बिहान विद्यालय आउनुअघि नै हामी धेरै किसिमका सामग्री प्रयोग गरिसक्छौँ। टुथपेस्ट, साबुन र पानी। दालमा नुन, तेल र मसला। चियामा चिनी। स्टिलको थाल, आल्मोनियमको भाँडो, तामाको गाग्री, प्लास्टिकको चप्पल र रबरब्यान्ड। यी हरेक सामग्री कुनै न कुनै कारणले छानिएका हुन्: नुन स्वादका लागि, साबुन धुनका लागि, तामा ताप र विद्युत् सार्नका लागि र रबर ती नसार्नका लागि।
यस एकाइमा भान्छा र स्नानकक्षमा प्रयोग हुने केही उपयोगी रासायनिक पदार्थबारे पढिन्छ। जो कसैले पनि गर्न सक्ने सजिला परीक्षणबाट धातु र अधातु छुट्याउन पनि सिकिन्छ। यी सामग्री जथाभाबी फाल्दा के हुन्छ भन्ने कुरा पनि यसै एकाइमा पढिन्छ।
हाम्रो वरिपरिका सामग्री
हामी दैनिक जीवनमा धेरै किसिमका सामग्री प्रयोग गर्छौँ। हाम्रो भान्छा र स्नानकक्षमा धेरै भाँडाकुँडा, थाल र बाल्टिन हुन्छन्। खाना पकाउँदा नुन, तेल, मसला, चिनी, चामल र दाल चाहिन्छन्। लुगा धुन साबुन र डिटरजेन्ट प्रयोग गरिन्छ। घर बनाउन फलाम र आल्मोनियम तथा घर सजाउन मार्बल र टायल प्रयोग गरिन्छ। हामी सुन र चाँदीका गरगहना लगाउँछौँ।
ठाउँ ओगट्ने र पिण्ड भएका हुनाले यी सबै वस्तु पदार्थ हुन्। यस एकाइमा यीमध्ये केही पदार्थ केबाट बनेका हुन्छन्, केका लागि प्रयोग गरिन्छन् र तिनलाई सुरक्षित तरिकाले कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा पढिन्छ।
10.1 केही उपयोगी रासायनिक पदार्थ
दैनिक जीवनमा धेरै किसिमका रासायनिक पदार्थ प्रयोग गरिन्छन्। रासायनिक पदार्थ भनेको कुनै खास किसिमको पदार्थ मात्र हो। तीमध्ये केही प्रकृतिबाट पाइन्छन् भने केही मानिसले बनाएका हुन्छन्।
- चुक कागतीजस्ता अमिला फलको रस उमालेर बाक्लो बनाइन्छ। यो वनस्पतिबाट पाइन्छ।
- खाने सोडा खनिज पदार्थबाट बनाइन्छ।
- घिउ गाई र भैँसीको दुधबाट पाइन्छ।
टुथपेस्ट, साबुन र खेतबारीमा राखिने मल पनि रासायनिक पदार्थ नै हुन्। यहाँ खानामा प्रयोग हुने र सरसफाइमा प्रयोग हुने रासायनिक पदार्थबारे छुट्टाछुट्टै पढिन्छ।
क. खाद्यपदार्थका रूपमा प्रयोग हुने रासायनिक पदार्थ
सेलरोटी फुलाउन कहिलेकाहीँ चामलको पिठोको घोलमा अलिकति खाने सोडा हालिन्छ। खाने सोडा रासायनिक पदार्थ हो। नुन पनि रासायनिक पदार्थ नै हो। कागती, सुन्तला र अमलाको अमिलो स्वाद तिनमा हुने अम्ल नामका रासायनिक पदार्थका कारण आउँछ। चियामा हालिने चिनी पनि गुलियो स्वाद भएको रासायनिक पदार्थ हो।
खाने सोडा
पाउरोटी नरम र स्पन्जजस्तो खुकुलो हुन्छ। यसमा ग्यासका फोकाबाट बनेका धेरै प्वाल हुन्छन्। केक, बिस्कुट र कतिपय रोटीमा यो ग्यास खाने सोडाबाट आउँछ। खाने सोडाले खानेकुरा हलुका हुन्छ र फुल्छ। (धेरैजसो पाउरोटीमा भने ग्यास यिस्टबाट आउँछ।)
खाने सोडाको रासायनिक नाम सोडियम बाइकार्बोनेट हो। यसलाई सोडियम हाइड्रोजन कार्बोनेट पनि भनिन्छ। यो खनिज पदार्थबाट बनाइन्छ।
खाने सोडाका प्रयोग:
- पाउरोटी, केक, बिस्कुट र सेलरोटीलाई नरम र खुकुलो बनाउन
- ग्यास भएका केही पेय र पानीमा हाल्दा फिँज उठ्ने धुलोमा
- औषधीका रूपमा: पेटमा बढी भएको अम्ल (एसिडिटी) निराकरण गर्न
खाने सोडा थोरै मात्रामा प्रयोग गर्नुपर्छ। धेरै खाँदा पेट फुल्ने, बान्ता हुने र पखाला लाग्ने हुन सक्छ।
खाने नुन
खाने नुन एउटा खनिज हो। यो घाममा सुकाइएको समुद्रको पानीबाट र जमिनमुनिबाट खनेर निकालिने चट्टानी नुनबाट पाइन्छ। यसको रासायनिक नाम सोडियम क्लोराइड हो। यो पानीमा घुल्छ। हाम्रो शरीरलाई चाहिने सोडियमको एउटा मुख्य स्रोत खाने नुन नै हो।
खाने नुनका प्रयोग:
- खानेकुरामा नुनिलो स्वादका लागि
- माछा, मासु र अचारलाई बिग्रन नदिन (संरक्षण गर्न)
- कारखानामा साबुन, कागज, रबर, काँच र अरू धेरै वस्तु बनाउन
- सरसफाइमा र औषधीमा (जस्तै: जीवनजलमा हुने नुन)
हाम्रो शरीरलाई सोडियम क्लोराइड चाहिन्छ, तर धेरै मात्रामा खानु हानिकारक हुन्छ। धेरै वर्षसम्म धेरै नुन खाँदा उच्च रक्तचाप हुन सक्छ। उच्च रक्तचापका कारण मुटु र मिर्गौलाका गम्भीर रोग लाग्न सक्छन्। चिकित्सकहरू वयस्कलाई दिनमा 5 g, अर्थात् एक चिया चम्चाभन्दा कम नुन खान सल्लाह दिन्छन्। बालबालिकाले त्योभन्दा पनि कम खानुपर्छ।
चिनी
चिनी गुलियो हुन्छ। यसको रासायनिक नाम सुक्रोज हो। धेरैजसो चिनी तराईमा लगाइने उखुको रसबाट बनाइन्छ। केरा, आँप, अङ्गुर र भुइँकटहरजस्ता फलफूलमा पनि केही मात्रामा चिनी हुन्छ।
चिनीका प्रयोग:
- खानेकुरा र पेयलाई गुलियो बनाउन
- जामजस्ता प्याकेटमा राखिने खानेकुरा बिग्रन नदिन
- पानीमा सजिलै घुल्ने भएकाले धेरै किसिमका पेय बनाउन
घिउ र तेल
गाई र भैँसीको दुधबाट बनाइने एक किसिमको चिल्लो पदार्थलाई घिउ भनिन्छ। तापक्रमअनुसार घिउ ठोस वा तरल हुन्छ: जाडोमा ठोस र गर्मीमा तरल। मिठाई र स्वादिलो खाना बनाउन घिउ प्रयोग गरिन्छ। छाला सुक्खा हुन नदिन पनि घिउ दलिन्छ।
प्रायः वनस्पतिका बिउ पेलेर निकालिने तरल चिल्लो पदार्थलाई तेल भनिन्छ। नेपालमा तोरीको तेल, भटमासको तेल, सूर्यमुखी फूलको तेल, आलसको तेल, चिउरीको तेल र ओलिभ (जैतुन) तेल धेरै प्रयोग गरिन्छन्।
घिउ र तेलबाट हामीलाई ऊर्जा मिल्छ र शरीर न्यानो रहन्छ।
खाने नुनको रासायनिक नाम कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
खाने सोडा हालेर बनाएको पाउरोटी किन नरम र खुकुलो हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. सरसफाइमा प्रयोग हुने रासायनिक पदार्थ
लुगा धुन, नुहाउन र घाउ सफा गर्न घरमा साबुन, स्याम्पु र स्यानिटाइजर प्रयोग गरिन्छ। आजभोलि सफा गर्ने धेरै किसिमका पदार्थ बजारमा पाइन्छन्। फोहोर भाँडाकुँडा, झ्याल र गाडीका सिसा तथा शौचालय सफा गर्न साबुन, डिटरजेन्ट, फेनोल र स्टेन रिमुभर प्रयोग गरिन्छ।
फेनोल
फेनोल एउटा उपयोगी रसायन हो। यसलाई कीटाणुनाशकका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। भुइँ, शौचालय र अरू वस्तुमा भएका कीटाणु मार्ने रसायनलाई कीटाणुनाशक भनिन्छ। दुर्गन्ध हटाउने र झिँगा भगाउने भएकाले घर सफा गर्न फेनोल प्रयोग गरिन्छ। यो पानीमा सजिलै घुल्छ।
फेनोल अत्यन्त विषाक्त हुन्छ। यसले छाला पोल्छ र आँखालाई हानि गर्न सक्छ। यसलाई प्रयोग गर्दा पन्जा लगाउनुपर्छ र आँखामा पर्न दिनुहुँदैन।
एन्टिसेप्टिक
जीवित छालामा भएका कीटाणु मार्ने वा तिनलाई बढ्न नदिने रसायनलाई एन्टिसेप्टिक भनिन्छ। शल्यचिकित्सा (अपरेसन) गर्दा र काटेको ठाउँ तथा घाउ सफा गर्न एन्टिसेप्टिक प्रयोग गरिन्छ। यो पानीमा घुल्छ। एन्टिसेप्टिक लगाएपछि छाला कीटाणुरहित हुन्छ।
साबुन
साबुन सफा गर्न प्रयोग हुने एउटा रासायनिक पदार्थ हो। धेरैजसो साबुन ठोस हुन्छन्, तरल साबुन पनि पाइन्छन्। नुहाउन र लुगा धुन छुट्टाछुट्टै किसिमका साबुन बनाइन्छन्। साबुनलाई पानीमा माड्दा फिँज निस्कन्छ।
चिल्लो वा तेललाई लाइ नामको कडा रसायनसँग उमालेर साबुन बनाइन्छ। साबुनले कसरी सफा गर्छ? तेल र पानी नमिसिने भएकाले पानीले मात्र धुँदा चिल्लो जाँदैन। साबुनको कण लामो हुन्छ र यसका दुई छेउ फरक हुन्छन्: एउटा छेउ पानीसँग मिसिन्छ भने लामो पुच्छर तेल र चिल्लोसँग मिसिन्छ। पुच्छरहरू चिल्लोमा टाँसिन्छन् र अर्का छेउ पानीमै रहन्छन्। माड्दा चिल्लो ससाना थोपा बनेर उक्किन्छ र ती थोपा पानीसँगै पखालिन्छन् (चित्र 10.4)।
डिटरजेन्ट
मुख्य गरी लुगा धुन बनाइएको धुलो वा झोल रूपको सफा गर्ने रसायनलाई डिटरजेन्ट भनिन्छ। यो साबुनभन्दा पानीमा सजिलै घुल्छ। केही इनार र धाराको पानीमा साबुन हाल्दा फिँज आउनुको सट्टा धमिलो खैरो मैलो बन्छ। यस्तो पानीलाई कडा पानी भनिन्छ। कडा पानीमा पनि डिटरजेन्टले राम्ररी सफा हुन्छ। त्यसैले डिटरजेन्टले धोएको लुगा प्रायः साबुनले धोएको लुगाभन्दा सफा देखिन्छ।
स्टेन रिमुभर
दाग हटाउन प्रयोग गरिने रसायनलाई स्टेन रिमुभर भनिन्छ। कहिलेकाहीँ लुगा, ओछ्यानका तन्ना, कार्पेट र अरू वस्तुमा मसी, पेन्ट, ग्रिज वा नङको पालिसजस्ता दाग लाग्छन्। यस्ता दाग सामान्य रूपले धुँदा हट्दैनन्। स्टेन रिमुभरले दागलाई घुलाउँछ र दाग पखालिन्छ। स्टेन रिमुभर धुलो र झोल दुवै रूपमा पाइन्छ।
तपाईँको साथीको विद्यालयको सर्टमा डटपेनको मसीको दाग लागेछ। साबुनले धुँदा पनि दाग हटेन। उनले के प्रयोग गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
जीवित छालामा कीटाणु मार्न यीमध्ये कुन प्रयोग गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास (उपयोगी रासायनिक पदार्थ)
1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
सोडियम · सोडियम क्लोराइड · उखु · खाने सोडा · चिनी
खाने नुनको रासायनिक नाम __________ हो।
उत्तर
खानेकुरा फुलाउन __________ प्रयोग गरिन्छ।
उत्तर
चिनी प्रायः __________ को रसबाट बनाइन्छ।
उत्तर
धेरैजसो साबुन र डिटरजेन्टमा __________ धातु हुन्छ।
उत्तर
2. सही विकल्प छान्नुहोस्
क. खाने सोडाको रासायनिक नाम के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. कुन पदार्थलाई रासायनिक रूपमा सुक्रोज भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. लुगामा लागेको दाग हटाउन कुन रासायनिक पदार्थ सबैभन्दा राम्रो हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. पाउरोटी, केक र बिस्कुटमा खाने सोडा किन प्रयोग गरिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. दिइएका रसायनमध्ये मिल्ने समूह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. फरक लेख्नुहोस्
खाने सोडा र खाने नुन
उत्तर
साबुन र डिटरजेन्ट
उत्तर
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
खाद्यपदार्थका रूपमा प्रयोग गरिने चारओटा रसायनको नाम लेख्नुहोस्। तालिका बनाएर हरेकका दुई दुईओटा प्रयोग भर्नुहोस्।
उत्तर
सरसफाइमा कस्ता रसायन प्रयोग हुन्छन्? कुनै चारओटा रसायनको नाम र तिनको प्रयोग तालिका बनाएर लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाउरोटी, कुकिज र सेलरोटीजस्ता परिकार बनाउँदा किन खाने सोडा प्रयोग गरिन्छ?
उत्तर
तपाईँको घरको भान्छामा प्रयोग हुने कुनै दुईओटा रासायनिक पदार्थको नाम र प्रयोग लेख्नुहोस्।
उत्तर
चिकित्सकहरू कोरोना र अरू भाइरसबाट बच्न बेलाबेलामा साबुनपानीले हात धुन र ह्यान्ड स्यानिटाइजर प्रयोग गर्न सल्लाह दिन्छन्। किन?
उत्तर
तपाईँको विद्यालयको शौचालयमा धेरै दाग छ र नराम्रो गन्ध आउँछ भने त्यसलाई सफा गर्ने मानिसलाई कसरी सफा गर्न सुझाव दिनुहुन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँको साथीको कपडामा डटपेनको मसी लागेछ। उनको आमाले धेरै पटक साबुनपानीले धुँदा पनि दाग हटेनछ। यो दाग हटाउन के गर्नुपर्ला? साथीलाई आफ्नो सुझाव दिनुहोस्।
उत्तर
चित्रका आधारमा (चित्र 10.5) तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
- i.यी रासायनिक पदार्थ के के कामका लागि प्रयोग हुन्छन्?
- ii.यी पदार्थ आवश्यकताभन्दा धेरै प्रयोग गर्दा हाम्रो स्वास्थ्यमा के असर पर्छ?
उत्तर
10.2 धातु र अधातु
एउटा छेउमा बलिरहेको दाउराको अर्को छेउ समात्दा हात पोल्दैन। तर एउटा छेउ आगोमा रहेको फलामको चिम्टाको अर्को छेउ समात्दा हात पोल्छ।
बिजुलीका तार तामा वा आल्मोनियमबाट बनाइन्छन्। खाना पकाउने धेरैजसो भाँडा फलाम, तामा, आल्मोनियम वा स्टिलबाट बनेका हुन्छन् भने जुत्ता र चप्पल रबर वा प्लास्टिकबाट बनेका हुन्छन्। चाँदी, तामा, फलाम, आल्मोनियम र स्टिल कडा हुन्छन् भने रबर, प्लास्टिक र काठ तुलनामा नरम हुन्छन्।
दैनिक जीवनमा प्रयोग गर्ने सामग्रीलाई तिनका गुणका आधारमा धातु र अधातुमा छुट्याइन्छ: यो कडा छ कि नरम? यसबाट ताप सर्छ कि सर्दैन? विद्युत् सर्छ कि सर्दैन? ठोक्दा टिङ आवाज आउँछ कि आउँदैन?
क. धातु
हामी दैनिक जीवनमा धातु र अधातु दुवै प्रयोग गर्छौँ। सामान्यतया कडा र टल्किने, पिटेर पाता र तानेर तार बनाउन सकिने, ताप र विद्युत् सजिलै सर्ने तथा ठोक्दा टिङ आवाज आउने पदार्थलाई धातु भनिन्छ। फलाम, तामा, सुन, चाँदी र आल्मोनियम चिनिएका धातु हुन्।
धातुका भौतिक गुण
कुनै पदार्थलाई नयाँ पदार्थमा नबदली हेरेर, छोएर, हिर्काएर, तताएर वा परीक्षण गरेर थाहा पाइने गुणलाई त्यसको भौतिक गुण भनिन्छ।
1. धातुको टलक हुन्छ
धातुले प्रकाश परावर्तन गर्ने भएकाले धातु चम्किला र टल्किने देखिन्छन्। धातुको सतहमा देखिने यस्तो चमकलाई धातुको टलक भनिन्छ। सुनको टलक कहिल्यै हराउँदैन। चाँदी पनि बेलाबेलामा सफा गरिरहे टल्किरहन्छ। त्यसैले यिनबाट गरगहना बनाइन्छन्।
धेरै धातुको सतहमा हावामा धमिलो पत्र बन्छ र तिनको टलक हराउँछ: फलाममा खिया लाग्छ र तामा कालो हुन्छ। यिनलाई कोर्दा वा घोट्दा मुनिको टलक फेरि देखिन्छ।
2. धातु प्रायः कडा र ठोस हुन्छन्
फलाम र तामा कडा धातु हुन्। तर सबै धातु उत्तिकै कडा हुँदैनन्। लिथियम, सोडियम र पोटासियम नरम धातु हुन्। यिनलाई चक्कुले काट्न सकिन्छ। कडा धातुलाई भने सजिलै काट्न सकिँदैन।
सामान्य तापक्रममा लगभग सबै धातु ठोस हुन्छन्। पारो यसको अपवाद हो: यो तरल धातु हो।
3. धातुबाट टिङ आवाज आउँछ
कडा धातुलाई हिर्काउँदा वा दुई धातु एकआपसमा ठोक्किँदा धातुमा कम्पन हुन्छ र विशेष किसिमको “टिङ” आवाज आउँछ। धातुको यो गुणलाई सोनोरिटी (सोनोरस गुण) भनिन्छ। यस्तो गुण भएका धातुलाई सोनोरस धातु भनिन्छ। यही गुणका कारण मन्दिरका घण्टा, विद्यालयको घन्टी र सिङ्गिङ बाउल धातुबाटै बनाइन्छन्।
4. धातुलाई पिटेर पाता बनाउन सकिन्छ
धेरैजसो धातुलाई नफुटाई हथौडाले पिटेर पातलो पाता बनाउन सकिन्छ। धातुको यो गुणलाई मेलिएबिलिटी भनिन्छ। यस्ता धातु पिटेर पाता बनाउन मिल्ने हुन्छन्। यही गुणका कारण धातुबाट विभिन्न आकार र नापका पाता बनाइन्छन् र तिनबाट छाना छाउने पाता तथा भाँडाकुँडा बनाइन्छन्। केही धातुलाई आकार दिन सजिलो होस् भनेर पहिले तताइन्छ। सुन, चाँदी, तामा र आल्मोनियमलाई भने चिसै अवस्थामा पनि पिटेर पातलो पाता बनाउन सकिन्छ।
5. धातुबाट तार बनाउन सकिन्छ
सुन, चाँदी, तामा, फलाम र आल्मोनियमलाई तानेर लामो र मसिनो तार बनाउन सकिन्छ। तानेर तार बनाउन सकिने गुणलाई डक्टिलिटी भनिन्छ। यस्ता धातु तानेर तार बनाउन मिल्ने हुन्छन्। यही गुणका कारण धातुबाट विभिन्न नापका छड र तार बनाउन सकिन्छ। घरमा बिजुली पुर्याउने तामाका तार र भवनमा राखिने फलामे छड यसैका उदाहरण हुन्।
6. धातु तापका सुचालक हुन्छन्
धातुबाट ताप सजिलै सर्ने भएकाले धातु तापका सुचालक हुन्। त्यसैले खाना पकाउने भाँडा धातुबाट बनाइन्छन्। तातो फलामे कराहीको बिँड समात्दा हात पोल्नुको कारण पनि यही हो। बिजुलीको कित्ली, आइरन र हिटरजस्ता तताउने विद्युतीय उपकरणमा पनि धातु प्रयोग गरिन्छ।
7. धातु विद्युत्का सुचालक हुन्छन्
जस्तापाता, तामाको पाता, सिक्का र फलामका काँटीजस्ता धातुबाट विद्युत् प्रवाह हुन्छ। त्यसैले धातु विद्युत्का सुचालक हुन्। धातुबाट विद्युत् सजिलै प्रवाह हुने भएकाले घरको विद्युत् परिपथमा तामाका तार प्रयोग गरिन्छ। धेरै विद्युतीय उपकरण पनि तामा र आल्मोनियमका तार प्रयोग गरेर बनाइन्छन्।
कुनै धातुलाई अरू धातु वा कार्बनसँग मिसाएर बनाइएको मिश्रणलाई मिश्रित धातु भनिन्छ। मिश्रित धातु प्रायः शुद्ध धातुभन्दा बलियो वा बढी उपयोगी हुन्छ। फलाममा अलिकति कार्बन मिसाएर स्टिल (इस्पात) बनाइन्छ। तामा र जस्ता मिसाएर पित्तल तथा तामा र राङ मिसाएर काँस बनाइन्छ।
धातुको कुन गुणका कारण धातुबाट तार बनाउन सकिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कोठाको तापक्रममा कुन धातु तरल हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. अधातु
हाम्रो वरिपरि धातुको जस्तो गुण नभएका धेरै पदार्थ पाइन्छन्। यस्ता पदार्थलाई अधातु भनिन्छ। हाइड्रोजन, अक्सिजन, नाइट्रोजन, सल्फर र कार्बन अधातु हुन्। चारकोल, कोइला र ग्राफाइट सबै कार्बनका रूप भएकाले यी पनि अधातु नै हुन्। सिसाकलमको सिसा पनि ग्राफाइट नै हो: यसमा सिसा धातु हुँदैन।
अधातुबाट ताप र विद्युत् सजिलै नसर्ने भएकाले अधातु ताप र विद्युत्का कुचालक हुन्। अधातु प्रायः नरम र नटल्किने हुन्छन्। ठोक्दा यिनबाट टिङ आवाज आउँदैन।
अधातुका भौतिक गुण
- अधातु ठोस (सल्फर, कार्बन), तरल (ब्रोमिन) र ग्यास (अक्सिजन, नाइट्रोजन, हाइड्रोजन) तीनै अवस्थामा पाइन्छन्।
- अधातु प्रायः धातुभन्दा नरम हुन्छन्। कार्बनकै एउटा रूप हिरा भने यसको अपवाद हो: प्रकृतिमा पाइने सबैभन्दा कडा पदार्थ हिरा नै हो।
- ठोक्दा अधातुबाट टिङ आवाज आउँदैन।
- अधातुको धातुको जस्तो टलक हुँदैन। (आयोडिन र ग्राफाइट अपवाद हुन्: यिनमा केही टलक हुन्छ।)
- अधातुलाई पिटेर पाता बनाउन सकिँदैन: ठोस अधातु हिर्काउँदा फुट्छन् वा धुलो हुन्छन्। यी सजिलै टुक्रिने हुन्छन्।
- अधातुलाई तानेर तार बनाउन सकिँदैन।
- अधातु ताप र विद्युत्का कुचालक हुन्। कार्बनकै अर्को रूप ग्राफाइट यसको अपवाद हो: यसबाट विद्युत् सर्छ। (ग्राफाइट र हिराबाट ताप पनि राम्ररी सर्छ। हिराबाट त ताप तामाबाटभन्दा पनि राम्ररी सर्छ, तर विद्युत् भने सर्दैन।)
धातु र अधातुबिचको भिन्नता
| धातु | अधातु |
|---|---|
| धातुको टलक हुन्छ। | अधातुको टलक हुँदैन (आयोडिन र ग्राफाइटबाहेक)। |
| धातु प्रायः कडा हुन्छन्। सोडियमजस्ता केही धातु नरम हुन्छन्। | अधातु प्रायः धातुभन्दा नरम हुन्छन् (हिराबाहेक)। |
| ठोक्दा धातुबाट टिङ आवाज आउँछ। | ठोक्दा अधातुबाट टिङ आवाज आउँदैन। |
| धातुलाई पिटेर पाता बनाउन सकिन्छ। | अधातुलाई पिटेर पाता बनाउन सकिँदैन; ठोस अधातु सजिलै टुक्रिने हुन्छन्। |
| धातुलाई तानेर तार बनाउन सकिन्छ। | अधातुलाई तानेर तार बनाउन सकिँदैन। |
| धातु ताप र विद्युत्का सुचालक हुन्। | अधातु ताप र विद्युत्का कुचालक हुन् (ग्राफाइटबाहेक)। |
| लगभग सबै धातु ठोस हुन्छन् (पारो तरल हुन्छ)। | अधातु ठोस, तरल वा ग्यास हुन्छन्। |
यीमध्ये अधातु कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
रासायनिक पदार्थले वातावरणमा पार्ने प्रभाव
क. सरसफाइमा प्रयोग हुने रासायनिक पदार्थ
साबुन, स्याम्पु, डिटरजेन्ट र फेनोलजस्ता सरसफाइका रसायन मानिसले कारखानामा बनाएका हुन्। यीमध्ये केही हानिकारक हुन सक्ने भएकाले प्रयोग गर्नुअघि तिनले हाम्रो स्वास्थ्य र वातावरणमा पार्ने असरबारे अध्ययन गर्नु जरुरी हुन्छ। यस्ता रसायन धेरै प्रयोग गर्दा माटो, पानी र हावा प्रदूषित हुन सक्छन् र मानिस, जनावर तथा बोटबिरुवालाई हानि पुग्न सक्छ।
उदाहरणका लागि, साबुन माटो र पानीमा छिट्टै कुहिन्छ: ब्याक्टेरियाजस्ता ससाना जीवले यसलाई खाँदै सिध्याउँछन्। यस्तो पदार्थलाई जैविक विच्छेदन हुने (कुहिने) पदार्थ भनिन्छ। धेरै डिटरजेन्ट भने निकै ढिलो कुहिन्छन्। केही त माटोमा लामो समयसम्म रहिरहन्छन्। यसले गर्दा माटो बिग्रन्छ। डिटरजेन्टको पानी बोटबिरुवामा पर्दा तिनको वृद्धिमा असर पर्छ। खोला र पोखरीमा डिटरजेन्ट पुग्दा माछा र अरू जलचरलाई हानि पुग्छ। केही लुगा धुने पाउडरमा हुने फस्फेटले पानीका झार र लेउलाई मलको काम गर्छ। तिनीहरू धेरै बढ्छन् र माछालाई चाहिने अक्सिजन सिध्याउँछन्।
ख. धातु
हामीलाई चाहिने धेरै वस्तु धातुबाट बनेका हुन्छन्। बाटोमा हिँड्दा कहिलेकाहीँ फालिएका ब्लेड, काँटी र टिनका बट्टा भेटिन्छन्। धातुका वस्तु माटोमा कुहिँदैनन्। जथाभाबी फाल्दा यिनबाट वातावरण प्रदूषित हुन्छ। खिया लागेका ब्लेड र काँटीमा टेक्दा वा छुँदा मानिस र जनावरलाई घाउ लाग्छ। यसलाई रोक्न धातुका फोहोर सङ्कलन गरी पुनः प्रयोग वा पुनः चक्रण गर्नुपर्छ।
केही धातु विषाक्त हुन्छन्। सिसा (लेड) र पारो शरीरमा पुग्दा दिमाग, मिर्गौला र स्नायुमा हानि पुग्छ। बालबालिकामा यसको असर झन् बढी हुन्छ। कोबाल्ट शरीरलाई अति थोरै मात्रामा चाहिन्छ, तर धेरै भए हानिकारक हुन्छ। यस्ता धातु पानीमा मिसिँदा माछा र अरू जलचरलाई असर पर्छ। हामीले खाने माछाबाट यी हाम्रो शरीरसम्म पनि आइपुग्न सक्छन्। त्यसैले यस्ता धातु होसियारीपूर्वक चलाउनुपर्छ र होसियारीपूर्वक नै फाल्नुपर्छ: पुराना ब्याट्री, फुटेका थर्मोमिटर र ट्युबलाइट कहिल्यै खोलामा वा आगोमा फाल्नुहुँदैन।
ग. खनिज र इन्धन
खनिज इन्धन (जीवावशेष इन्धन) बाल्नु वायु प्रदूषणको एउटा मुख्य कारण हो। आजभोलि इन्धनका रूपमा कोइला, डिजेल र पेट्रोल धेरै प्रयोग गरिन्छ। यी बल्दा हावामा धुवाँ र कार्बन डाइअक्साइड मिसिन्छ। यस्ता इन्धनको सट्टा खोलाबाट निकालिने बिजुली (जलविद्युत्) र सौर्य ऊर्जाजस्ता ऊर्जाका अरू स्रोत प्रयोग गर्दा वायु प्रदूषण नियन्त्रण गर्न मदत पुग्छ।
खनिज खन्दा र प्रशोधन गर्दा पनि वातावरणमा असर पर्छ: पानी, हावा र माटो प्रदूषित हुन्छन्। उदाहरणका लागि, चुनढुङ्गालाई ठुला भट्टीमा तताएर सिमेन्ट बनाइन्छ। सिमेन्ट कारखानाबाट निस्कने धुलोले वरिपरिको हावा प्रदूषित हुन्छ। चुनढुङ्गा तताउँदा त्यसबाट पनि कार्बन डाइअक्साइड निस्कन्छ।
पुराना ब्याट्री र फुटेका थर्मोमिटर किन कहिल्यै खोलामा फाल्नुहुँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास
1. खाली ठाउँमा मिल्ने शब्द भर्नुहोस्
खनिज · प्रसारण · धातु · फलाम
धातुबाट ताप र विद्युत् सजिलै __________ हुन्छ।
उत्तर
फलाम, तामा र सुन __________ का उदाहरण हुन्।
उत्तर
__________ लाई कार्बनसँग मिसाएर मिश्रित धातु स्टिल (इस्पात) बनाइन्छ।
उत्तर
2. सही विकल्प छान्नुहोस्
क. तलका मध्ये अधातुको गुण कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ख. तलका मध्ये अधातु कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. दिइएका मध्ये कुन फलामको प्रयोग हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
घ. धातु मात्र भएको समूह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ङ. कुन भनाइ बेठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
3. फरक लेख्नुहोस्
धातु र अधातु
उत्तर
मेलिएबिलिटी र डक्टिलिटी
उत्तर
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
धातु भनेको के हो? धातु चिन्ने कुनै तीनओटा गुण लेख्नुहोस्।
उत्तर
दिइएको वस्तु अधातु हो भनेर कसरी पत्ता लगाउन सकिन्छ? कुनै दुईओटा गुणका आधारमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
धातुका कुन दुईओटा गुणका कारण यिनबाट भाँडाकुँडा बनाइन्छ?
उत्तर
अधातु भनेका के हुन्? कुनै दुईओटा उदाहरण दिनुहोस्।
उत्तर
धातु र अधातुका दुई दुईओटा गुण र दुई दुईओटा उपयोग लेख्नुहोस्।
उत्तर
फलाम, तामा र सुनका दुई दुईओटा उपयोग लेख्नुहोस्।
उत्तर
दैनिक जीवनमा प्रयोग हुने सामग्रीको अव्यवस्थित प्रयोग र जथाभाबी फाल्दा वातावरणमा पर्ने असरबारे छोटकरीमा व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँको विद्यालय वरिपरि कस्ता फोहोर छन्? ती फोहोर कसरी कम गर्न सकिन्छ, विद्यालय प्रशासनका लागि सुझाव तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
पेट्रोलमा सिसा मिसाइएको समाचार बेलाबेलामा सुनिन्छ। यसमा वातावरणविद्हरूले कडा आपत्ति जनाएको पनि सुनिन्छ। उनीहरू किन आपत्ति जनाउँछन्, स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँको वरिपरिको सरसफाइको अवस्था, फोहोरका कारण, असर र समाधानका उपाय समेटेर “हाम्रो गाउँ सुन्दर ठाउँ” विषयमा एउटा निबन्ध तयार पार्नुहोस्।
सङ्केत
उत्तर
यस विषयको क्विज खेल्नुहोस्: दैनिक प्रयोगका पदार्थ र रसायन (कक्षा ५–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।