आज हामी नेपालको नक्सा हेर्छौँ। पूर्वमा मेची, पश्चिममा महाकाली, उत्तरमा हिमाल र दक्षिणमा तराई। तर नेपाल सधैँ यस्तै थिएन। करिब तीन सय वर्षअगि यही भूमिमा पचासभन्दा बढी साना साना राज्य थिए। हरेक राज्यका आफ्नै राजा र आफ्नै सेना थिए।
ती राज्य कसरी मिलेर एउटा नेपाल बन्यो? अङ्ग्रेजसँग युद्ध किन भयो? राणाले देश कसरी चलाए? प्रजातन्त्र, पञ्चायत र गणतन्त्र कसरी आए? यस्ता प्रश्नको उत्तर इतिहासमा पाइन्छ। इतिहास भनेको विगतमा भएका घटनाको लेखाजोखा हो। विगत बुझेपछि आज देश किन यस्तो छ भन्ने कुरा सजिलै बुझिन्छ।
यस एकाइमा नेपालको एकीकरण, नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध, राणा शासन र वि.सं. २००७ देखि आजसम्मका मुख्य घटना पढिन्छ। अन्त्यमा नेपालको धेरै पुरानो मिथिला सभ्यताबारे पनि जानिन्छ।
पाठ १: नेपालको एकीकरण: जनसहभागिता
जनता माध्यमिक विद्यालय, रातामाटाका कक्षा ६ का विद्यार्थीले एउटा अध्ययन गरे। विषय थियो, पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान र त्यसमा जनताको सहभागिता। उनीहरूले तयार पारेको अध्ययन प्रतिवेदन यस्तो छ। प्रतिवेदन भनेको कुनै विषयको खोजी गरेर लेखिएको विवरण हो।
१. अध्ययनको शीर्षक: पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियान र जनसहभागिता
२. अध्ययनका उद्देश्य
- क.गोरखा राज्य कसरी स्थापना भयो भनेर जानकारी लिनु
- ख.पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरण अभियानबारे सोधखोज गर्नु
- ग.एकीकरण अभियानमा जनताको चासो, सरोकार र सहभागिता बुझ्नु
३. अध्ययन विधि
- क.शिक्षकको वर्णन सुन्ने र छलफल गर्ने
- ख.स्थानीय ऐतिहासिक स्थलको अवलोकन गर्ने
- ग.पत्रपत्रिका र पुस्तकमा छापिएका लेखरचना पढ्ने
४. पत्ता लगाइएका तथ्य
एकीकरण अभियानका घटनाक्रम
एकीकरणअघि नेपाल धेरै साना साना राज्यमा बाँडिएको थियो। पश्चिमको कर्णाली नदीको क्षेत्रतिर बाइसओटा राज्य थिए। तिनलाई बाइसी राज्य भनिन्थ्यो। गण्डकी नदीको क्षेत्रतिर चौबिसओटा राज्य थिए। तिनलाई चौबिसी राज्य भनिन्थ्यो। काठमाडौँ उपत्यकामा कान्तिपुर, ललितपुर र भादगाउँ गरी तीन मल्ल राज्य थिए। पूर्वमा मकवानपुर र विजयपुर जस्ता सेन राज्य थिए।
यसरी छरिएर रहेका राज्यलाई मिलाएर एउटै देश बनाउने कामलाई एकीकरण भनिन्छ। गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले यो अभियान सुरु गरेका थिए।
- क.गोरखा पहिले चौबिसी राज्यमध्ये एउटा थियो। लमजुङका राजा यशोब्रह्म शाहका छोरा द्रव्य शाह वि.सं. १६१६ मा गोरखाका राजा भए। त्यसपछि गोरखा छुट्टै राज्य बन्यो।
- ख.पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुस २७ गते भएको थियो। उनका बुबा नरभूपाल शाह गोरखाका नवौं राजा थिए। पृथ्वीनारायण शाह वि.सं. १७९९ मा गोरखाका राजा भए।
- ग.पृथ्वीनारायण शाह काठमाडौँ उपत्यका जितेर नेपालको एकीकरण गर्न चाहन्थे। नुवाकोट उपत्यकाको पश्चिमी द्वार अर्थात् ढोका थियो। नुवाकोट जितेमा उपत्यकामा आक्रमण गर्न सजिलो हुन्थ्यो। उनले वि.सं. १८०० मा नुवाकोटमा पहिलो पटक आक्रमण गरे, तर असफल भए। वि.सं. १८०१ मा दोस्रो पटक आक्रमण गरेर नुवाकोट जिते।
- घ.वि.सं. १८१९ मा मकवानपुर र उपत्यकाका छेउछाउका साना राज्य जिते। त्यसपछि उपत्यकालाई चारैतिरबाट घेरा हाल्ने योजना बनाए, अर्थात् बाहिरबाट सामान र मानिस आउन नदिने गरी घेरे।
- ङ.कीर्तिपुरमा तीन पटक (वि.सं. १८१४, १८२१ र १८२२ मा) आक्रमण गरे। तेस्रो पटकमा मात्र गोर्खालीले कीर्तिपुर जिते।
- च.वि.सं. १८२५ मा कान्तिपुर र वि.सं. १८२६ मा भादगाउँ अर्थात् अहिलेको भक्तपुर जिते।
- छ.वि.सं. १८३० मा चौदन्डीगढी जिते।
- ज.वि.सं. १८३१ मा विजयपुर जिते।
पृथ्वीनारायण शाहले काठमाडौँ उपत्यका जित्नुअघि नुवाकोट किन जित्न चाहे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
एकीकरण अभियानमा जनताको सहभागिता
पृथ्वीनारायण शाह कुनै राज्यसँग मित्रता गाँस्नुअघि वा आक्रमण गर्नुअघि त्यहाँका भारदार र प्रजा कति खुसी छन् भनेर बुझ्थे। भारदार भनेका राज्यका ठुला अधिकारी हुन्। प्रजा भनेका राज्यका जनता हुन्। जनताको साथ भए मात्र काम सफल हुन्छ भन्ने कुरामा उनी विश्वस्त थिए। यसका केही उदाहरण यस्ता छन्:
- क.कालु पाँडे: एक पटक पृथ्वीनारायण शाह विराज बखतीलाई काजी बनाउन चाहन्थे। काजी भनेको त्यस बेलाको मुख्य प्रशासक र सेनापति हो। तर प्रजाले एकै स्वरमा कालु पाँडेलाई काजी बनाउनुपर्छ भने। त्यसपछि पृथ्वीनारायण शाहले कालु पाँडेलाई नै काजी बनाए।
- ख.ज्योतिष कुलानन्द ढकाल: पृथ्वीनारायण शाह धार्मिक शास्त्रका विद्वान्को सल्लाह लिएर युद्ध गर्थे। कुलानन्द ढकालले राम्रो साइत अर्थात् शुभ समयमा यात्रा गरे युद्ध जितिन्छ भनेर सल्लाह दिए। उनको सल्लाहअनुसार नुवाकोटमा आक्रमण गरियो र जित भयो। कीर्तिपुरमाथि पहिलो पटक आक्रमण गर्ने बेला कुलानन्दले आक्रमण नगर्न सल्लाह दिएका थिए। कालु पाँडेले पनि यही सल्लाहको समर्थन गरेका थिए। त्यो सल्लाह नमानेर आक्रमण गर्दा गोर्खालीले कीर्तिपुरमा हार बेहोर्नुपर्यो। त्यही युद्धमा कालु पाँडेको वीरगति भयो, अर्थात् उनी लड्दालड्दै मारिए।
- ग.बिसे नगर्ची: बिसे नगर्ची एक साधारण नागरिक थिए। एकीकरण अभियानका लागि पैसा र सामान जुटाउनुपर्ने भयो। बिसे नगर्चीले गोरखाका सबै घरबाट सकेजति नगद, अन्न वा जिन्सी अर्थात् नगदबाहेकका सामान सहयोग माग्न सल्लाह दिए। सबै गोरखालीले सहयोग गरे। नुवाकोट र सिरानचोकमा आक्रमण गर्ने योजना बनाउँदा पनि उनले सल्लाह दिए। नुवाकोट जितेपछि विजयको बाजा बजाउने नेतृत्व पनि उनैले गरे।
- घ.माइकल एन्जेलो: कीर्तिपुरमा दोस्रो पटक आक्रमण गर्दा पृथ्वीनारायण शाहका भाइ सुरप्रताप शाहको एउटा आँखा फुट्यो। उनको उपचार चिकित्सक माइकल एन्जेलोले गरेका थिए। उनी त्यस बेला उपत्यकामा बस्ने एक इसाई धर्मप्रचारक थिए।
- ङ.गोरखाली युवा: १६ देखि ३० वर्ष उमेरका गोरखाली युवा अभियानमा सिपाही बनेर लडे।
- च.दहचोकका जनता: कीर्तिपुरमा आक्रमण गर्न दहचोकका जनताले पृथ्वीनारायण शाहलाई सहयोग गरेका थिए।
५. निष्कर्ष
पृथ्वीनारायण शाहले सिङ्गो नेपाल बनाउने चाहनाले एकीकरण सुरु गरे। उनको पूरै जीवन युद्ध र एकीकरणमै बित्यो। धेरै युद्धमा उनी आफैँ उपस्थित हुन्थे। उनले युद्धसँगै कूटनीति पनि अपनाए। कूटनीति भनेको लडाइँ नगरी कुराकानी, मित्रता र सम्झौताबाट काम बनाउने तरिका हो। उनले लमजुङसँग मित्रता राखे। भादगाउँका राजकुमार वीरनरसिंह मल्लसँग मितेरी अर्थात् मित लगाउने सम्बन्ध गाँसे। यी सबै अभियानमा जनताको सहभागिता थियो।
बिसे नगर्चीले एकीकरण अभियानमा कसरी सहयोग गरे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
पृथ्वीनारायण शाहले नेपाल एकीकरण अभियान कहाँबाट र कहिले सुरु गरे, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पृथ्वीनारायण शाहले कान्तिपुरमा कहिले विजय प्राप्त गरे?
उत्तर
नेपाल एकीकरणमा ज्योतिष कुलानन्द ढकालको भूमिकाको चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
बिसे नगर्चीको छोटो परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
नेपाल एकीकरणमा गोरखाली युवाहरूको भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
क्रियाकलाप
पाठ २: नेपाल एकीकरणमा राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाह
पृथ्वीनारायण शाहको निधनपछि उनका जेठा छोरा प्रतापसिंह शाह राजा भए। केही वर्षमै प्रतापसिंह शाहको पनि असामयिक निधन भयो, अर्थात् समय नपुग्दै सानै उमेरमा उनको मृत्यु भयो। त्यसपछि उनका अढाई वर्षका छोरा रणबहादुर शाह राजा भए।
अढाई वर्षको बच्चाले राज्य चलाउन सक्दैन। यस्तो बेलामा राजाको नाममा अरू कसैले शासन चलाउँछ। वास्तविक शासकले कुनै कारणले शासन गर्न नसक्दा उसको नाममा अरूले शासन गर्नुलाई नायबी शासन भनिन्छ। यसरी शासन चलाउने व्यक्तिलाई नायब भनिन्छ।
राजेन्द्रलक्ष्मीको योगदान
रणबहादुर शाहकी आमा महारानी राजेन्द्रलक्ष्मी नायब बनेर शासन गर्न थालिन्। उनले आफ्ना कान्छा देवर अर्थात् पृथ्वीनारायण शाहका कान्छा छोरा बहादुर शाहसँग मिलेर शासन चलाइन्।
राजेन्द्रलक्ष्मीको नायबी करिब नौ वर्ष चल्यो। यस बेला नेपालको सिमाना पश्चिमतिर बढ्यो। गोर्खाली सेनाले लमजुङ, तनहुँ र कास्की जस्ता शक्तिशाली राज्य जित्यो। रिसिङ र भिरकोट जस्ता राज्य पनि जितियो। यी सबै चौबिसी राज्य थिए।
त्यस बेलाको समाज रुढिवादी थियो, अर्थात् पुराना चलनलाई मात्र मान्ने र नयाँ कुरा सजिलै नस्विकार्ने खालको थियो। महिलालाई शासनमा विरलै देखिन्थ्यो। यस्तो समाजमा एक महिला भएर पनि उनले ठुलो योगदान दिइन्:
- क.पृथ्वीनारायण शाहले बनाएको सैनिक शक्तिलाई निरन्तरता दिइन्।
- ख.सेनामा कुशल सेनापति अर्थात् सेनाका अगुवाको कमी हुन दिइनन्।
- ग.चौबिसी राज्य जित्न विशेष भूमिका खेलिन्।
पछि केही स्वार्थी भारदारका कारण राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिच फाटो आयो। उनीहरूबिच झगडा सुरु भयो र एकले अर्कालाई कैद तथा नजरबन्दमा राख्न थाले। नजरबन्द भनेको कसैलाई तोकिएको ठाउँबाट बाहिर जान नदिई निगरानीमा राख्नु हो। मनमुटाव बढेपछि बहादुर शाह भारतको बेतिया गए। राजेन्द्रलक्ष्मीको निधन वि.सं. १८४३ मा भयो।
बहादुर शाहको योगदान
राजेन्द्रलक्ष्मीको निधनपछि बहादुर शाह रणबहादुर शाहका नायब बनेर शासन गर्न थाले। राजेन्द्रलक्ष्मीले गरेको सैनिक तयारीले गर्दा उनलाई एकीकरण अभियान अघि बढाउन सजिलो भयो।
- क.बहादुर शाहले गुल्मी, अर्घाखाँची र पर्वत जस्ता राज्य जिते।
- ख.कर्णालीपारिका अछाम र डोटी जस्ता राज्य पनि जिते।
- ग.उनको पालामा नेपालको सिमाना पश्चिममा गढवालसम्म पुग्यो।
बहादुर शाह कुशल र दूरदर्शी थिए। दूरदर्शी भनेको धेरै पछिसम्मको कुरा पहिल्यै सोचेर काम गर्ने हो। उनी कुनै ठाउँमा आक्रमण गर्नुअघि त्यहाँको भौगोलिक अवस्था राम्ररी बुझ्थे। त्यसैले धेरै ठाउँमा उनले विजय पाए। त्यस बेलाको शक्तिशाली राज्य पाल्पासँग उनले वैवाहिक सम्बन्ध गाँसे, अर्थात् बिहेबारीबाट नाता जोडे। यसले पश्चिमका राज्य जित्न सजिलो बनायो।
शत्रुसँग कस्तो सम्बन्ध राख्ने र कसलाई तटस्थ राख्ने भन्नेमा बहादुर शाहले बुबाकै नीति लिए। तटस्थ भनेको कुनै पक्षमा नलाग्नु हो। सैनिक शक्ति बलियो बनाउन पनि उनले विशेष ध्यान दिए। त्यसैले उनलाई “अब्बल बुबाका सक्षम छोरा” भनिन्छ।
बहादुर शाहको दूरदर्शी सोच र साहसी कदमले गर्दा धेरै बाइसी र चौबिसी राज्य नेपालमा गाभिए। यसरी पृथ्वीनारायण शाहको विशाल नेपालको सपना राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहले पूरा गरे।
रणबहादुर शाह राजा हुँदा उनकी आमा राजेन्द्रलक्ष्मीले शासन किन चलाइन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये कुन राज्य बहादुर शाहको पालामा जितिएको हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
राजेन्द्रलक्ष्मीको नायबी कालमा विजय प्राप्त गरेका राज्यहरूको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिच द्वन्द्व हुनुको कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
बहादुर शाहले जितेका राज्यहरूको नाम उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पृथ्वीनारायण शाहको नेपाल एकीकरणको सपना बहादुर शाहले पूरा गरे, कसरी? पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
राजेन्द्रलक्ष्मीको योगदानबाट नेपालीले के कुरा सिक्न सक्छन्, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
क्रियाकलाप
पाठ ३: नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध
एक दिन कक्षामा शिक्षकले नालापानी युद्धको भिडियो देखाउनुभयो। भिडियो हेरिसकेपछि युद्धको पृष्ठभूमि अर्थात् युद्ध हुनुअघिको अवस्था र युद्धका घटनाबारे कक्षामा छलफल भयो।
शिक्षक:नालापानी युद्ध नेपाल र अङ्ग्रेजबिच भएको ऐतिहासिक युद्ध हो। नेपालका तर्फबाट यो युद्धको नेतृत्व बलभद्र कुँवरले गरेका थिए। आधुनिक हातहतियार नहुँदा पनि नेपाली सेनाले ठुलो वीरता देखाएको थियो।
जानकी परियार:गुरु, नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध भनेको के हो?
शिक्षक:बेलायतका मानिस भारतमा व्यापार गर्न आएका थिए। उनीहरूले इस्ट इन्डिया कम्पनी नामको कम्पनी बनाएर व्यापार फैलाए। बिस्तारै यो कम्पनीले सेना राखेर भारतका धेरै भागमा शासन नै गर्न थाल्यो। यही इस्ट इन्डिया कम्पनी र नेपालबिच भएको युद्धलाई नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध भनिन्छ। यो युद्ध सन् १८१४ नोभेम्बर (वि.सं. १८७१ कात्तिक) मा सुरु भयो। सन् १८१६ मार्चमा सुगौली सन्धि लागु भएपछि युद्ध अन्त्य भयो।
युद्धका कारण
मो. इरफान खान:भारतमा व्यापार गर्न आएका अङ्ग्रेजले नेपालसँग किन युद्ध गरे?
शिक्षक:राम्रो प्रश्न। यसका तीन मुख्य कारण छन्:
शिक्षक:पहिलो, उनीहरू आफ्नो व्यापार नेपाल हुँदै उत्तरमा तिब्बतसम्म फैलाउन चाहन्थे।
शिक्षक:दोस्रो, बेलायत चिसो देश हो। भारतको गर्मीभन्दा नेपालका पहाडको चिसो हावापानी उनीहरूलाई मन पर्थ्यो।
शिक्षक:तेस्रो, एकीकरणपछि नेपाल शक्तिशाली राष्ट्र बनेको थियो। नेपालको सिमाना पश्चिममा सतलज नदीसम्म पुगेको थियो। नेपालको शक्ति र सिमाना बढ्नु अङ्ग्रेजलाई खतराजस्तो लाग्यो।
शिक्षक:यसका साथै तराईका केही जमिनको सिमानाबारे दुई पक्षबिच विवाद पनि बढेको थियो।
युद्धमा नेपाली सेना
रीतेश यादव: यस युद्धमा हाम्रा सेनाका बारेमा के भन्न सकिन्छ?
शिक्षक: नेपाली सेनाले धेरै ठाउँमा वीरतापूर्वक युद्ध गरेको थियो। नालापानीमा बलभद्र कुँवर, देउथलमा भक्ति थापा र जैथकमा रणजोर सिंह थापाको योगदान प्रशंसनीय छ। कर्णेल उजिरसिंह थापाको नेतृत्वमा भएको जितगढी युद्धमा त नेपाली सेनाले अङ्ग्रेज सेनालाई नराम्ररी हराएको थियो। कतै हार बेहोर्नुपरे पनि नेपाली सेनाको वीरता सबैले मानेका छन्।
सुगौली सन्धि
अस्मिता राई:गुरु, सुगौली सन्धिबाट युद्ध अन्त्य भयो भन्नुभयो। यो सन्धिबारे बताइदिनुहोस् न।
शिक्षक:सन्धि भनेको दुई देशबिच लिखित रूपमा गरिने सम्झौता हो। “सुगौली” ठाउँको नाम हो। यो अहिले भारतको बिहार राज्यको पूर्वी चम्पारण जिल्लामा पर्छ। त्यस जिल्लाको सदरमुकाम मोतिहारी हो। यही ठाउँमा दुई पक्षका प्रतिनिधिले युद्ध अन्त्य गर्ने सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका थिए। त्यसैले यसलाई सुगौली सन्धि भनिन्छ।
शिक्षक:सन्धिमा इस्ट इन्डिया कम्पनीका तर्फबाट लेफ्टिनेन्ट कर्णेल ब्राडसा र नेपालका तर्फबाट राजगुरु गजराज मिश्र र चन्द्रशेखर उपाध्यायले हस्ताक्षर गरेका थिए। सन्धिमा सन् १८१५ डिसेम्बरमा हस्ताक्षर भयो र सन् १८१६ मार्चमा यो लागु भयो।
सुगौली सन्धिका मुख्य परिणाम यस्ता छन्:
- क.नेपालले आफ्नो करिब एकतिहाइ भूभाग गुमायो।
- ख.नेपालको सिमाना पूर्वमा मेची र पश्चिममा महाकाली नदी कायम भयो।
- ग.नेपाल र इस्ट इन्डिया कम्पनीबिच मित्रता र शान्तिपूर्ण सम्बन्ध कायम भयो।
- घ.दुवै पक्षका प्रतिनिधि अर्काको देशमा बस्ने व्यवस्था भयो। काठमाडौँमा अङ्ग्रेजको रेजिडेन्ट अर्थात् प्रतिनिधि बस्न थाले।
- ङ.नेपालीलाई अङ्ग्रेजको सेनामा गोरखा सैनिकका रूपमा भर्ती गर्न थालियो।
युद्ध र सन्धिको प्रभाव
विक्रम:हामीले युद्ध र सन्धिबारे बुझ्यौँ। अब सुगौली सन्धिले नेपालको राजनीतिमा कस्तो प्रभाव पार्यो, त्यो पनि बताइदिनुहोस् न।
शिक्षक:सन्धिपछि नेपालको आन्तरिक मामिला अर्थात् देशभित्रका काममा विदेशीको हस्तक्षेप बढ्न थाल्यो। दरबारका भारदारबिच पनि झगडा बढ्यो।
शिक्षक:युद्धको बेला भीमसेन थापा मुख्तियार थिए, अर्थात् राजापछि शासनका सबैभन्दा ठुला अधिकारी। त्यसैले उनलाई त्यस बेलाका प्रधानमन्त्री पनि भनिन्छ। युद्धमा धेरै पैसा खर्च भएकाले भीमसेन थापाले देशभित्रको आम्दानी र सैनिक शक्ति बढाउन जोड दिए। सेनाका हातहतियारमा विशेष ध्यान दिए। उनका केही कामले अरू भारदार रिसाएका थिए। यसरी युद्धको प्रभाव दरबारभित्र पनि देखियो।
यसरी नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध र सुगौली सन्धिले नेपालको भित्री र बाहिरी सम्बन्धमा केही राम्रा र केही नराम्रा प्रभाव पारे।
सुगौली सन्धिपछि नेपालको पश्चिमी सिमाना कुन नदी भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
नालापानी युद्धमा नेपाली सेनाको नेतृत्व कसले गरेका थिए?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
इस्ट इन्डिया कम्पनीको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
नेपाल अङ्ग्रेजबिच कहिले युद्ध भएको थियो?
उत्तर
नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध हुनुको प्रमुख कारण के हो, आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।
उत्तर
सुगौली सन्धिमा हस्ताक्षर गर्ने नेपालीहरू को को हुन्?
उत्तर
सुगौली सन्धिपछिका कुनै तीन परिणामहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
क्रियाकलाप
पाठ ४: राणा शासन: राजनीतिक, सामाजिक र आर्थिक अवस्था
नेपाल अङ्ग्रेज युद्धपछि दरबारभित्र झगडा बढ्दै गयो। सरकार बारम्बार फेरिन थाल्यो। यस्तो अस्थिर अवस्थामा जङ्गबहादुर कुँवर शक्तिमा आए। वि.सं. १९०३ मा उनी नेपालका प्रधानमन्त्री भए। उनले सुरु गरेको शासन १०४ वर्षसम्म चल्यो। यो समयलाई नेपालको राणा शासनकाल भनिन्छ।
“राणा” खास गरी एउटा उपाधि हो, अर्थात् सम्मानका रूपमा नामसँग जोडिने पद। जङ्गबहादुर र उनका भाइभतिजाले नामसँग “कुँवर” को सट्टा “राणा” लेख्न थाले। शासनमा आएपछि जङ्गबहादुरले “श्री ३ महाराज” को उपाधि पनि लिए। यसरी जङ्गबहादुर राणाले सुरु गरेको शासन प्रणालीलाई राणा शासन भनिन्छ।
राणा शासन: एउटै परिवारको शासन
राणा शासनमा राणा परिवारमा जन्मिएका व्यक्ति मात्र प्रधानमन्त्री र प्रधानसेनापति हुन्थे। देशका ठुला पदमा उनीहरूकै परिवारका सदस्य हुन्थे। सबै शक्ति एउटै परिवारको हातमा थियो। त्यसैले राणा शासनलाई जहानियाँ शासन वा एकतन्त्रीय शासन भनिन्छ। जहानियाँ भनेको एउटै परिवारले चलाएको र एकतन्त्रीय भनेको एक जनाको हातमा सबै शक्ति भएको भन्ने हो।
प्रधानमन्त्री र सेनाका ठुला पदमा रोलक्रमका आधारमा नियुक्ति हुन्थ्यो। रोलक्रम भनेको परिवारका सदस्यको पालो तोक्ने सूची हो। प्रधानमन्त्रीको मृत्यु भएपछि वा हटेपछि सूचीमा अर्को नाम भएको भाइ वा भतिजा प्रधानमन्त्री हुन्थे। देश चलाउनमा राजाको भूमिका खासै हुँदैनथ्यो। राजा नाममात्रका हुन्थे।
राणाकालीन राजनीतिक अवस्था
- क.खड्ग निशाना अड्डा, मुलुकी बन्दोबस्त अड्डा, मुन्सीखाना जस्ता सरकारी कार्यालय थिए। अड्डा भनेको कार्यालय हो।
- ख.यी अड्डा प्रधानमन्त्रीको निजी निवास अर्थात् दरबारमै हुन्थे।
- ग.राणा परिवारका सदस्यविरुद्ध उजुरी सुनिँदैनथ्यो।
- घ.शासकको आदेशअनुसार न्याय निसाफ हुन्थ्यो।
- ङ.रोलक्रमका कारण राणाबिच सधैँ भित्री झगडा र प्रतिस्पर्धा हुन्थ्यो।
- च.शासन पूरै निरङ्कुश थियो, अर्थात् शासकलाई रोक्ने नियम र संविधान थिएन।
- छ.राणाको विरोध गर्नेलाई कडा सजाय दिइन्थ्यो। जनताका अधिकार कुण्ठित थिए, अर्थात् दबाइएका थिए।
राणाकालीन सामाजिक अवस्था
राणा शासनकालमा जातिप्रथा, छुवाछुत, बालविवाह, बहुविवाह, सती प्रथा र दास प्रथा जस्ता कुरीति थिए। कुरीति भनेको समाजलाई हानि गर्ने चलन हो। सती प्रथामा श्रीमान्को मृत्यु हुँदा श्रीमतीलाई पनि सँगै चितामा जलाइन्थ्यो। दास प्रथामा मानिसलाई सामानजस्तै किनबेच गरिन्थ्यो।
त्यस बेला पढ्न पाउने मानिस धेरै थोरै थिए। सबै जातिका मानिसले पढ्न पाउँदैनथे। अशिक्षा र अज्ञानताले मानिस अन्धविश्वासी अर्थात् बिनाआधार कुरा पत्याउने भएका थिए। तर राणाकालमा केही सुधार पनि भए:
- क.जङ्गबहादुर राणा बेलायत भ्रमणबाट फर्केपछि वि.सं. १९१० मा दरबार हाइस्कुल खोलियो। सुरुमा यसमा राणा परिवारका बालबालिका मात्र पढ्थे।
- ख.उही वर्ष मुलुकी ऐन जारी भयो। देशभर एउटै कानुन लागु भयो र केही कुरीति घट्दै गए। तर यो ऐनमा पनि जातअनुसार फरक सजायको व्यवस्था थियो।
- ग.वीर शमसेरको पालामा वीर अस्पताल, वीर पुस्तकालय र घण्टाघर बने।
- घ.देव शमसेरले गोरखापत्र पत्रिका छाप्न सुरु गरे। अहिले पनि छापिने पत्रिकामध्ये यो नेपालको सबैभन्दा पुरानो हो।
- ङ.चन्द्र शमसेरले वि.सं. १९७७ मा सती प्रथा र वि.सं. १९८१ मा दास प्रथाको अन्त्य गरे।
- च.चन्द्र शमसेरले वि.सं. १९७५ मा नेपालको पहिलो कलेज त्रिचन्द्र कलेज खोले।
- छ.चन्द्र, देव, पद्म र जुद्ध शमसेरका पालामा केही विद्यालय र कलेज पनि खोलिए।
राणाकालीन आर्थिक अवस्था
- क.कृषि नै आम्दानीको मुख्य स्रोत थियो।
- ख.तिब्बतसँग धेरै पहिलेदेखि व्यापार हुन्थ्यो। राणाकालमा भारतसँगको व्यापार पनि बढ्यो।
- ग.निर्यात अर्थात् देशबाट बाहिर बेच्ने सामान आयात अर्थात् बाहिरबाट किन्ने सामानभन्दा बढी थियो।
- घ.राणाहरू सौखिन थिए। त्यसैले विदेशबाट महँगा र विलासी अर्थात् मोजमस्तीका सामान धेरै आयात हुन्थे।
- ङ.जुद्ध शमसेरले उद्योग विकासमा विशेष पहल गरे। उनकै पालामा विराटनगरमा जुट मिल खुल्यो। यो नेपालको पहिलो ठुलो उद्योग थियो।
- च.जुद्ध शमसेरले नेपाल बैङ्क खोले। यो नेपालको पहिलो बैङ्क हो।
- छ.उनकै पालामा जुद्ध सडक र आगो निभाउने जुद्ध वारुणयन्त्र पनि बने।
- ज.कृषि विकासका लागि चन्द्र शमसेर र जुद्ध शमसेरले सिँचाइमा विशेष ध्यान दिए।
राणा प्रधानमन्त्री र तिनका पालामा भएका मुख्य काम यस तालिकामा छन्:
| प्रधानमन्त्री | प्रधानमन्त्री भएको अवधि (वि.सं.) | मुख्य काम |
|---|---|---|
| जङ्गबहादुर राणा | १९०३–१९३३ | दरबार हाइस्कुल, मुलुकी ऐन (१९१०) |
| रणोद्दीप सिंह | १९३३–१९४२ | |
| वीर शमसेर | १९४२–१९५७ | वीर अस्पताल, वीर पुस्तकालय, घण्टाघर |
| देव शमसेर | १९५७–१९५८ | गोरखापत्र |
| चन्द्र शमसेर | १९५८–१९८६ | त्रिचन्द्र कलेज (१९७५), सती प्रथा (१९७७) र दास प्रथा (१९८१) को अन्त्य, सिँचाइ |
| भीम शमसेर | १९८६–१९८९ | |
| जुद्ध शमसेर | १९८९–२००२ | विराटनगर जुट मिल, नेपाल बैङ्क, जुद्ध सडक, जुद्ध वारुणयन्त्र, सिँचाइ |
| पद्म शमसेर | २००२–२००५ | केही विद्यालय |
| मोहन शमसेर | २००५–२००७ | (२००७ सालमा राणा शासन अन्त्य) |
राणा शासनलाई जहानियाँ शासन किन भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सती प्रथा र दास प्रथा कुन राणा प्रधानमन्त्रीले अन्त्य गरे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
राणा शासनको सुरुआत कसले गरेका हुन्?
उत्तर
राणा शासनलाई किन जहानियाँ शासन प्रणाली भनिएको हो?
उत्तर
राणा शासनका प्रचलित कुप्रथाहरूको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
राणाकालमा भएका सुधारका कार्यहरूको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
क्रियाकलाप
पाठ ५: वि.सं. २००७ देखि हालसम्मका राजनीतिक घटनाक्रम
शिक्षक प्रमिला कार्कीले कक्षामा एउटा तालिका देखाउनुभयो। तालिकामा वि.सं. २००७ देखि हालसम्मका नेपालका महत्त्वपूर्ण राजनीतिक घटना थिए। यस्ता घटनाको सिलसिलालाई घटनाक्रम भनिन्छ। हामी पनि यो तालिका हेरौँ।
सबैभन्दा पहिले केही शब्द बुझौँ। प्रजातन्त्र वा लोकतन्त्र भनेको जनताले आफ्ना प्रतिनिधि आफैँ चुनेर चलाउने शासन हो। आम निर्वाचन भनेको देशभरका जनताले मत दिएर प्रतिनिधि चुन्ने काम हो। संविधान भनेको देशको सबैभन्दा ठुलो कानुन हो।
प्रजातन्त्रको स्थापना (वि.सं. २००७–२०१७)
| मिति (वि.सं.) | घटना |
|---|---|
| २००७ फागुन ७ | १०४ वर्षको राणा शासन अन्त्य भयो। नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापना भयो। |
| २०१५ फागुन ७ | प्रजातन्त्र आएपछि संसद्का लागि पहिलो पटक आम निर्वाचन सुरु भयो। |
| २०१६ जेठ १३ | आम निर्वाचनपछि विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला नेपालका पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री भए। |
| २०१७ पुस १ | राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकार हटाए र प्रजातन्त्र अन्त्य गरे। |
जननिर्वाचित भनेको जनताले मत दिएर चुनेको भन्ने हो। यसरी वि.सं. २००७ मा स्थापना भएको प्रजातन्त्र दश वर्षमै वि.सं. २०१७ मा अन्त्य भयो।
पञ्चायती व्यवस्था (वि.सं. २०१७–२०४६)
| मिति (वि.सं.) | घटना |
|---|---|
| २०१७ पुस २२ | राजा महेन्द्रले राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लगाए र पञ्चायती व्यवस्था सुरु भएको औपचारिक घोषणा गरे। |
| २०१९ पुस १ | राजा महेन्द्रले २०१५ सालको प्रजातान्त्रिक संविधान खारेज गरी पञ्चायती संविधान लागु गरे। |
| २०३६ जेठ १० | दलहरूले पञ्चायतको विरोध गरिरहे। २०३६ सालमा विद्यार्थी आन्दोलन भयो। आन्दोलनपछि राजा वीरेन्द्रले जनमत सङ्ग्रहको घोषणा गरे। |
| २०३७ वैशाख २० | सुधारिएको पञ्चायती व्यवस्था वा बहुदलीय व्यवस्था भन्ने विषयमा जनमत सङ्ग्रह भयो। बढी मत सुधारिएको पञ्चायतको पक्षमा पर्यो। |
| २०४६ फागुन ७ | नेपाली काङ्ग्रेस र संयुक्त वाममोर्चाले मिलेर पञ्चायतविरुद्ध जनआन्दोलन सुरु गरे। |
| २०४६ चैत २६ | ३० वर्षको पञ्चायती व्यवस्था अन्त्य भयो र बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना भयो। |
पञ्चायती व्यवस्थामा राजनीतिक दल खोल्न र चलाउन पाइँदैनथ्यो। पञ्चायतका प्रतिनिधि मात्र चुनिन्थे र शासनको मुख्य शक्ति राजामा थियो। जनमत सङ्ग्रह भनेको कुनै ठुलो विषयमा दुई वा बढी विकल्पमध्ये एउटा छान्न जनताले मत दिने काम हो।
बहुदलीय प्रजातन्त्रदेखि गणतन्त्रसम्म (वि.सं. २०४६ देखि हालसम्म)
| मिति (वि.सं.) | घटना |
|---|---|
| २०४७ कात्तिक २३ | नयाँ प्रजातान्त्रिक संविधान जारी भयो। |
| २०४८ वैशाख २९ | प्रजातन्त्र पुनःस्थापनापछिको पहिलो आम निर्वाचन भयो। |
| २०५२ फागुन १ | नेकपा (माओवादी) ले संसदीय व्यवस्थासहित अरू विषयविरुद्ध सशस्त्र विद्रोह सुरु गर्यो। |
| २०६१ माघ १९ | राजा ज्ञानेन्द्रले शासनसत्ता आफ्नो हातमा लिए। |
| २०६२/०६३ | दलहरू र माओवादीको सहकार्यमा जनआन्दोलन भयो। २०६३ वैशाख ११ गते प्रतिनिधि सभा पुनःस्थापना भयो। |
| २०६३ मङ्सिर ५ | सरकार र माओवादीबिच विस्तृत शान्ति सम्झौता भयो। माओवादी १० वर्षको सशस्त्र विद्रोह छोडेर शान्तिपूर्ण राजनीतिमा आयो। |
| २०६४ चैत २८ | जनताका प्रतिनिधिबाट संविधान बनाउन पहिलो संविधान सभाको निर्वाचन भयो। |
| २०६५ जेठ १५ | संविधान सभाको पहिलो बैठकले करिब २३९ वर्षको राजतन्त्र अन्त्य गरी नेपाललाई सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र घोषणा गर्यो। |
| २०६५ साउन ८ | डा. रामवरण यादव गणतन्त्र नेपालका पहिलो निर्वाचित राष्ट्रपति हुनुभयो। |
| २०७० मङ्सिर ४ | पहिलो संविधान सभाबाट संविधान बन्न नसकेपछि दोस्रो संविधान सभाको निर्वाचन भयो। |
| २०७२ असोज ३ | संविधान सभाबाट नेपालको संविधान जारी भयो। |
| २०७४ वैशाख ३१, असार १४ र असोज २ | लामो समयदेखि हुन नसकेको स्थानीय तहको निर्वाचन तीन चरणमा भयो। |
| २०७४ मङ्सिर १० र २१ | प्रतिनिधि सभा र प्रदेश सभाको निर्वाचन भयो। |
| २०७९ वैशाख ३० | स्थानीय तहको दोस्रो निर्वाचन भयो। |
| २०७९ मङ्सिर ४ | प्रतिनिधि सभा र प्रदेश सभाको दोस्रो निर्वाचन भयो। |
| २०८२ भदौ २७ | भदौ २३ र २४ गतेको युवा आन्दोलनपछि सुशीला कार्की अन्तरिम सरकारको प्रधानमन्त्री बन्नुभयो। उहाँ नेपालको पहिलो महिला प्रधानमन्त्री हुनुहुन्छ। सोही दिन प्रतिनिधि सभा विघटन भयो। |
| २०८२ फागुन २१ | प्रतिनिधि सभाको नयाँ निर्वाचन भयो। |
गणतन्त्र भनेको राजा नभएको र राष्ट्रप्रमुख पनि जनताका प्रतिनिधिबाट चुनिने शासन व्यवस्था हो। नेपालमा राष्ट्रपति राष्ट्रप्रमुख हुनुहुन्छ।
नेपाल गणतन्त्र कहिले घोषणा भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
तलकामध्ये कुन घटना पहिले भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
नेपालमा राणा शासनको अन्त्य कहिले भयो?
उत्तर
पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्रीको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
नेपालको संविधान कहिले जारी भएको हो?
उत्तर
पञ्चायती शासनलाई किन एकदलीय शासन भनिएको हो, कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
क्रियाकलाप
पाठ ६: सामाजिक तथा आर्थिक उपलब्धि: वि.सं. २००७ देखि हालसम्म
अघिल्लो पाठमा वि.सं. २००७ देखि हालसम्मका राजनीतिक घटना पढियो। राजनीतिक परिवर्तनले मानिसको दैनिक जीवन, समाज र आर्थिक काममा पनि प्रभाव पार्छ। यस्ता परिवर्तनबाट पाइएका राम्रा नतिजालाई उपलब्धि भनिन्छ।
सामाजिक उपलब्धि
| सामाजिक उपलब्धि | प्रभाव |
|---|---|
| शिक्षाको प्रचारप्रसार र विकास | वि.सं. २००७ पछि देशका विभिन्न भागमा विद्यालय खुले। सर्वसाधारणले पढ्ने मौका पाए। वि.सं. २०१६ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालय र २०४३ मा नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालय स्थापना भए। २०४६ पछि धेरै प्राविधिक शिक्षालय खुले र क्याम्पसमा नयाँ विषय पढाइन थाले। साक्षरता बढ्यो, दक्ष जनशक्ति तयार भयो र कृषि, उद्योग र पर्यटनमा पनि विकास भयो। शिक्षा मौलिक हकका रूपमा स्थापित भयो। |
| यातायात र सञ्चारको विकास | प्रजातन्त्र स्थापना भएसँगै सडक बढ्दै गयो र अहिले लगभग सबै जिल्लासम्म मोटरबाटो पुगेको छ। पत्रपत्रिका, रेडियो, एफ.एम., टेलिफोन, मोबाइल, टेलिभिजन र इन्टरनेटको प्रयोग बढ्यो। मानिसको चेतना बढ्यो। |
| विकासमा जनसहभागिता | सरकारले विकासका काममा नागरिकको सहभागिताको नीति लियो। नागरिक आफ्नो गाउँठाउँमा सरकारका कार्यक्रममा सहभागी हुन थाले र आफैँ पनि विकासका काम चलाउन थाले। |
| सामाजिक परिवर्तन | कानुन र संविधानले सबै जाति र समुदायको अधिकारको ग्यारेन्टी अर्थात् पक्का सुनिश्चितता गर्यो। संविधानमै छुवाछुत गर्नेलाई सजाय हुने व्यवस्था गरियो। सबैका लागि सामाजिक न्याय सुनिश्चित गरियो, अर्थात् पछि परेका व्यक्ति र समुदायलाई अघि बढ्न सहयोग गर्ने काम हुन थाले। |
यसरी नागरिकको जीवनशैली फेरियो। सर्वसाधारणको जीवनस्तर अर्थात् खाना, लुगा, घर, शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था सुध्रियो। देशको विकासमा सबैको चासो बढ्यो। यी सबै राजनीतिक परिवर्तनले ल्याएका सामाजिक उपलब्धि हुन्।
आर्थिक उपलब्धि
| आर्थिक उपलब्धि | प्रभाव |
|---|---|
| बैङ्क तथा वित्तीय संस्थाको स्थापना | वि.सं. २०१३ मा नेपाल राष्ट्र बैङ्क स्थापना भयो। यसपछि देशभर नेपाली मुद्रा अर्थात् नेपाली रुपियाँ चल्न थाल्यो। अन्य बैङ्क पनि खुल्न थाले। २०४६ पछि निजी क्षेत्रमा पनि बैङ्क खुले। पेसा र व्यवसाय गर्न ऋण पाउन सजिलो भयो। |
| योजनाबद्ध विकासको थालनी | वि.सं. २०१३ मा योजनाबद्ध विकास सुरु भयो। स्रोतसाधन व्यवस्थित रूपमा प्रयोग गर्न सजिलो भयो। देशभर विकासका कामले गति लिए र रोजगारी बढ्यो। |
| स्थानीय स्रोतसाधनको परिचालन | स्थानीय तहमा भएका स्रोतसाधनको प्रयोग हुन थाल्यो। कृषि, वन र घरेलु उद्योगसँग जोडिएका पेसा चले। स्थानीय तहमै आम्दानीका स्रोत बढे र स्वरोजगार अर्थात् आफैँ काम सिर्जना गर्ने अवसर बढे। |
| उद्योग र व्यापार | वि.सं. २००७ पछि उद्योग र व्यापार बढ्न थाले। काठमाडौँ, पोखरा, वीरगन्ज, विराटनगर जस्ता ठाउँमा ठुला उद्योग खुले। देशभित्र र बाहिर सामानको व्यापार बढ्यो। |
योजनाबद्ध विकास भनेको के हो? कुनै काम गर्नुअघि के गर्ने, कति खर्च गर्ने र कहिलेसम्म सक्ने भनेर पहिल्यै तय गरिन्छ। यसलाई योजना भनिन्छ। सरकारले पनि निश्चित वर्षका लागि देशको विकासको योजना बनाउँछ। नेपालमा पहिलो पञ्चवर्षीय योजना वि.सं. २०१३ मा सुरु भयो। यस्ता योजनालाई आवधिक योजना भनिन्छ। अहिले सोह्रौँ योजना (वि.सं. २०८१/८२–२०८५/८६) चलिरहेको छ।
नेपाल राष्ट्र बैङ्क खुलेपछि के परिवर्तन आयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
नेपाल राष्ट्र बैङ्कको स्थापना कहिले भयो?
उत्तर
विकास योजनाको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
यातायात र सञ्चारको विकासमा भएको परिवर्तनका उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
क्रियाकलाप
पाठ ७: मिथिला सभ्यता
सभ्यता भनेको धेरै पहिलेदेखि मानिसले बनाएको रहनसहन, कला, भाषा, धर्म र ज्ञानको विकसित रूप हो। मिथिला सभ्यता नेपालको धेरै पुरानो सभ्यता हो।
पुराणअनुसार अयोध्याका राजा मनुका छोरा निमि थिए। निमिका छोरा मिथिले मिथिला राज्य स्थापना गरे। उनकै नामबाट राज्यको नाम मिथिला रह्यो। मिथिका पिता निमि देहरहित अर्थात् शरीर नभएका भएकाले यो राज्यलाई विदेह पनि भनिन्छ। मिथिलाको राजधानी जनकपुर थियो। राजा जनककै नामबाट जनकपुरले प्रसिद्धि पायो भनेर ग्रन्थमा उल्लेख छ।
मिथिला कहाँ थियो?
प्राचीन मिथिला राज्य पूर्वमा कोसी नदीदेखि पश्चिममा गण्डकी नदीसम्म थियो। उत्तरमा हिमालयदेखि दक्षिणमा गङ्गा नदीसम्म फैलिएको थियो। आजको नेपालको तराईमा सप्तरीदेखि पर्सासम्मको भाग यसमा पर्थ्यो। यी जिल्ला अहिले मधेश प्रदेशमा छन्।
यो सभ्यता इसापूर्व बाह्रौँ शताब्दीदेखि आठौँ शताब्दीको बिचमा विकसित भएको मानिन्छ। इसापूर्व भनेको इस्वी संवत् सुरु हुनुभन्दा अगाडिको समय हो। त्यसैले मिथिला सभ्यता करिब तीन हजार वर्षभन्दा पुरानो मानिन्छ। यस सभ्यताको केन्द्र जनकपुर क्षेत्र थियो।
मिथिला कला
मैथिली भाषा बोल्ने समुदायमा विकसित कलालाई मिथिला कला भनिन्छ। यसलाई मिथिला लोककला पनि भनिन्छ। लोककला भनेको जनताबाट पुस्तौँदेखि चलिआएको कला हो। यो कला दैनिक जीवनको व्यावहारिक ज्ञानमा आधारित छ।
मिथिला कलामा आधारित चित्रकला मिथिला सभ्यताको महत्त्वपूर्ण योगदान हो। स्थानीय सामग्री प्रयोग गरेर चित्र बनाउनु मिथिला चित्रकलाको विशेषता हो। पहिले महिलाले घरका माटाका भित्ता र आँगनमा चाडपर्व र विवाहका बेला चित्र बनाउँथे। रङ फूल, पात, बेसार, कोइला र माटोबाट बनाइन्थ्यो। चित्रमा माछा, चरा, हात्ती, सूर्य, चन्द्रमा, देवीदेवता र बेलबुट्टा हुन्छन्। खाली ठाउँ नराखी बाक्लो गरी भरिएका रेखा यस कलाको पहिचान हो।
मिथिला संस्कृति
मिथिला संस्कृतिलाई सनातन संस्कृतिका सबैभन्दा पुराना संस्कृतिमध्ये एक मानिन्छ। यो संस्कृति मौलिकतामा आधारित छ, अर्थात् यसका आफ्नै छुट्टै पहिचान र चलन छन्। अहिले पनि मिथिला क्षेत्रमा ठुलो सङ्ख्यामा मैथिली भाषा बोल्ने मानिस छन्।
- क.ज्ञानको केन्द्र: विद्वान्हरू भेला भएर समसामयिक विषयमा छलफल गर्ने परम्परा मिथिला संस्कृतिको उपज हो। त्यसैले प्राचीन मिथिलालाई ज्ञानको केन्द्र मानिन्छ। राजा जनकको दरबारमा विद्वान्हरूबिच शास्त्रार्थ हुने कथा प्रसिद्ध छन्।
- ख.कृषि: मिथिला क्षेत्रमा समथर र मलिलो जमिन भएकाले मानिस खेतीमा लागेका थिए। राजा जनकले हलो जोत्दा एउटी कन्या भेटिन् र तिनै सीता हुन् भन्ने कुरा रामायणमा छ।
- ग.चाडपर्व: मिथिला क्षेत्रमा धेरै चाडपर्व मनाइन्छन्। छठ र जितिया जस्ता पर्वले मिथिला संस्कृतिलाई जोगाएर राखेका छन्। विवाह पञ्चमी र राम नवमीमा धार्मिक मेला लाग्छ।
- घ.परिक्रमा: रोगव्याधि नाश होस् भनेर मिथिला क्षेत्रमा करिब १३० किलोमिटर पैदल यात्रा गर्ने चलन छ। यसलाई मिथिला मध्यमा परिक्रमा भनिन्छ।
- ङ.साहित्य: मैथिली साहित्यको विकास पनि यहीँबाट भयो। महाकवि विद्यापतिका रचनालाई मैथिली साहित्यको विकासका मुख्य आधार मानिन्छ।
- च.धार्मिक स्थल: जनकपुर क्षेत्रमा अहिले पनि धेरै पोखरी, मठ र कुटी छन्। सीताको विवाहसँग जोडिएका धेरै सम्झना र उत्सव यहाँ मनाइन्छन्।
यो सभ्यताको प्रभाव यस क्षेत्रको जीवनशैलीमा अहिले पनि जीवित छ।
मिथिला राज्यलाई विदेह किन भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मिथिला चित्रकलाको मुख्य विशेषता कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
मिथिला नाम कसरी रहन गयो?
उत्तर
मिथिलाक्षेत्र वर्तमान नेपालको कुन भागमा पर्छ?
उत्तर
मिथिला कला भन्नाले के बुझिन्छ?
उत्तर
मिथिला सभ्यताको योगदान चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
क्रियाकलाप
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: इतिहास (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।