वैज्ञानिक सिकाइ

विज्ञान के हो? यसको अध्ययन किन र कसरी गरिन्छ? के विज्ञानको सिकाइ अरू विषयको भन्दा फरक हुन्छ? साथीहरूसँग छलफल गर्नुहोस् र आफ्ना विचार कक्षामा सुनाउनुहोस्।

कुनै वस्तु, पदार्थ वा घटनाको ध्यान दिएर चरणबद्ध रूपमा गरिने अध्ययन नै विज्ञान हो। विज्ञानको अध्ययन गर्न केही विशेष सिप चाहिन्छन्। यिनलाई वैज्ञानिक प्रक्रियागत सिप भनिन्छ। अवलोकन गर्नु, वर्गीकरण गर्नु, मापन गर्नु, भविष्यवाणी गर्नु, प्रयोग गर्नु, निष्कर्ष निकाल्नु र सञ्चार गर्नु यस्ता सिप हुन्।

सिप	यसको अर्थ	उदाहरण
अवलोकन गर्नु	सबै ज्ञानेन्द्रिय प्रयोग गरी ध्यान दिएर हेर्नु	आँप पाक्दै जाँदा पहेँलो हुन्छ भन्ने देख्नु
वर्गीकरण गर्नु	मिल्ने गुणका आधारमा वस्तुलाई समूहमा छुट्याउनु	फलफूललाई गुलियो र अमिलो गरी छुट्याउनु
मापन गर्नु	साधन र एकाइको प्रयोग गरी कति छ भनेर पत्ता लगाउनु	सिसाकलम 15 cm लामो छ भनेर पत्ता लगाउनु
भविष्यवाणी गर्नु	कुनै कुरा हुनुअघि नै के हुन्छ भनेर भन्नु	“घाममा राखेको बरफ पग्लिन्छ”
प्रयोग गर्नु	केही गरेर विचारको जाँच गर्नु	बरफलाई घाममा राखेर हेर्नु
निष्कर्ष निकाल्नु	नतिजाबाट के थाहा भयो भनेर टुङ्गो लगाउनु	“तापले गर्दा बरफ पग्लिन्छ”
सञ्चार गर्नु	आफूले पत्ता लगाएको कुरा अरूलाई बताउनु	प्रतिवेदन लेख्नु वा कक्षामा चार्ट देखाउनु

आफूले देखेका, सुनेका र अनुभव गरेका कुराको क्रमबद्ध रूपमा, एक एक चरण गरी गरिने अध्ययनलाई वैज्ञानिक अध्ययन भनिन्छ। अवलोकन गर्ने, प्रश्न सोध्ने, अनुमान गर्ने, प्रयोग गर्ने, नतिजाको विश्लेषण गर्ने र निष्कर्ष निकाल्ने काम सबै वैज्ञानिक सिकाइका अङ्ग हुन्।

धेरै ठुला खोज सामान्य घटनाबाट सुरु भएका छन्। आइज्याक न्युटनले रुखबाट स्याउ खसेको देखे। अनि वस्तुहरू सधैँ तलतिर नै किन खस्छन् भनेर प्रश्न गरे। यसको उत्तर खोज्दै जाँदा उनले गुरुत्वबलको व्याख्या गरे। गुरुत्वबलले नै हामीलाई पृथ्वीमा अडाएर राख्छ र चन्द्रमालाई पृथ्वीको वरिपरि घुमाइरहन्छ। जेम्स वाटले पानी उम्लँदा निस्केको बाफले कित्लीको बिर्को उचालेको हेरे। पछि उनले स्टिम इन्जिन (वाष्प इन्जिन) लाई धेरै राम्रो बनाए। यी खोज ध्यान दिएर गरिएको वैज्ञानिक अध्ययनबाट नै सम्भव भएका हुन्। लामो समयसम्म धैर्यपूर्वक वैज्ञानिक तरिकाले अध्ययन गर्दा हामी पनि नयाँ कुरा पत्ता लगाउन सक्छौँ।

वैज्ञानिक सिकाइ प्रक्रिया

यस क्रियाकलापमा वैज्ञानिकहरूले गर्ने जस्तै काम गरियो। वरिपरिका वस्तुको अवलोकन गरियो। ती डुब्छन् कि डुब्दैनन् भनेर प्रश्न गरियो। अनि अनुमान र परीक्षण गरियो, नतिजा टिपोट गरियो, निष्कर्ष निकालियो र अरूलाई सुनाइयो। वरिपरिका वस्तु वा घटनाको अवलोकन, अनुमान, परीक्षण, छलफल र व्याख्या गरी निष्कर्ष निकाल्ने र प्रतिवेदन बनाई अरूलाई बताउने कामलाई वैज्ञानिक सिकाइ प्रक्रिया भनिन्छ।

वैज्ञानिक सिकाइ प्रक्रियाका चरण

वैज्ञानिक सिकाइ प्रक्रियामा तलका चरण क्रमशः एकपछि अर्को गर्दै अपनाइन्छन्।

1. वरिपरिका वस्तु वा घटनाको अध्ययन गर्ने

वरिपरि देखेका, सुनेका वा अनुभव गरेका वस्तु र घटनाको अध्ययनबाट वैज्ञानिक सिकाइ सुरु हुन्छ। क्रियाकलाप 1.2 मा वस्तुहरू जम्मा गर्नु यही चरण थियो। रुखबाट फल खसेको देख्नु, हिउँ परेको देख्नु वा जाडोमा चिसो अनुभव हुनु पनि यस्तै पहिलो चरण हुन्।

2. वस्तु वा घटनाका सम्बन्धमा प्रश्न गर्ने

दोस्रो चरण प्रश्न सोध्नु हो। क्रियाकलाप 1.2 का वस्तु पानीमा डुब्छन् कि उत्रिन्छन् भनेर जिज्ञासा राख्नु यही चरण थियो। स्याउ किन खस्यो भनेर न्युटनले सोधेको र बाफले कित्लीको बिर्को किन उचाल्यो भनेर वाटले सोधेको प्रश्न पनि यसै चरणका उदाहरण हुन्।

3. प्रश्नको सम्भावित उत्तरको अनुमान गर्ने

तेस्रो चरणमा देखेको घटनाको सम्भावित उत्तर वा सम्भावित कारणको अनुमान गरिन्छ। राम्रो अनुमान गरेपछि के जाँच्ने भन्ने थाहा हुन्छ र तथ्य पत्ता लगाउन सजिलो हुन्छ। क्रियाकलाप 1.2 मा परीक्षण गर्नुअघि कुन वस्तु डुब्छ र कुन उत्रिन्छ भनेर अनुमान गर्नु यही चरण थियो। जाँच्न सकिने यस्तो अनुमानलाई परिकल्पना भनिन्छ।

4. परीक्षण गर्ने

चौथो चरणमा आफूले गरेको अनुमानलाई उपयुक्त विधि अपनाएर परीक्षण गरिन्छ। परीक्षणबाट वास्तविक तथ्य पत्ता लाग्ने भएकाले यसलाई वैज्ञानिक सिकाइ प्रक्रियाको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चरण मानिन्छ। क्रियाकलाप 1.2 मा वस्तुलाई एक एक गरी पानीमा खसाल्नु परीक्षणको चरण थियो।

5. परीक्षणबाट प्राप्त तथ्याङ्कको सङ्कलन गर्ने

परीक्षणबाट आएको नतिजा टिपोट गरिन्छ। यस्ता नतिजालाई तथ्याङ्क भनिन्छ। क्रियाकलाप 1.2 मा डुबेका र उत्रिएका वस्तुका नाम तालिकामा लेखिएका थिए।

6. तथ्याङ्कको विश्लेषण गरी निष्कर्ष निकाल्ने

त्यसपछि तथ्याङ्कलाई ध्यान दिएर केलाइन्छ (यसलाई विश्लेषण भनिन्छ) र तिनबाट के थाहा हुन्छ भनेर टुङ्गो लगाइन्छ। यही टुङ्गो नै निष्कर्ष हो। क्रियाकलाप 1.2 का निष्कर्ष यस्ता छन्:

• i.फलामको काँटी, ढुङ्गा, इँटा, चम्चा र रबरको स्टपर पानीभन्दा खँदिला (घनत्व बढी भएका) हुने भएकाले डुब्छन्। यीमध्ये हरेक वस्तु उत्तिकै आयतनको पानीभन्दा गह्रौँ हुन्छ।
• ii.कागजको पाना, पात, प्लास्टिकका टुक्रा र बरफ पानीभन्दा कम खँदिला हुने भएकाले पानीमा उत्रिन्छन्।

7. निष्कर्षलाई प्रतिवेदन बनाई प्रस्तुत गर्ने

यो वैज्ञानिक सिकाइ प्रक्रियाको अन्तिम चरण हो। यस चरणमा निकालिएको निष्कर्ष बोलेर वा लेखेर अरूलाई बताइन्छ। प्रतिवेदन हेरेर अरूले हाम्रो काम जाँच्न सक्छन् र त्यही काम दोहोर्‍याएर हेर्न पनि सक्छन्।

सुरुमा गिलासको पानीको आयतन थाहा थिएन। मेजरिङ सिलिन्डर तरल पदार्थको आयतन नाप्ने, छेउमा चिह्न भएको काँच वा प्लास्टिकको अग्लो भाँडो हो। यसमा पानीको सतह कुन चिह्नमा पुग्छ हेरेर पानीको आयतन थाहा पाइन्छ। यसको हरेक चिह्नले निश्चित मात्रा जनाउँछ र त्यो मात्रा सबै मेजरिङ सिलिन्डरमा एउटै हुन्छ। यसरी यस क्रियाकलापमा थाहा नभएको पानीको आयतनलाई सिलिन्डरमा चिह्न लगाइएका निश्चित आयतनसँग तुलना गरियो।

आयतन एउटा भौतिक परिमाण हो। नापेर सङ्ख्यामा व्यक्त गर्न सकिने परिमाणलाई भौतिक परिमाण भनिन्छ: लम्बाइ, पिण्ड, समय, तापक्रम, क्षेत्रफल, आयतन। (सुन्दरता वा दयालाई सङ्ख्याले नाप्न सकिँदैन। त्यसैले ती भौतिक परिमाण होइनन्।)

थाहा नभएको कुनै परिमाणलाई उस्तै किसिमको, थाहा भएको प्रमाणिक परिमाणसँग तुलना गर्ने प्रक्रियालाई नाप भनिन्छ। क्रियाकलाप 1.6 मा गिलासको पानीको थाहा नभएको आयतनलाई मेजरिङ सिलिन्डरमा चिह्न लगाइएका प्रमाणिक आयतनसँग तुलना गरिएको थियो।

भौतिक परिमाण नाप्न प्रयोग गरिने प्रमाणिक परिमाणलाई एकाइ भनिन्छ। फरक फरक भौतिक परिमाणलाई फरक फरक एकाइले नापिन्छ: लम्बाइ मिटरमा, पिण्ड किलोग्राममा, समय सेकेन्डमा र तापक्रम डिग्री सेल्सियसमा नापिन्छ।

भौतिक परिमाणको मात्रालाई सङ्ख्या र एकाइ सँगै लेखेर जनाइन्छ। उदाहरणका लागि, टेबुलको लम्बाइ 2 m हुन सक्छ। यहाँ लम्बाइ भौतिक परिमाण हो, m (मिटर) एकाइ हो र 2 ले टेबुल एक मिटरभन्दा दुई गुणा लामो छ भन्ने जनाउँछ।

नापको आवश्यकता किन पर्छ?

चित्र 1.3 का दुई रेखा हेर्नुहोस्। कुन रेखा लामो छ? नाप नलिईकन भन्नुहोस्। अब रुलरले दुवै रेखा नाप्नुहोस्। तपाईँको अनुमान ठिक भयो?

धेरैजसोको अनुमान ठिक हुँदैन। हाम्रा आँखा झुक्किन सक्ने भएकाले हेरेर मात्र गरिएको अनुमान सधैँ सही हुँदैन। परीक्षण वैज्ञानिक सिकाइको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण चरण हो र परीक्षण गर्दा प्रायः नाप लिनुपर्छ। नाप गलत भयो भने परीक्षणको निष्कर्ष पनि गलत हुन्छ। तसर्थ विज्ञानको अध्ययनमा नाप धेरै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

दैनिक जीवनमा पनि नाप महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पसलबाट हामी चामल, दाल, चिनी, तेल र घिउ किन्छौँ। यी सबै नापेर दिइन्छ। चिया पकाउँदा चिनी, चियापत्ती, दुध र पानी कति राख्ने भनेर मिलाउनुपर्छ। तरकारीमा नुन पनि मात्रा मिलाएर राख्नुपर्छ, नत्र तरकारी बिग्रन्छ। शरीरको नाप नलिई सिलाएको लुगा शरीरमा मिल्दैन। वस्तुको सही मात्रा थाहा पाउन नापको आवश्यकता पर्छ।

पहिले पहिले मानिसहरू सधैँ आफूसँगै हुने कुरा, अर्थात् आफ्नै शरीरले नाप्थे। नेपालका धेरै ठाउँमा लम्बाइ नाप्न अझै पनि हात (कुहिनोदेखि माझीऔँलाको टुप्पासम्म), बित्ता (हात फैलाउँदाको फैलावट), पैताला र अङ्गुल (एउटा औँलाको चौडाइ) प्रयोग गरिन्छ।

त्यस्तै, हाम्रो देशमा अन्न, तेल र घिउ नाप्न माना, पाथी र मुरी प्रयोग गरिन्छ। खेतमा कति अन्न फल्छ (मुरी) वा एक हल गोरुले एक दिनमा कति जमिन जोत्छन् (हल) भन्ने आधारमा खेतको क्षेत्रफल पनि धेरै पहिलेदेखि मुरी, हल वा रोपनीमा नापिँदै आएको छ। यी प्रमाणिक एकाइ होइनन्। कुनै ठाउँमा मात्र प्रयोग हुने एकाइलाई स्थानीय एकाइ भनिन्छ। यस्ता केही एकाइ धेरै ठाउँमा अझै पनि प्रयोग हुन्छन्।

स्थानीय एकाइ प्रमाणिक हुँदैनन्। एक बित्ता, एक माना वा एक पाथी ठाउँ र मानिसअनुसार अलि अलि फरक हुने भएकाले फरक फरक ठाउँमा गरिएको नाप मिल्दैन। यसबाट देशभित्र र देशबाहिर किनबेच गर्दा समस्या पर्छ। त्यसैले सबैले भर पर्न सक्ने र संसारभरि मान्यता पाएका एकाइको आवश्यकता महसुस हुन थाल्यो।

यसै क्रममा सन् 1960 मा फ्रान्समा धेरै देशका वैज्ञानिकहरूको एउटा सम्मेलन भयो। त्यस सम्मेलनमा नापका प्रमाणिक एकाइ तोकिए। संसारभरि मान्यता पाएका यी एकाइलाई एस्. आई. एकाइ (SI एकाइ) भनिन्छ। (SI फ्रेन्च भाषाको Système International को छोटो रूप हो। यसको अर्थ अन्तर्राष्ट्रिय प्रणाली हो।) त्यस सम्मेलनमा तोकिएको नापको प्रणालीलाई एस्. आई. प्रणाली भनिन्छ। केही SI एकाइ यस्ता छन्:

क्र.स.	भौतिक परिमाण	SI एकाइ	सङ्केत
1	लम्बाइ	मिटर	m
2	पिण्ड	किलोग्राम	kg
3	समय	सेकेन्ड	s
4	तापक्रम	केल्भिन	K
5	विद्युत् धारा (विद्युत् करेन्ट)	एम्पियर	A
6	क्षेत्रफल	वर्गमिटर	m²
7	आयतन	घनमिटर	m³
8	बल	न्युटन	N
9	ऊर्जा	जुल	J
10	सामर्थ्य	वाट	W
11	वेग (गति)	मिटर प्रतिसेकेन्ड	m/s

क्रियाकलाप 1.9 र 1.10 मा जस्तै स्थानीय एकाइलाई SI एकाइसँग तुलना गर्न सकिन्छ र SI एकाइमा व्यक्त गर्न सकिन्छ। तर सबै स्थानीय एकाइलाई SI एकाइमा ठ्याक्कै बदल्न सकिँदैन। उदाहरणका लागि, मानिसपिच्छे हातको लम्बाइ फरक हुने भएकाले एक हातमा ठ्याक्कै कति सेन्टिमिटर हुन्छ भनेर कसैले भन्न सक्दैन।

माथिका क्रियाकलापका आधारमा स्थानीय एकाइ र SI एकाइबिचको फरक देखाउन यस्तै तालिका बनाउनुहोस्।

मानौँ, तपाईँले पृथ्वीदेखि सूर्यसम्मको दुरी, एउटा चउरको लम्बाइ र एउटा कलमको लम्बाइ नाप्नुपर्ने छ। के यी सबैलाई मिटरमा नाप्न सक्नुहुन्छ? किन सक्नुहुन्छ वा किन सक्नुहुन्न?

तीनओटै नापमा भौतिक परिमाण एउटै (लम्बाइ) छ। तर तिनको मात्रामा धेरै फरक छ। चउरको लम्बाइ मिटरमा नाप्नु ठिक हुन्छ। सूर्यसम्मको दुरीका लागि धेरै ठुलो एकाइ चाहिन्छ (यो दुरी करिब 15 करोड किलोमिटर छ!)। कलमका लागि भने सानो एकाइ चाहिन्छ (करिब 14 सेन्टिमिटर)। त्यसैले एउटै भौतिक परिमाणको धेरै मात्रालाई ठुलो एकाइमा र थोरै मात्रालाई सानो एकाइमा व्यक्त गरिन्छ। यस्ता एकाइलाई क्रमशः ठुला एकाइ र साना एकाइ भनिन्छ। एकाइ ठुला र साना भए पनि तिनलाई एकआपसमा सधैँ बदल्न सकिन्छ।

हरेक साधन आफ्नै कामका लागि बनाइएको हुन्छ। छोटो लम्बाइ नाप्न छोटो रुलर र लामो लम्बाइ नाप्न लामो टेप प्रयोग गरिन्छ। लामो टेप बोक्न सजिलो होस् भनेर बेर्न मिल्ने बनाइएको हुन्छ। ज्यामिति बक्सको सानो र दरो स्केलको मदतले सिधा रेखा कोरिन्छ। कपडा पसलमा फलामको दरो स्केलले कपडा नाप्न सजिलो हुन्छ।

लम्बाइको एकाइ

तपाईँको घरबाट विद्यालय कति टाढा छ? तपाईँको उचाइ कति छ? बेन्च कति लामो छ? यी सबै प्रश्न लम्बाइसँग सम्बन्धित छन्। कुनै दुई बिन्दुबिचको दुरीलाई लम्बाइ भनिन्छ। जस्तै: मानिसको उचाइ भनेको टाउकोको माथिल्लो भागदेखि पैतालासम्मको दुरी हो।

लम्बाइको SI एकाइ मिटर (m) हो। मिटरभन्दा ठुला र साना एकाइ पनि हुन्छन्:

एकाइ	बराबर
10 मिलिमिटर (mm)	1 सेन्टिमिटर (cm)
10 सेन्टिमिटर	1 डेसिमिटर (dm)
10 डेसिमिटर (100 cm)	1 मिटर (m)
1000 मिटर	1 किलोमिटर (km)

ठुलो एकाइलाई सानो एकाइमा बदल्दा गुणन गरिन्छ; सानो एकाइलाई ठुलो एकाइमा बदल्दा भाग गरिन्छ।

पिण्डको एकाइ

बाल्टिनमा गिलासमा भन्दा धेरै बढी पानी अटाउने भएकाले पानीसहितको बाल्टिन गह्रौँ हुन्छ। कुनै वस्तुमा रहेको पदार्थको मात्रालाई त्यस वस्तुको पिण्ड भनिन्छ। एक गिलास पानीको पिण्ड एक बाल्टिन पानीको भन्दा कम हुन्छ। पिण्ड बढी भएको वस्तु गह्रौँ र पिण्ड कम भएको वस्तु हलुङ्गो हुन्छ। त्यसैले गिलास उचाल्न सजिलो हुन्छ।

माटो, ढुङ्गा, काठ, कागज, पानी र हावा सबैको पिण्ड हुन्छ। पिण्ड नाप्न भौतिक तराजु प्रयोग गरिन्छ। पिण्डको SI एकाइ किलोग्राम (kg) हो। यसभन्दा साना र ठुला एकाइ पनि हुन्छन्:

एकाइ	बराबर
1000 मिलिग्राम (mg)	1 ग्राम (g)
1000 ग्राम	1 किलोग्राम (kg)
100 किलोग्राम	1 क्विन्टल
1000 किलोग्राम	1 टन (मेट्रिक टन पनि भनिन्छ)

समयको एकाइ

तपाईँलाई घरबाट विद्यालय आइपुग्न कति समय लाग्छ? ठ्याक्कै थाहा पाउन समय नाप्नुपर्छ। घरबाट निस्कनु एउटा घटना हो र विद्यालय पुग्नु अर्को घटना हो। यी दुई घटनाबिचको अवधि नै विद्यालय पुग्न लाग्ने समय हो। कुनै दुई घटनाबिचको अवधिलाई समय भनिन्छ।

समय नाप्न भित्तेघडी, टेबुल घडी, पेन्डुलम घडी, नाडीघडी र डिजिटल घडी जस्ता धेरै किसिमका घडी प्रयोग गरिन्छन्। समयको SI एकाइ सेकेन्ड (s) हो। मिनेट, घण्टा, दिन, हप्ता, महिना, वर्ष, दशक र शताब्दी समयका ठुला एकाइ हुन्।

एकाइ	बराबर
60 सेकेन्ड	1 मिनेट
60 मिनेट	1 घण्टा
24 घण्टा	1 दिन
7 दिन	1 हप्ता
12 महिना	1 वर्ष
365 दिन	1 वर्ष (अधिक वर्षमा 366 दिन)
10 वर्ष	1 दशक
100 वर्ष	1 शताब्दी

तापक्रमको एकाइ

बरफ चिसो हुन्छ र उम्लिरहेको पानी तातो हुन्छ। कुनै वस्तु कति चिसो वा कति तातो छ भन्ने कुरा नै त्यसको तापक्रम हो। तापक्रमको SI एकाइ केल्भिन (K) हो। दैनिक जीवनमा तापक्रमलाई डिग्री सेल्सियस (°C) र डिग्री फरेनहाइट (°F) मा पनि नापिन्छ।

ज्वरो आएको बेला कसैको तापक्रम नापेको देख्नुभएको छ? केले नापिएको थियो?

तापक्रम थर्मोमिटरले नापिन्छ। थर्मोमिटर विभिन्न किसिमका हुन्छन्। प्रयोगशालामा तापक्रम नाप्न प्रयोगशाला थर्मोमिटर (साधारण थर्मोमिटर) प्रयोग गरिन्छ। मानिसको शरीरको तापक्रम नाप्न क्लिनिकल थर्मोमिटर प्रयोग गरिन्छ। डिजिटल थर्मोमिटरले तापक्रमलाई सानो स्क्रिनमा अङ्कमा देखाउँछ। इन्फ्रारेड थर्मोमिटर (थर्मल गन) ले निधारबाट निस्कने तापका आधारमा नछोईकनै तापक्रम नाप्छ।

समुद्री सतहमा शुद्ध बरफ 0 °C मा पग्लिन्छ र शुद्ध पानी 100 °C मा उम्लिन्छ। यिनै दुई निश्चित तापक्रमसँग तुलना गरेर अरू वस्तुको तापक्रम नापिन्छ। मानिसको शरीरको सामान्य तापक्रम करिब 37 °C हुन्छ।

क्षेत्रफलको एकाइ

सिक्काले कागजमा ओगटेको ठाउँ त्यसको क्षेत्रफल हो। त्यस्तै, जमिनमा टेक्दा पैतालाले ओगटेको ठाउँ पैतालाको क्षेत्रफल हो। वस्तुको सतहले ढाकेको ठाउँलाई त्यस वस्तुको क्षेत्रफल भनिन्छ। क्षेत्रफलको SI एकाइ वर्गमिटर (m²) हो। 1 m लामो र 1 m चौडा वर्गको क्षेत्रफल एक वर्गमिटर हुन्छ।

हाम्रो वरिपरि भएका केही ठोस वस्तु निश्चित ज्यामितीय आकारका हुन्छन्। यस्ता वस्तुलाई नियमित वस्तु भनिन्छ। किताब र कापी आयताकार हुन्छन्। नियमित वस्तुको समतल सतहको क्षेत्रफल सूत्रबाट निकाल्न सकिन्छ। आयतको क्षेत्रफलका लागि:

$$\text{आयतको क्षेत्रफल} = \text{लम्बाइ } (l) \times \text{चौडाइ } (b)$$

जग्गा प्रायः ठिक आयताकार हुँदैन। त्यसैले जग्गाको क्षेत्रफल निकाल्दा त्यसलाई त्रिभुजमा बाँडिन्छ। हरेक त्रिभुजको क्षेत्रफल निकालेर सबैलाई जोडिन्छ।

आयतनको एकाइ

हामी दिनहुँ दुध, मटितेल र पेट्रोल जस्ता तरल पदार्थ प्रयोग गर्छौँ। यिनलाई कसरी नापिन्छ? तपाईँ तेल वा मटितेल किन्न पसलमा जानुभएको छ? पसलेले केले नापेर दिए? पहिले पहिले यस्ता तरल पदार्थ माना पाथीले नापिन्थ्यो। आजभोलि लिटर र मिलिलिटरको चिह्न भएका भाँडाले नापिन्छ। यस्तो परिवर्तन किन भयो होला?

नाप्ने भाँडामा तरल पदार्थ खन्याउँदा त्यसले ठाउँ ओगट्छ। वस्तुले ओगटेको ठाउँलाई त्यस वस्तुको आयतन भनिन्छ। सबै पदार्थको आयतन हुन्छ। ठोस र तरल पदार्थको आयतन निश्चित हुन्छ। तर ग्यासको आयतन निश्चित हुँदैन: ग्यासलाई जुनसुकै भाँडामा राखे पनि त्यो भाँडाभरि फैलिन्छ।

SI प्रणालीमा आयतनलाई घनमिटर (m³) मा नापिन्छ। 1 m लामो, 1 m चौडा र 1 m अग्लो बाकसभित्रको ठाउँ एक घनमिटर हो। तरल पदार्थको आयतन प्रायः लिटर (l) मा नापिन्छ।

एकाइ	बराबर
1 m³	1000 l
1 l	1000 मिलिलिटर (ml)
1 l	1000 cm³
1 ml	1 cm³

cm³ (घनसेन्टिमिटर) लाई cc पनि लेखिन्छ।

विज्ञान प्रयोगशालामा तरल पदार्थको आयतन मेजरिङ सिलिन्डरले नापिन्छ। 10 ml, 25 ml, 50 ml, 100 ml, 250 ml, 500 ml र 1000 ml अटाउने मेजरिङ सिलिन्डर पाइन्छन्। विद्यालयमा पनि केही होलान्। तिनमा भएका चिह्न र एकाइ प्रस्ट देखिने गरी तिनको चित्र कोर्नुहोस्।

1. दिइएका खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्

यी शब्द प्रयोग गर्नुहोस्: क्षेत्रफल, आयतन, लम्बाइ, समय, नाप, वर्गमिटर, निष्कर्ष। (एउटा शब्द प्रयोग हुँदैन।)

2. सही उत्तर छान्नुहोस्

3. जोडा मिलाउनुहोस्

4. निम्नानुसार रूपान्तरण गर्नुहोस्

5. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्