नेपालका आर्थिक क्रियाकलापहरू

तल दुई सफल प्रयासका कथा छन्। पहिलो एक उद्यमीको कथा हो। उद्यमी भनेको आफैँ काम सुरु गरेर कमाइ गर्ने र अरूलाई पनि काम दिने व्यक्ति हो। यी कथा पढौँ र छलफल गरौँ।

दिनेश चेपाङको मह व्यवसाय

मकवानपुरको सिलिङ्गेमा दिनेश चेपाङ बस्छन्। मह बेचेर गाडी किन्न सकिन्छ भनेर उनले कहिल्यै सोचेका थिएनन्। अहिले उनी हरेक वर्ष १५ देखि २० टन मह बेच्छन्। एक टन भनेको एक हजार किलो हो।

उनले वि.सं. २०६४ मा जम्मा एक हजार रुपियाँ लगाएर मह सङ्कलन गर्न सुरु गरे। सुरुमा उनी चाकासहितको मह जम्मा गर्थे। तर किन्ने व्यापारीलाई तरल मह चाहिन्थ्यो।

पहिले घरमै डेक्चीमा तताएर मह प्रशोधन गरिन्थ्यो। प्रशोधन भनेको कच्चा वस्तुलाई सफा गरेर प्रयोग गर्न लायक बनाउने काम हो। पहिले पाँच किलो मह प्रशोधन गर्न पाँच दिन लाग्थ्यो। अहिले उनको आफ्नै प्रशोधन केन्द्र छ। त्यहाँ त्यति नै मह ३० मिनेटमा तयार हुन्छ।

मह बेचेको कमाइबाट दिनेशले छोराछोरीलाई उच्च शिक्षासम्म पढाए। सुरुमा मह बेच्न बजार जाँदा उनी मोटरगाडी देखेर डराएर भाग्थे। अहिले उनीसँग आफ्नै मोटरसाइकल र कार छ। उनको गाउँमा ८४ जना किसान मौरी पाल्छन्। चेपाङ समुदाय परम्परागत खेती गर्ने र कमजोर जीवनस्तर भएको समुदाय हो। जीवनस्तर भनेको खाना, लुगा, घर, शिक्षा र स्वास्थ्यको अवस्था हो। मौरीपालनले उनीहरूको जीवनस्तर केही भए पनि सुध्रिएको छ। त्यसैले दिनेश र उनको समुदाय खुसी छ।

बुलिङटार बोझापोखरीको होमस्टे

नवलपुरको बुलिङटार बोझापोखरीका स्थानीय केही महिनाअगिसम्म बजार घुम्न कावासोती झर्थे। गाउँमा आफन्त, पाहुना र सरकारी कर्मचारीबाहेक नयाँ मानिस विरलै पुग्थे।

तर अहिले अवस्था फेरिएको छ। उकालो बाटो र डाँडा छिचोल्दै दैनिक सयौँ पर्यटक त्यहाँ पुग्छन्। सिस्नुको अचार, मौलिक खाना र कौरा जस्ता स्थानीय नाचले पर्यटक धेरै खुसी हुन्छन्।

बोझापोखरीका मगर समुदायले होमस्टे चलाएका छन्। होमस्टे भनेको पर्यटकलाई आफ्नै घरमा बस्न, खान र स्थानीय जीवन हेर्न दिने व्यवसाय हो। मौलिक संस्कृति र परिकारले गर्दा देशभित्र र विदेशका पर्यटकको आकर्षण बढेको छ। पहिले अदुवा र अम्रिसो खेती गरेर जीवन चलाउने स्थानीयको आम्दानी होमस्टेले बढाएको छ।

त्यहाँबाट हिमशृङ्खला देखिन्छ। त्रिकन्या देवीको मन्दिर छ। स्थानीयको आत्मीय व्यवहारले पनि पर्यटकलाई लोभ्याउँछ। अहिले त्यहाँ १३ घरमा होमस्टे चल्छ। होमस्टे चलाउनेहरूले एउटा सामाजिक समूह बनाएका छन्। आम्दानीको १० प्रतिशत समूहको कोषमा राखिन्छ र त्यो रकम सामाजिक काममा खर्च हुन्छ।

आर्थिक क्रियाकलाप भनेको के हो?

माथिका दुवै कथा आर्थिक क्रियाकलापका नमुना हुन्। आम्दानी गर्ने काम र माध्यमलाई आर्थिक क्रियाकलाप भनिन्छ। यसलाई आर्थिक गतिविधि पनि भनिन्छ। आर्थिक क्रियाकलापले स्थानीय स्रोतको सदुपयोग गर्छ, रोजगारी दिन्छ र जीवनस्तर सुधार्छ।

पहिले खेती, उद्योग र जागिरलाई मात्र आर्थिक क्रियाकलाप मानिन्थ्यो। अहिले सेवा, व्यापार, पर्यटन र वैदेशिक रोजगार अर्थात् विदेशमा गएर काम गर्नु पनि आर्थिक क्रियाकलाप मानिन्छन्।

आर्थिक क्रियाकलापको महत्त्व

• क.रोजगारीका अवसर बढ्छन्।
• ख.आम्दानी बढ्छ।
• ग.दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न सजिलो हुन्छ।
• घ.जीवनस्तर सुध्रिन्छ।
• ङ.स्थानीय स्रोत र साधनको परिचालन अर्थात् काममा प्रयोग हुन्छ।
• च.परिवारको एक जना सदस्यमाथिको भर कम हुन्छ।
• छ.एउटा क्षेत्रको विकासले अर्को क्षेत्रको विकासमा पनि सघाउँछ।
• ज.राष्ट्रिय आय अर्थात् देशभरका मानिस र संस्थाको जम्मा कमाइ बढ्छ।
• झ.देश आर्थिक रूपमा सक्षम हुन्छ।

“एउटा क्षेत्रको विकासले अर्कोलाई सघाउँछ” भन्ने कुरा दिनेशको कथामा देखिन्छ। मौरीपालन कृषि हो। मह प्रशोधन उद्योग हो। मह बेच्नु व्यापार हो। मह ढुवानी गर्ने गाडीवाला सेवा दिन्छन्। एउटा मौरीघारले यसरी धेरैलाई काम दिन्छ।

अभ्यास

शर्मिला जाजरकोटमा बस्छिन्। उनी कक्षा ६ मा पढ्छिन्। उनकी मिल्ने साथी प्रिया महोत्तरीको बर्दिबासमा बस्छिन्। शर्मिलाले प्रियालाई नेपालका कृषि र उद्योगबारे सोधेकी थिइन्। प्रियाका काका कृषिविद् अर्थात् कृषिका विज्ञ हुनुहुन्छ। काकाले पठाएको जानकारी समेटेर प्रियाले मेसेन्जरमा यस्तो चिठी पठाइन्:

कृषि

प्रिय साथी शर्मिला,

तिम्रो सन्देश भर्खर पढेँ। काकाले पठाउनुभएको जानकारी तिमीलाई सेयर गरेकी छु।

कृषि हाम्रो देशका मानिसको प्रमुख व्यवसाय हो। यो हाम्रो आम्दानीको प्रमुख स्रोत र देशको प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप हो। नेपालका धेरैजसो मानिस अहिले पनि कृषिमा प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा भर पर्छन्। प्रत्यक्ष भनेको आफैँ खेती गर्ने र अप्रत्यक्ष भनेको खेतीको उब्जनी किनबेच, ढुवानी वा प्रशोधन गरेर कमाउने हो। देशको कुल आयको करिब एक चौथाइ भाग कृषिबाट आउँछ।

कृषिमा खेतीपाती प्रमुख हो। धान, मकै, गहुँ, कोदो, फापर, जौ प्रमुख खाद्यान्न अर्थात् खानका लागि उब्जाइने अन्न हुन्। यी बाली सबै ठाउँमा उस्तै फल्दैनन्। माटो र हावापानीले उब्जनीमा असर गर्छन्।

म मधेश प्रदेशमा बस्छु। मधेश प्रदेशको लगभग सबै भाग तराईमा पर्छ। यहाँको प्रमुख खाद्यान्न बाली धान हो। उखु, सनपाट, कपास, सुर्ती र तोरी पनि यहाँ फल्छन्। तिम्रो जिल्ला र प्रदेशमा भने स्याउ प्रशस्त फल्छ। पशुपालन, कुखुरापालन र माछापालन पनि कृषि नै हुन्।

कृषिले हाम्रो व्यक्तिगत र पारिवारिक जीवनदेखि देशको आर्थिक विकाससम्म ठुलो योगदान दिएको छ:

• क.कृषिले रोजगारी दिन्छ।
• ख.दैनिक खाने र प्रयोग गर्ने सामान सजिलै पाइन्छ।
• ग.चिनी, चिया, दुग्ध र जुस जस्ता कृषिमा आधारित उद्योग चलाउन सहयोग पुग्छ।

कृषिको विकासका लागि सरकारले कुनै कुनै जिल्लालाई कुनै एक बालीको उत्पादन क्षेत्र घोषणा गरेको छ। हाम्रो छिमेकी जिल्ला सिन्धुलीलाई जुनार उत्पादन क्षेत्र घोषणा गरिएको छ। अरू जिल्ला र क्षेत्र पनि व्यावसायिक अर्थात् बेच्ने उद्देश्यले गरिने खेतीका लागि घोषणा भएका छन्। सरकारले किसानलाई तालिम र सहुलियतपूर्ण ऋण अर्थात् कम ब्याजमा ऋण दिन्छ भनेर मैले गुरुआमाबाट सुनेकी थिएँ।

कृषिका केही समस्या पनि छन्:

• क.किसानले समयमा मलखाद पाउँदैनन्।
• ख.उब्जनीको समयमा उचित मूल्य पाउँदैनन्।
• ग.उत्पादन गरेका वस्तुले सजिलै बजार पाउँदैनन्।
• घ.कृषि प्राविधिकको सेवा सजिलै पाइँदैन।

उद्योग

कृषि जस्तै उद्योग पनि हाम्रो प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप हो। उद्योगले कच्चा पदार्थ अर्थात् प्रकृतिबाट वा खेतबाट आएका नबनाइएका वस्तुलाई प्रयोग गर्न तयार सामान बनाउँछ। जस्तै: उखुबाट चिनी, दुधबाट घिउ र कपासबाट कपडा। उद्योग चलाउन पुँजी अर्थात् लगानी गर्ने पैसा र सामान चाहिन्छ।

उद्योग धेरै किसिमका हुन्छन्:

• क.घरेलु उद्योग: स्थानीय स्रोतसाधन र सिपबाट चलाइने उद्योग। जस्तै: ढाका बुन्ने, डोको बुन्ने, अचार बनाउने।
• ख.कृषिजन्य उद्योग: कृषिको उब्जनीबाट चल्ने उद्योग। जस्तै: चिनी, चिया, दुग्ध र चामल मिल।
• ग.लगानीका आधारमा उद्योग साना, मझौला र ठुला हुन्छन्।

नेपालमा धेरैजसो साना र मझौला उद्योग छन्। काठमाडौँ, पोखरा, भैरहवा, विराटनगर र वीरगन्ज जस्ता सहरमा ठुला उद्योग छन्।

उद्योग रोजगारीका प्रमुख आधार हुन्। हाम्रो समुदायमा डेरी उद्योग होलान्। जति धेरै उद्योग चल्छन्, त्यति नै उत्पादन बढ्छ। आफ्नै उत्पादनले हामी आत्मनिर्भर हुन्छौँ, अर्थात् अरूमा भर पर्नुपर्दैन। उद्योगधन्दा बढे देश विकसित हुन्छ। त्यसैले सरकारले कृषि र उद्योगको विकासमा विशेष जोड दिएको छ।

अरू कुरा फेरि लेखौँला। तिम्रो जिल्लाको कृषि र उद्योगबारे मलाई पनि लेख है। अहिलेलाई बिदा।

उही तिम्री साथी प्रिया

अभ्यास

आर्थिक क्रियाकलापमा सेवा र व्यापारको भूमिका ठुलो हुन्छ। यिनले रोजगारी बढाउँछन् र स्थानीय स्रोतसाधनको प्रयोगमा जोड दिन्छन्। देशको आर्थिक अवस्था सुधार्न पनि यिनको योगदान ठुलो छ। तल चार जनाले आफ्नो काम सुनाएका छन्।

सेवामूलक आर्थिक गतिविधि

नोर्बु शेर्पा: म नोर्बु शेर्पा हुँ। मैले पर्यटन विषयमा स्नातक गरेको छु। म चिनियाँ, अङ्ग्रेजी र फ्रान्सेली भाषा बोल्छु। पर्यटक पथप्रदर्शकको तालिम लिएको छु। म दोभासे अर्थात् एउटा भाषाको कुरा अर्को भाषामा बुझाइदिने काम पनि गर्छु। म विदेशी पर्यटकलाई नेपालका विभिन्न ठाउँ घुमाउँछु।

आयुष मण्डल: म आयुष मण्डल हुँ। मैले सूचना प्रविधिमा स्नातक गरेको छु र अहिले स्नातकोत्तर पढ्दै छु। म एउटा निजी कम्पनीमा सूचना प्रविधि अधिकृत छु। कम्प्युटरको तालिम दिने र कम्प्युटरमा डिजाइन गर्ने सेवा पनि दिन्छु।

सिर्जना तामाङ: म सिर्जना तामाङ हुँ। मैले होटल व्यवस्थापनमा स्नातक गरेकी छु। कफी र बेकरीका परिकार बनाउने तालिम पनि लिएकी छु। मैले “सिर्जना कफी क्याफे” खोलेकी छु। एक पटकमा २५ जनासम्मलाई कफी खुवाउन सक्छु।

तेजस्वी उपाध्याय: म तेजस्वी उपाध्याय हुँ। मैले कानुनमा स्नातकोत्तर गरेकी छु। म महिलाको हकहितका लागि काम गर्ने एउटा सामाजिक संस्थामा कानुनी सल्लाहकार छु। सर्वसाधारणलाई कानुनबारे बुझाउने अभियानमा पनि लागेकी छु।

यी चारै जनाले कुनै सामान बनाउँदैनन्। उनीहरू आफ्नो सिप र ज्ञानले अरूलाई सेवा दिएर कमाउँछन्। यस्तो कामलाई सेवामूलक आर्थिक गतिविधि भनिन्छ। होटल, सूचना प्रविधि, स्वास्थ्य, शिक्षा, बैङ्क, यातायात र पर्यटन यस्तै गतिविधि हुन्।

सेवामूलक काममा सिप, क्षमता, दक्षता र उद्यमशीलता चाहिन्छ। क्षमता भनेको काम गर्न सक्ने शक्ति हो। दक्षता भनेको काम राम्रोसँग र छिटो गर्ने सिप हो। उद्यमशीलता भनेको आफैँ नयाँ काम सुरु गर्ने हिम्मत र सोच हो। अहिले नेपालमा सेवामूलक काममा लाग्ने मानिस बढ्दै छन्। सूचना प्रविधिको यो समयमा धेरै मानिस सेवा व्यवसायमा लागेका छन्।

व्यापार

व्यापार पनि सेवा जस्तै महत्त्वपूर्ण आर्थिक क्षेत्र हो। सामान किनेर बेच्ने कामलाई व्यापार भनिन्छ। व्यापारमा सेवा पनि हुन्छ र नाफा कमाउने उद्देश्य पनि हुन्छ। उद्योगलाई चाहिने कच्चा पदार्थ ल्याइदिनु पनि व्यापार हो।

व्यापारले मानिसलाई चाहिने सामान पुर्‍याएर सेवा दिन्छ। व्यापार बढे रोजगारी बढ्छ र दैनिक सामान सजिलै पाइन्छ। विकास निर्माणका कामले पनि गति लिन्छन्।

देशभित्र मात्र हुने व्यापारलाई आन्तरिक व्यापार भनिन्छ। जस्तै: इलामको चिया काठमाडौँमा बेच्नु। अरू देशसँग हुने व्यापारलाई बाह्य व्यापार वा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार भनिन्छ। जस्तै: नेपालको चिया भारतमा बेच्नु वा विदेशबाट मोबाइल ल्याउनु।

सेवा र व्यापारले व्यक्तिको सिप, दक्षता र उद्यमशीलता बढाउन सघाउँछन्।

अभ्यास

ऐतिहासिक, धार्मिक वा अरू उद्देश्यले विभिन्न ठाउँको भ्रमण गर्नुलाई पर्यटन भनिन्छ। यस्तो भ्रमण गर्ने व्यक्तिलाई पर्यटक भनिन्छ।

एउटा देशबाट अर्को देशमा घुम्न वा अरू कामले आउने व्यक्ति बाह्य पर्यटक हुन्। आफ्नै देशका नागरिकले देशभित्र घुम्दा उनीहरू आन्तरिक पर्यटक हुन्। जस्तै: अमेरिकाबाट पोखरा आउने मानिस बाह्य पर्यटक हुन्। भक्तपुरबाट इलाम घुम्न जाने परिवार आन्तरिक पर्यटक हुन्।

पर्यटन व्यवसाय

प्याराग्लाइडिङ, र्‍याफ्टिङ, बन्जी जम्प र रक क्लाइम्बिङ जस्ता साहसिक खेल गराउने व्यवसाय पर्यटन व्यवसाय हुन्। पर्यटकलाई बाटो देखाउने, खान र बस्न दिने होटल, रेस्टुरेन्ट र ट्राभल एजेन्सी पनि पर्यटन व्यवसाय हुन्।

यी व्यवसायको मुख्य उद्देश्य पर्यटकलाई सुविधा दिनु हो। त्यसैले पर्यटन व्यवसाय सेवामूलक व्यवसाय हो।

नेपालमा पर्यटनको महत्त्व

नेपाल घुम्न लायक ठाउँका रूपमा संसारभर चर्चित छ। यहाँ पर्यटनको धेरै सम्भावना भएकाले पर्यटन व्यवसायको महत्त्व पनि धेरै छ:

• क.रोजगारीका अवसर बढ्छन्।
• ख.विदेशी मुद्रा अर्थात् डलर जस्ता अरू देशका पैसा कमाउन सघाउँछ।
• ग.पर्यटनसँग जोडिएका उद्योगको विकास हुन्छ।
• घ.हस्तकला र घरेलु उद्योगको विकास हुन्छ।
• ङ.सडक लगायतका पूर्वाधारको विकासमा सहयोग पुग्छ।
• च.हाम्रो संस्कृति र सम्पदाको संरक्षण र प्रचारप्रसार हुन्छ।
• छ.संस्कृति र सम्पदा विदेशीका लागि अध्ययन अनुसन्धानका स्रोत बन्छन्।
• ज.सम्पदा र पर्यटकीय ठाउँमा नियमित सरसफाइ हुन थाल्छ।

नेपालमा पर्यटनको सम्भावना

नेपालमा धेरै किसिमका प्राकृतिक, ऐतिहासिक र धार्मिक स्थल छन्। यहाँको सांस्कृतिक विविधता अर्थात् धेरै किसिमका भाषा, चाडपर्व र रहनसहन र जीवनशैलीले नेपाललाई संसारको प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य बनाएका छन्। गन्तव्य भनेको पुग्ने ठाउँ हो। संसारको सबैभन्दा अग्लो शिखर सगरमाथा र शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनीले नेपाललाई संसारभर चिनाएका छन्।

नेपालका मुख्य पर्यटकीय गतिविधि यस्ता छन्: पर्वतारोहण अर्थात् हिमाल चढ्नु, पदयात्रा अर्थात् ट्रेकिङ, हिमाल हेर्ने माउन्टेन फ्लाइट, रक क्लाइम्बिङ, बन्जी जम्प, प्याराग्लाइडिङ, र्‍याफ्टिङ र जङ्गल सफारी। सुन्दर वातावरण र नेपालीको मिलनसार व्यवहारले गर्दा पर्यटक बढ्दै छन्।

विदेशी पर्यटक धेरैजसो घुमघाम र मनोरञ्जनका लागि आउँछन्। कतिपय पदयात्रा, पर्वतारोहण, तीर्थयात्रा, संस्कृति र सम्पदा हेर्न तथा अनुसन्धानका लागि आउँछन्।

अभ्यास

प्रकृतिमा निःशुल्क पाइने स्रोत र साधनलाई प्राकृतिक स्रोतसाधन भनिन्छ। जस्तै: जमिन, पानी, वन, खनिज, घाम र हावा। यी स्रोतले हाम्रो जनजीवनमा ठुलो प्रभाव पार्छन्। प्राकृतिक स्रोतको सही सदुपयोग भए हाम्रो जीवन सजिलो हुन्छ र देशको आर्थिक विकासमा पनि सहयोग पुग्छ।

नेपाल प्राकृतिक स्रोतसाधनमा धनी देश हो। नेपालका प्रमुख प्राकृतिक र आर्थिक स्रोतसाधन भूमि, जलस्रोत, वन र खनिज हुन्।

भूमि

भूमि नेपालको महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोत हो। नेपालको कुल क्षेत्रफलको करिब १८ प्रतिशत भूभाग खेतीयोग्य छ, अर्थात् खेती गर्न सकिने खालको छ। खेतीयोग्य जमिन धेरै भए उब्जनी पनि धेरै हुन्छ र धेरै किसिमका बाली लगाउन सकिन्छ।

नेपालमा धरातल र हावापानी ठाउँअनुसार फरक छ। त्यसैले ठाउँअनुसार माटाको अवस्था र गुण पनि फरक छ। आफ्नो ठाउँको माटो बुझेर खेती गरे उब्जनी बढाउन सकिन्छ।

• क.तराई: पाँगो माटो पाइन्छ। नदीले बगाएर ल्याएको मसिनो र मलिलो माटोलाई पाँगो माटो भनिन्छ। यो धान, उखु र सुर्तीका लागि उपयुक्त छ।
• ख.काठमाडौँ उपत्यका: तलैया माटो पाइन्छ। धेरै पहिले उपत्यका ताल थियो। तालको पिँधमा जमेको कालो र मलिलो माटोलाई तलैया माटो भनिन्छ। यो धान, गहुँ र सागपातका लागि उपयुक्त छ।
• ग.पहाड: रातो माटो पाइन्छ। यसमा मकै र फलफूल राम्रो फल्छ।
• घ.हिमाल: जौ, आलु र फापर फल्ने खालको माटो पाइन्छ।

जलस्रोत

जलस्रोत नेपालको अर्को महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोत हो। नेपालमा ६ हजारभन्दा बढी नदीनाला छन्। धेरै ताल, कुण्ड र पोखरी पनि छन्। यी सबै आर्थिक विकासका आधार हुन्।

• क.नदी र तालमा डुङ्गा जस्ता जल यातायात चलाउन सकिन्छ।
• ख.नदीनाला र तालबाट सिँचाइ गर्न सकिन्छ।
• ग.नदीबाट जलविद्युत् अर्थात् पानीको बहाबबाट बिजुली निकाल्न सकिन्छ।
• घ.र्‍याफ्टिङ र बोटिङ जस्ता साहसिक पर्यटन बढाउन सकिन्छ।

सप्तकोसी, सप्तगण्डकी र कर्णाली नेपालका ठुला नदी हुन्। यी नदी ठुला जलविद्युत् र सिँचाइ आयोजनाका लागि धेरै उपयोगी छन्। त्यसैले जलस्रोतलाई नेपालको आर्थिक विकासको मेरुदण्ड भनिन्छ। मेरुदण्ड भनेको ढाड जस्तै सबैलाई थाम्ने मुख्य आधार हो।

अभ्यास

वन, खनिज र मानव संसाधन हाम्रा महत्त्वपूर्ण आर्थिक स्रोतसाधन हुन्। वन र खनिज प्राकृतिक साधन हुन्। यिनको उचित प्रयोगले मानव जीवनमा राम्रो प्रभाव पार्छ। प्राकृतिक स्रोतलाई उचित र जिम्मेवार तरिकाले काममा लगाउने काम मानव संसाधन अर्थात् दक्ष मानिसले गर्छन्।

वन

नेपालको धरातल, हावापानी र माटामा विविधता छ। यस्तो विविधताले बोटबिरुवामा पनि असर गर्छ। त्यसैले नेपालको वनजङ्गल र वनस्पति अर्थात् रुखबिरुवा पनि धेरै किसिमका छन्। तराईदेखि हिमालसम्म फरक फरक वन पाइन्छन्।

वनजङ्गल आर्थिक र वातावरणीय दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ। वातावरणीय भनेको हावा, पानी, माटो र जीवजन्तुको रक्षासँग जोडिएको भन्ने हो।

आर्थिक महत्त्व:

• क.पशुपालनका लागि चाहिने घाँस, स्याउला र सोत्तर अर्थात् गोठमा ओछ्याउने पातपतिङ्गर वनबाटै आउँछन्।
• ख.साल, सिसौ र खयर नेपालका मुख्य रुख हुन्। यिनको काठबाट काष्ठ उद्योग अर्थात् काठका सामान बनाउने उद्योग चलाउन सकिन्छ।
• ग.हिमाली क्षेत्रमा औषधी बनाउने जडीबुटी पाइन्छ। यसबाट आयुर्वेदिक औषधालय र औषधी उद्योग चलाउन सकिन्छ।
• घ.ठुला वन भएका ठाउँमा राष्ट्रिय निकुञ्ज, आरक्ष र सिकार आरक्ष बनाउन सकिन्छ।
• ङ.वनले पर्यटन बढाउँछ।

वातावरणीय महत्त्व:

• क.वन वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीको वासस्थान हो।
• ख.विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रका वनले वातावरण जोगाउन सघाउँछन्।
• ग.रुखका जराले माटो समातेर बाढी र पहिरो जस्ता प्राकृतिक विपत् रोक्न सघाउँछन्।

खनिज

खनिज पनि महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोत हो। जमिनमुनिबाट खनेर निकालिने तामा, कोइला, चुनढुङ्गा, पेट्रोलियम पदार्थ, ग्यास, स्लेट ढुङ्गा र सिसा जस्ता वस्तुलाई खनिज भनिन्छ। खनिज खनेर निकाल्ने कामलाई उत्खनन भनिन्छ। खनिजको उत्खनन र उपयोगबाट ठुला उद्योग चलाउन सकिन्छ। विकसित देशले खनिजको राम्रो सदुपयोग गरेका छन्।

नेपालमा फलाम, तामा, म्याग्नेसाइट, चुनढुङ्गा, खरी, मार्बल, स्लेट, गेरु, सुन, चाँदी, सोडा, बिरेनुन र निकल जस्ता खनिज पाइन्छन्। नेपालमा खनिज उत्खनन गर्ने प्रयास भइरहेका छन्।

मानव संसाधन

मानव संसाधन आर्थिक विकासको महत्त्वपूर्ण स्रोत हो। मानव संसाधन भनेको दक्ष, सक्षम र सिप भएका मानिस हुन्। शिक्षित, दक्ष, स्वस्थ, तालिम पाएका, सिर्जनशील अर्थात् नयाँ कुरा सोच्ने र उद्यमशील मानिस नै मानव संसाधनका आधार हुन्।

वन, जलस्रोत, भूमि र खनिजको सही उपयोग गर्न दक्ष मानिस चाहिन्छन्। नदी हुँदैमा बिजुली आउँदैन। बिजुलीघर बनाउने इन्जिनियर र प्राविधिक चाहिन्छन्। मानव संसाधनले नयाँ नयाँ उपाय, नीति र योजना लागु गर्न सघाउँछ। मानव संसाधनको उचित उपयोग भए आर्थिक कार्यक्रम छिटो, छरितो र प्रभावकारी हुन्छन्।

देशका प्राकृतिक स्रोतको सदुपयोग नहुनुको एउटा कारण मानव संसाधनको कमी हो। पर्याप्त दक्ष मानिस नभएकाले हामीले ती स्रोतबाट पूरा फाइदा लिन सकेका छैनौँ।

त्यसैले सरकारले दक्ष जनशक्ति तयार पार्न प्राविधिक र गुणस्तरीय शिक्षामा जोड दिनुपर्छ। व्यावसायिक शिक्षा अर्थात् काम गर्ने सिप सिकाउने शिक्षामा लगानी बढाउनुपर्छ। दक्ष मानव संसाधनले मात्र देशको आम्दानीका स्रोत बढाउन सक्छ। मानव संसाधन विकासको स्पष्ट योजना बनाएर लगानी बढाउनुपर्छ।

अभ्यास