा उत्पादकको नाम, ठेगाना, ब्याच नम्बर, तौल, उत्पादन मिति र प्रयोग गर्न सकिने अन्तिम मिति हेरेर मात्र सामान किनौँ।
• ग.उत्पादन मिति वा अन्तिम मिति नभएका, केरमेट गरिएका वा पुरानो लेबलमाथि नयाँ लेबल टाँसिएका वस्तु नकिनौँ।
• घ.वस्तु बनाउँदा प्रयोग भएका कच्चा पदार्थ, भण्डारण गर्ने तरिका र प्रयोग गर्ने तरिका लेखिएको छ कि छैन, हेरौँ।
• ङ.सामान किन्दा प्यान वा भ्याट बिल अनिवार्य रूपमा लिऔँ।
• च.कमसल वस्तु वा सेवाबाट हानिनोक्सानी भएमा सम्बन्धित निकायमा उजुरी गरौँ।
• छ.म्याद सकिएका र गुणस्तरहीन वस्तु नबेचौँ। म्याद नाघेका वस्तु अलग्गै राखौँ र उत्पादकले फिर्ता लिने व्यवस्था गरौँ।
• ज.गुणस्तरीय वस्तु वा सेवा मात्र उत्पादन र बिक्री गरौँ।
• झ.स्वास्थ्यलाई हानि गर्ने पदार्थको लेबलमा सचेत गराउने सन्देश, चित्र वा चिह्न राखौँ।
• ञ.उपभोक्ता आफैँ सचेत होऔँ; व्यवसायी इमानदार बनौँ।

पहिलो छ बुँदा मुख्य रूपमा उपभोक्ताका लागि र पछिका बुँदा व्यवसायीका लागि हुन्।

सचेत उपभोक्ता प्रमिला

प्रमिला बर्देवा विद्यालयबाट फर्केपछि खाजाका लागि पसलमा पाउरोटी किन्न गइन्। पसलेले पाउरोटी दिएपछि उनी त्यसलाई उल्टाइपल्टाई गरेर हेर्न थालिन्।

पसले: नानु, किन यति धेरै उल्टाइपल्टाई गरेर हेरेकी?

प्रमिला: काका, कुनै पनि सामान वा खानेकुरा किन्दा कहिले बनेको हो, कहिलेसम्म खाइसक्नुपर्छ र के के मिसाएर बनाइएको हो भन्ने थाहा पाउनुपर्छ नि। यो त हाम्रो उपभोक्ता अधिकार हो।

प्रमिला: अनि काका, म्याद सकिएका र स्वास्थ्यलाई हानि गर्ने सामान नबेच्नुहोला है।

प्रमिलाको कुरा सुनेर पसले छक्क परे, तर खुसी पनि भए। उनले भने, “हो नानु, हामी सबै सचेत भए मात्र उपभोक्ताको अधिकार जोगिन्छ।”

अभ्यास

सरकारले सडक, पुल, जलविद्युत् आयोजना र खानेपानी जस्ता विकास निर्माणका काम गर्छ। देशमा शान्ति र सुरक्षा कायम राख्छ र दैनिक प्रशासन चलाउँछ। वृद्धभत्ता जस्ता सामाजिक सुरक्षा दिन्छ र राष्ट्रसेवक कर्मचारीलाई तलब दिन्छ। यी सबै काममा धेरै पैसा चाहिन्छ। सरकारले यो पैसा कहाँबाट पाउँछ र कहाँ खर्च गर्छ, हेरौँ।

सरकारी आय

सरकारले विभिन्न स्रोतबाट जम्मा गर्ने रकमलाई सरकारी आय भनिन्छ। सरकारी आयलाई राजस्व वा सरकारी वित्त पनि भनिन्छ।

सरकारी आयका स्रोत:

• क.कर: नागरिक र व्यवसायीले सरकारलाई अनिवार्य रूपमा बुझाउनुपर्ने रकम। यो सरकारी आयको सबैभन्दा ठुलो स्रोत हो।
• ख.शुल्क र दस्तुर: सरकारी सेवा लिँदा तिरिने रकम। जस्तै: राहदानी, सवारी चालक अनुमतिपत्र र घरजग्गा दर्ताको शुल्क।
• ग.दण्ड र जरिमाना: कानुन तोड्नेबाट लिइने रकम। जस्तै: ट्राफिक नियम तोड्दा तिरिने जरिमाना।
• घ.सरकारी संस्थाको आम्दानी: नेपाल टेलिकम, नेपाल विद्युत् प्राधिकरण जस्ता सरकारी संस्थाले दिने लाभांश र जलविद्युत्, वन र खानीबाट पाइने रोयल्टी। रोयल्टी भनेको राज्यको प्राकृतिक स्रोत प्रयोग गरेबापत तिरिने रकम हो।
• ङ.अनुदान र सहयोग: मित्रराष्ट्र र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाले फिर्ता लिने सर्त नराखी दिने रकम र प्राविधिक सहयोग।
• च.ऋण: देशभित्रका बैङ्क र नागरिकबाट लिइने आन्तरिक ऋण र विदेशी देश तथा संस्थाबाट लिइने बाह्य ऋण। ऋण पछि ब्याजसहित तिर्नुपर्छ।

कर, शुल्क, जरिमाना र रोयल्टीलाई मिलाएर साँघुरो अर्थमा राजस्व भनिन्छ। अनुदान र ऋणले बजेटको बाँकी खाडल पुर्‍याउँछन्।

कर

कर नागरिक र व्यवसायीले सरकारलाई अनिवार्य रूपमा बुझाउनुपर्ने रकम हो। कर तिरेबापत सरकारले तत्काल कुनै सामान दिँदैन। तर त्यही पैसाले बाटो, विद्यालय, अस्पताल र सुरक्षाको व्यवस्था गर्छ। यिनको फाइदा सबैले पाउँछन्।

हामीले थाहै नपाई धेरै कर तिरिरहेका हुन्छौँ। पसलबाट टेलिभिजन, मोबाइल, बिस्कुट वा साबुन किन्दा तिनको मूल्यभित्र कर पनि हुन्छ। नेपालका केही प्रमुख कर:

• क.मूल्य अभिवृद्धि कर (भ्याट): धेरैजसो सामान र सेवा किन्दा लाग्ने कर। नेपालमा यसको दर १३ प्रतिशत छ।
• ख.आयकर: तलब, व्यापार वा व्यवसायबाट हुने आम्दानीमा लाग्ने कर।
• ग.भन्सार महसुल: विदेशबाट सामान ल्याउँदा सीमानाकामा लाग्ने कर।
• घ.अन्तःशुल्क: मदिरा र चुरोट जस्ता हानिकारक वस्तु तथा केही अरू सामानमा लाग्ने थप कर।
• ङ.स्थानीय कर: घर, जग्गा, सवारी र व्यवसायमा स्थानीय तह र प्रदेशले लगाउने कर।

सरकारी खर्च

सरकारले आफ्नो आम्दानी शान्ति, सुरक्षा, प्रशासन र विकासमा खर्च गर्छ। बिजुली, सञ्चार, सडक, विद्यालय र अस्पताल जस्ता क्षेत्रमा सरकारले गर्ने खर्चलाई सरकारी खर्च भनिन्छ। सरकारी आयको प्रयोग वा बाँडफाँट नै सरकारी व्यय वा खर्च हो।

सरकारी खर्चका उद्देश्य:

• क.देश विकासका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य जस्ता सामाजिक क्षेत्रमा सेवा विस्तार गर्नु।
• ख.सार्वजनिक सेवामा सबै नागरिकको पहुँच बढाउनु।
• ग.प्राकृतिक स्रोत र साधनको उचित विकास गर्नु।
• घ.देशमा शान्ति र सुरक्षा कायम राख्नु।
• ङ.गरिब, वृद्ध, अपाङ्गता भएका र पछाडि परेका नागरिकलाई सहयोग गर्नु।

सरकारी आयको सही बाँडफाँट भए सार्वजनिक सेवामा नागरिकको पहुँच बढ्छ।

सरकारी खर्चका मुख्य क्षेत्र:

क्षेत्र	उदाहरण
शान्ति सुरक्षा	नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल आदि
विकास निर्माण	सडक, पुल, सिँचाइ, स्वास्थ्य चौकी, विद्यालय भवन, विद्युत्गृह आदि
सामाजिक सुरक्षा	वृद्धभत्ता, दिवा खाजा, एकल महिला भत्ता, छात्रवृत्ति, अपाङ्गता भत्ता आदि
प्रशासनिक कार्य	कर्मचारी, शिक्षक, सुरक्षाकर्मी र प्राध्यापकको तलब र वृत्ति विकास, नागरिक सेवा र दैनिक कार्य सञ्चालन

वृत्ति विकास भनेको कर्मचारीको तालिम, बढुवा र सिप विकास हो। दिवा खाजा भनेको विद्यालयमा दिउँसो दिइने खाजा हो।

सरकारको वार्षिक बजेट

सरकारले आगामी एक वर्षमा कति आम्दानी गर्ने र कहाँ कति खर्च गर्ने भन्ने योजना बनाउँछ। यस्तो योजनालाई बजेट भनिन्छ। नेपालमा अर्थमन्त्रीले हरेक वर्ष जेठ १५ मा सङ्घीय संसद्मा बजेट पेस गर्छन्। नेपालको आर्थिक वर्ष साउन १ देखि असार मसान्तसम्म हुन्छ।

आर्थिक वर्ष २०८३/८४ का लागि सङ्घीय सरकारले करिब २१ खर्ब २४ अर्ब रुपियाँको बजेट ल्यायो। यसलाई १०० रुपियाँमा बदलेर हेर्दा बुझ्न सजिलो हुन्छ।

बजेटको करिब ६६ रुपियाँ मात्र राजस्वबाट आउँछ। बाँकी करिब ३१ रुपियाँ ऋणबाट र करिब ३ रुपियाँ अनुदानबाट आउँछ। खर्चमा करिब ६० रुपियाँ चालु खर्चमा जान्छ, जस्तै: तलब, भत्ता, कार्यालय सञ्चालन र प्रदेश तथा स्थानीय तहलाई दिइने अनुदान। करिब २० रुपियाँ पुँजीगत खर्चमा जान्छ, अर्थात् सडक, पुल र भवन जस्ता लामो समय टिक्ने संरचना बनाउन। बाँकी करिब २० रुपियाँ पहिले लिएको ऋण तिर्न र लगानी गर्न छुट्याइन्छ। यसलाई वित्तीय व्यवस्था भनिन्छ।

अभ्यास