जन्मँदा कुनै पनि बच्चालाई भाषा आउँदैन, नमस्कार गर्न आउँदैन, चाडपर्व कसरी मनाउने भन्ने थाहा हुँदैन। यी सबै कुरा उसले परिवार, साथी, विद्यालय र समुदायबाट बिस्तारै सिक्छ। यसरी सिक्दै समाजको सदस्य बन्ने प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ।
सिक्दै जाँदा हरेक व्यक्तिले आफ्नो पहिचान पनि बनाउँछ: कसैको मातृभाषा मैथिली हुन्छ, कसैको तामाङ; कोही हिन्दु, कोही बौद्ध, कोही मुस्लिम; कोही हिमालमा जन्मेको, कोही तराईमा। यति धेरै फरक पहिचान भएका करिब तीन करोड मानिस एउटै देशमा मिलेर बस्छन् र सबै आफूलाई गर्वका साथ नेपाली भन्छन्। यो कसरी सम्भव भएको छ? झन्डा, राष्ट्रिय गान, सगरमाथा, लुम्बिनी र पुर्खाको वीरताले हामीलाई किन गौरवान्वित बनाउँछन्? यस एकाइमा यिनै प्रश्नको उत्तर खोजिन्छ।
पाठ १: सामाजिकीकरण
राउटे नेपालका अन्तिम घुमन्ते समुदाय हुन्। उनीहरू जङ्गलमा डुल्दै सिकार र सङ्कलन गर्छन्, काठका भाँडा बनाएर गाउँलेसँग अन्न साट्छन् र खेती गर्दैनन्। विद्यालय जानु पनि उनीहरूका पुर्खाले नगरेको काम मानिन्छ। तर पछिल्ला वर्षमा उनीहरूका केही बालबालिकाले अक्षर चिन्न थालेका छन्। एउटा समाचार पढौँ।
अक्षर खुट्याउँदै राउटे बालबालिका
सुर्खेतको बराहताल गाउँपालिका–२ गिरीघाटको जङ्गलमा बसेका राउटे समुदायका १८ वर्षमुनिका ६४ जना बालबालिका र करिब २५ वर्ष उमेरका ४ जना युवा अक्षर सिक्ने प्रयासमा छन्। तीमध्ये २२ जनाले आफ्नो नाम लेख्न थालिसकेका छन्। राउटे समुदायमा विद्यालय जानु पुर्खाले नगरेको काम मानिने हुँदा बालबालिका आमाबुवा र मुखियाले नदेख्ने ठाउँमा एकपटकमा पाँचदेखि दश मिनेटसम्म मात्र पढ्छन्। शिक्षकले मोबाइलमा भिडियो देखाएर पनि सिकाउँछन्। सामाजिक सेवा केन्द्र (सोसेक) नामको संस्थाले वि.सं. २०७५ देखि यो कार्यक्रम चलाउँदै आएको छ। अक्षरका साथै हात धुने र नङ काट्ने बानी पनि सिकाइन्छ। दुई जना मुखिया पढ्न दिनुहुँदैन भन्छन्, तर अर्का एक मुखियाले परिवर्तन बिस्तारै आउँदै गरेको बताउँछन्। १३ वर्षका रपिल शाही भने आमाबुवाले अनुमति दिए पढ्न चाहन्छन्।
(स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८१ फागुन ४)
सामाजिकीकरण भनेको के हो?
मानिस समाजमा जन्मन्छ र समाजमै हुर्कन्छ। जन्मदेखि जीवनको अन्तिम घडीसम्म उसले समाजका नियम, संस्कार, मूल्यमान्यता र चालचलन सिक्दै र मान्दै जान्छ। यसै क्रममा उसले व्यवहार सिक्छ, सिप आर्जन गर्छ, आफ्नो जिम्मेवारी बोक्छ र समाजको असल सदस्य तथा नागरिक बन्छ। त्यसैले समाजबिना मानव जीवन अर्थहीन मानिन्छ।
समाजका हरेक सदस्यले समाजका मूल्यमान्यता ग्रहण गर्ने, मेलमिलाप, सहकार्य र सहयोगको आदानप्रदान गर्ने तथा एकअर्कालाई सम्मान गर्ने व्यवहार सिक्ने र अभ्यास गर्ने प्रक्रियालाई सामाजिकीकरण भनिन्छ। अर्को शब्दमा, एउटा जैविक प्राणीलाई सामाजिक व्यक्तिमा बदल्ने सम्पूर्ण प्रक्रिया नै सामाजिकीकरण हो।
जन्मँदा बच्चा जैविक प्राणी मात्र हुन्छ: भोक लाग्दा रुन्छ, निद्रा लाग्दा सुत्छ। हुर्कंदै जाँदा उसले आमाबुवाको बोली सुनेर भाषा सिक्छ, ठुलालाई ढोग्न वा नमस्कार गर्न सिक्छ, चाडपर्वमा परिवारसँग रमाउन सिक्छ र विद्यालयमा पालो पर्खन सिक्छ। समाजले स्वीकार गरेका मूल्यमान्यता, सिद्धान्त, आदर्श र व्यवहार ग्रहण गर्दै समाजमा घुलमिल हुनु पनि सामाजिकीकरण हो। यो समाजको संस्कृति र त्यसका पक्ष (मूल्यमान्यता, चालचलन, नीतिनियम) बुझ्ने र बुझाउने तथा सिक्ने र सिकाउने प्रक्रिया हो।
विद्यालय उमेरमै यस्ता कुरा सिक्दा बालबालिकामा सामाजिकपन विकास हुन्छ, अर्थात् अरूसँग मिलेर बस्ने, अरूको भावना बुझ्ने र समाजका नियम मान्ने बानी बस्छ। यसले उनीहरूलाई असल र कुशल नागरिक बन्न टेवा दिन्छ।
तलकामध्ये कुन वाक्यले सामाजिकीकरणलाई सबैभन्दा राम्ररी बुझाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सामाजिकीकरणका तत्त्वहरू
सामाजिकीकरणलाई सम्भव बनाउने मुख्य पाँच तत्त्व छन्।
- क.प्रेम र स्नेह: प्रेम र स्नेहले एकअर्काबिच आत्मीयता बढाउँछ। आत्मीयता नै सद्भाव र सहकार्यको आधार हो। माया पाएको बच्चाले मानिसप्रति विश्वास र अपनत्व महसुस गर्छ, त्यसैले ऊ सजिलै अरूसँग घुलमिल हुन्छ।
- ख.सहयोग: आपसी सहयोग र सहकार्यले मानिसलाई नजिक ल्याउँछ। सहयोगबाट सेवा, निःस्वार्थपन र मेलमिलाप जस्ता सामाजिक गुण विकास हुन्छन्।
- ग.अन्तरक्रिया: एकअर्कासँग कुरा गर्दा र छलफल गर्दा अरूका विचार र भावना बुझ्ने, अनुभव आदानप्रदान गर्ने र फरक विचारको सम्मान गर्ने वातावरण बन्छ।
- घ.सम्मान: अरूको आस्था, विचार र कामप्रति देखाइने इज्जत सम्मान हो। राम्रो सोच र कामको सम्मान गर्दा त्यस्ता काम निरन्तर हुन्छन्। अरूको सम्मान गर्नु आत्मअनुशासन पनि हो।
- ङ.भाषा: भाषा विचार आदानप्रदान गर्ने सबैभन्दा सशक्त माध्यम हो। भाषाबिना घुलमिल हुन, अरूका भावना बुझ्न र आफ्ना अनुभव सुनाउन सकिँदैन।
सुनिता काठमाडौँमा सरेपछि छिमेकीसँग कुरा गर्न थोरै नेपाल भाषा सिक्दै छिन्। यसमा सामाजिकीकरणको कुन तत्त्व मुख्य छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सामाजिकीकरणको महत्त्व
- सामाजिकीकरणले व्यक्तिको व्यक्तित्व विकास गर्छ।
- समाजका क्रियाकलापमा भाग लिँदा सकारात्मक सोच र व्यवहार सिकिन्छ।
- जीवन चलाउन चाहिने सामाजिक सिप र व्यावहारिक ज्ञान प्राप्त हुन्छ।
- व्यक्ति अनुशासित, असल र गुणी बन्ने आधार तयार हुन्छ।
- सहयोग, सहकार्य, सहानुभूति र समानुभूति (अरूको ठाउँमा आफूलाई राखेर उसको भावना बुझ्ने क्षमता) जस्ता मानवीय व्यवहार अभ्यास गर्न प्रेरणा मिल्छ।
- समाजमा प्रचलित मूल्यमान्यता, रीतिरिवाज र परम्परा जोगाउँदै भावी पुस्तालाई हस्तान्तरण गर्ने जिम्मेवारी बोध हुन्छ।
सामाजिकीकरणका माध्यम वा निकाय
मानिसले सामाजिकीकरणका कुरा विभिन्न ठाउँबाट सिक्छ। तिनलाई सामाजिकीकरणका माध्यम वा निकाय भनिन्छ।
- क.घरपरिवार: घरपरिवार व्यक्तिको पहिलो पाठशाला हो। भाषा, मूल्य, संस्कार, सम्मान र नातासम्बन्ध जस्ता सामाजिक गुण मानिसले सबैभन्दा पहिले परिवारमै सिक्छ र अभ्यास गर्छ। परिवारमा राम्ररी सिकेको व्यक्ति समाजमा सजिलै घुलमिल हुन्छ।
- ख.विद्यालय: विद्यालयमा फरक फरक भाषा, संस्कृति, जातजाति र धर्म मान्ने विद्यार्थी भेला हुन्छन्। उनीहरूबिच छलफल, सहकार्य र सम्मानको वातावरण बन्छ। एकअर्कालाई चिन्ने, असल बानी बसाल्ने र शिक्षकबाट ज्ञान, सिप र असल मूल्यमान्यता सिक्ने अवसर पनि विद्यालयमै मिल्छ।
- ग.दौँतरी समूह: समान उमेर र तहका साथीहरू दौँतरी हुन्। विद्यालय आउँदा जाँदा, खेल्दा र रमाइलो गर्दा उनीहरूबिच सजिलै घुलमिल हुन्छ। साथीबाट सहयोग, सहकार्य र मेलमिलापका व्यवहार सिकिन्छन्। किशोर अवस्थामा दौँतरीको प्रभाव झन् बढी हुन्छ।
- घ.सांस्कृतिक गतिविधि: समुदायमा हुने जात्रा, मेला र पर्वले मानिसलाई भेला गराउँछन्। सँगै तयारी गर्दा, नाच्दा, गाउँदा र भोज खाँदा समाजका परम्परा र सहयोगका व्यवहार सिकिन्छन्।
यीबाहेक छिमेकी, स्थानीय सङ्घसंस्था, सहकारी, सञ्चारका साधन र हाटबजार पनि सामाजिकीकरणका माध्यम हुन्। आजकल मोबाइल र सामाजिक सञ्जाल पनि ठुलो माध्यम बनेका छन्; यिनबाट राम्रा कुरा पनि सिकिन्छन्, नराम्रा पनि। त्यसैले कुन कुरा सिक्ने भन्ने विवेक आफैँले प्रयोग गर्नुपर्छ।
“घरपरिवार व्यक्तिको पहिलो पाठशाला हो” भनिनुको मुख्य कारण के हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सामाजिकीकरण भनेको के हो?
उत्तर
सामाजिकीकरणको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
प्रेम र स्नेहले सामाजिकीकरणमा कसरी सहयोग गर्छ, प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिकीकरणका माध्यम वा निकाय के के हुन्? तीमध्ये तपाईँको विचारमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण निकाय वा माध्यम कुन हो र किन?
उत्तर
मानिस जैविक प्राणीबाट कसरी सामाजिक प्राणीमा रूपान्तरण हुन्छ, उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँले आफ्नो घरछिमेकमा कस्ता सामाजिकीकरणका अभ्यास गर्नुभएको छ? ती अभ्यासले सामाजिकपनको विकास गर्न कसरी मदत पुर्याएका छन्, लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: हाम्रा पहिचान
कक्षा १० मा शिक्षकले विभिन्न शीर्षकमा समूहकार्य गराउनुभएको थियो। “हाम्रा पहिचान” शीर्षकमा एउटा समूहले यस्तो विवरण तयार पारेको थियो।
पहिचान के हो?
हरेक व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रको आफ्नै फरक र साझा पहिचान हुन्छ। व्यक्ति वा समुदायलाई अरूभन्दा छुट्ट्याउने र चिनाउने विशेषतालाई पहिचान भनिन्छ। यो भाषा, संस्कृति, धर्म, जाति, भूगोल आदिका आधारमा बन्छ। आफ्नो अस्तित्व र त्यसबाट आउने आत्मविश्वासमा पहिचान झल्किन्छ।
हामी सबैको आफ्नै वैयक्तिक, जातीय, भाषिक, लैङ्गिक, धार्मिक र क्षेत्रीय पहिचान छ, तर हाम्रो राष्ट्रिय पहिचान एउटै छ: नेपाली। पहिचानले अधिकार प्राप्त गर्न, समाजमा समावेश हुन र सामाजिकीकरणमा मदत गर्छ। यसले संस्कृति र संस्कारलाई निरन्तरता दिन र जोगाउन पनि बाटो खोल्छ।
हाम्रा विविध पहिचान
माथिको चित्रमा देखाइएका पहिचानलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ।
क. राष्ट्रिय पहिचान
नेपाल दक्षिण एसियाको एउटा भूपरिवेष्टित राष्ट्र हो, अर्थात् यसको कुनै पनि भाग समुद्रसँग जोडिएको छैन। यहाँ भूस्वरूप, हावापानी, जातजाति, भाषा र धर्ममा ठुलो विविधता छ। नेपालको संविधानले पनि नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक राष्ट्र भनेको छ। हाम्रा भाषा, संस्कृति, वेशभूषा, राष्ट्रिय झन्डा र राष्ट्रिय गान हाम्रा राष्ट्रिय पहिचान हुन्। यिनले हाम्रो राष्ट्रिय गौरव बढाएका छन्।
ख. जातीय पहिचान
नेपालमा धेरै जातजाति र भाषाभाषी बस्ने भएकाले नेपाली समाजलाई बहुल समाज भनिन्छ। राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार नेपालमा १४२ जातजातिको बसोबास छ। जनसङ्ख्याका हिसाबले सबैभन्दा ठुला दश समूह क्रमशः क्षेत्री, पहाडी ब्राह्मण, मगर, थारू, तामाङ, विश्वकर्मा, मुस्लिम, नेवार, यादव र राई हुन्। दलित समुदायभित्र पहाडका विश्वकर्मा, परियार, मिजार र तराईका धेरै जात पर्छन्। हरेक जातजातिका आफ्नै रीतिरिवाज, चाडपर्व र इतिहास छन्।
ग. भाषिक पहिचान
भाषिक विविधता नेपालको महत्त्वपूर्ण पहिचान हो। राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार नेपालमा १२४ भाषा मातृभाषाका रूपमा बोलिन्छन्। नेपालको संविधानको धारा ६ अनुसार नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा हुन्। धारा ७ अनुसार देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषा सरकारी कामकाजको भाषा हो। साथै प्रदेशले आफ्नो प्रदेशभित्र बहुसङ्ख्यक जनताले बोल्ने एक वा एकभन्दा बढी अन्य राष्ट्रभाषालाई प्रदेश कानुनबमोजिम सरकारी कामकाजको भाषा बनाउन सक्छ।
घ. धार्मिक पहिचान
धर्मसँग व्यक्ति र समुदायको पहिचान जोडिएको हुन्छ। नेपालमा हिन्दु धर्म मान्ने मानिस सबैभन्दा धेरै छन्। राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार नेपालमा १० ओटा धर्म मान्ने मानिस बस्छन्: हिन्दु ८१.१९ प्रतिशत, बौद्ध ८.२१, इस्लाम ५.०९, किरात ३.१७, इसाई १.७६, प्रकृति ०.३५, बोन ०.२३, जैन ०.०१ र सिख ०.०१ प्रतिशत। बहाई धर्म मान्ने ५३७ जना छन्। संविधानले नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य भनेको छ र धारा २६ ले हरेक व्यक्तिलाई आफ्नो आस्थाअनुसार धर्म मान्ने र अभ्यास गर्ने हक दिएको छ। विभिन्न धार्मिक समुदाय भए पनि नेपालमा धार्मिक सहिष्णुता कायम छ।
ङ. लैङ्गिक पहिचान
हरेक व्यक्तिको आफ्नै लैङ्गिक पहिचान हुन्छ। नेपालमा महिला, पुरुष र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक गरी तीन किसिमका लैङ्गिक पहिचान मानिन्छन्। लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकभित्र पनि फरक फरक पहिचान हुन्छन्: समान लिङ्गप्रति आकर्षित हुने महिला र पुरुष, दुवै लिङ्गप्रति आकर्षित हुने व्यक्ति, जन्मँदा तोकिएको लिङ्गभन्दा फरक लैङ्गिक पहिचान भएका व्यक्ति र जन्मँदै महिला वा पुरुष दुवैमा नमिल्ने शारीरिक बनावट भएका व्यक्ति। यी समूहलाई अङ्ग्रेजीका आद्य अक्षर जोडेर छोटकरीमा एलजिबिटिआइक्यू पनि भनिन्छ।
राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार नेपालमा पुरुषको सङ्ख्या १,४२,५३,५५१ र महिलाको सङ्ख्या १,४९,११,०२७ छ। कुल जनसङ्ख्या २,९१,६४,५७८ हो। यही जनगणनामा पहिलो पटक महिला र पुरुषबाहेक “अन्य” लिङ्ग जनाउने विकल्प पनि राखिएको थियो।
संविधानको धारा १२ ले लैङ्गिक पहिचानसहित नागरिकताको प्रमाणपत्र पाउने व्यवस्था गरेको छ। धारा १८ ले सबैलाई कानुनको दृष्टिमा समान मानेको छ र लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकसमेतको संरक्षण र सशक्तीकरणका लागि कानुनबमोजिम विशेष व्यवस्था गर्न सकिने भनेको छ।
च. अपाङ्गताको पहिचान
व्यक्तिको पहिचान उसको शारीरिक र मानसिक अवस्थाको फरकपनमा पनि आधारित हुन्छ। अपाङ्गता भएका व्यक्तिको अधिकारसम्बन्धी ऐन, २०७४ ले शरीरको अङ्ग वा प्रणालीमा भएको समस्याका आधारमा अपाङ्गतालाई १० प्रकारमा बाँडेको छ:
| अपाङ्गताका प्रकार | |
|---|---|
| १ | शारीरिक अपाङ्गता |
| २ | दृष्टिसम्बन्धी अपाङ्गता |
| ३ | सुनाइसम्बन्धी अपाङ्गता |
| ४ | श्रवण दृष्टिविहीन अपाङ्गता |
| ५ | स्वर र बोलाइसम्बन्धी अपाङ्गता |
| ६ | मानसिक वा मनोसामाजिक अपाङ्गता |
| ७ | बौद्धिक अपाङ्गता |
| ८ | अनुवंशीय रक्तस्राव (हेमोफिलिया) सम्बन्धी अपाङ्गता |
| ९ | अटिज्मसम्बन्धी अपाङ्गता |
| १० | बहुअपाङ्गता |
अशक्तताको गम्भीरताका आधारमा अपाङ्गतालाई पूर्ण अशक्त, अति अशक्त, मध्यम र सामान्य गरी चार वर्गमा बाँडिएको छ। वडाको सिफारिसमा स्थानीय तहले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई परिचयपत्र दिन्छ। यसको रङ गम्भीरताअनुसार क्रमशः रातो, निलो, पहेँलो र सेतो हुन्छ। परिचयपत्र भएका व्यक्तिले सार्वजनिक यातायातमा ५० प्रतिशत भाडा छुट र छुट्याइएको सिट पाउँछन्। राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार नेपालमा ६,४७,७४४ जना, अर्थात् कुल जनसङ्ख्याको करिब २.२ प्रतिशत, अपाङ्गता भएका व्यक्ति छन्।
अपाङ्गता भए पनि मानिसले विभिन्न क्षमता विकास गरी देशको विकासमा योगदान गरिरहेका हुन्छन्। अपाङ्गता व्यक्तिमा मात्र होइन, सिँढी मात्र भएका भवन, सङ्केत भाषा नबुझ्ने कार्यालय वा ठुला अक्षर नभएका सूचना जस्ता बाधामा पनि हुन्छ। यस्ता बाधा हटाएमा सबैले बराबर अवसर पाउँछन्।
राष्ट्रिय जनगणना, २०७८ अनुसार नेपालमा कति भाषा मातृभाषाका रूपमा बोलिन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
निष्कर्ष
हाम्रो पहिचान व्यक्ति, समुदाय र राष्ट्रसँग जोडिएको हुन्छ। पहिचान आफूलाई चिनाउने र जीवन जिउने आधार हो। यसले व्यक्तिलाई कर्तव्य बोध गराउँछ, अनुशासनमा रहन प्रेरित गर्छ र समुदाय तथा राष्ट्रप्रति श्रद्धा जगाउँछ। पहिचानले नै राष्ट्रलाई विश्व समुदायमा चिनाउँछ। त्यसैले आफ्नो पहिचान कायम राख्दै राष्ट्रलाई चिनाउनु र आफ्नो मौलिक धर्म र संस्कृतिको संरक्षण तथा प्रवर्धन गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। आफ्नो पहिचानमा गर्व गर्दा अरूको पहिचानको पनि उत्तिकै सम्मान गर्नुपर्छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
हाम्रा पहिचान के के हुन्? पहिचानको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
“पहिचान आफूलाई चिनाउने आधार हो।” उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
यौनिक तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यकको पहिचान र सम्मानका लागि के गर्नुपर्छ? आफ्ना धारणा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
अपाङ्गता भएका व्यक्तिको पहिचान र अवसर बढाउन तपाईँ रहेको ठाउँको स्थानीय सरकारले के कस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आएको छ, खोजी गरी प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: विविधतामा एकता
आज शिक्षकले पत्रपत्रिकामा छापिएका केही लेखका अंश समूहमा पढ्न दिनुभयो। विद्यार्थीले ती अंश उत्सुकताका साथ पढे र आपसमा छलफल गरे। ती अंश यस्ता थिए।
समानता सोचौँ, विविधतामा रमाऔँ
नेपाल विभिन्न जातजाति र भौगोलिक विविधतासहितको बहुसांस्कृतिक, बहुभाषिक र बहुजातीय देश हो। यहाँ सामाजिक, भाषिक, सांस्कृतिक, परम्परागत र धार्मिक विविधता छ र यही विशेषताले नेपाललाई विश्वमा चिनाएको छ। जातजाति, धर्म, भाषा र संस्कृति हाम्रा पहिचान हुन्। आपसी मेलमिलाप, सहकार्य, समन्वय र समानताका व्यवहार नेपाली समाजका विशेषता हुन्।
यहाँ रहेका १४२ जातजाति, १२४ भाषा र १० धर्मका मानिसलाई स्वतन्त्रता र सार्वजनिक क्षेत्रमा आफ्नो भिन्नता व्यक्त गर्ने अधिकार छ। विविधताले राष्ट्रका परम्परा, रीतिथिति, मौलिक संस्कृति र चालचलन जोगाउँछ र आपसी सद्भाव, एकता, शान्ति, विकास र समृद्धिको बाटो खोल्छ।
विविधतामा एकता, नेपालको विशेषता
नेपाली समाजका अधिकांश जातजातिका आफ्नै भाषा छन्। जात, भाषा र धर्मअनुसार नेपालीका सांस्कृतिक मूल्यमान्यता र गतिविधि फरक फरक छन्। हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, किरात, इसाईलगायत धर्मको विविधता छ र एकले अर्काको धर्म र संस्कारको सम्मान गर्ने परम्परा छ। त्यसैले नेपाल विविधतायुक्त भएर पनि एकतामा बाँधिएको देश हो।
राज्यका निकायमा सबै जातजाति, धर्म र भाषाभाषीको समानुपातिक सहभागिता सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था छ। धार्मिक सहिष्णुता र जातीय सद्भावबारे जनचेतना जगाएर विविधतामा एकताको यो विरासतलाई युगौँसम्म निरन्तरता दिन सकिन्छ।
विविधतामा एकता भनेको के हो?
भाषा, धर्म, जातजाति, संस्कृति र भूगोलमा फरक भए पनि सबै नागरिक एकअर्काको सम्मान गर्दै साझा राष्ट्रिय भावनामा बाँधिएर बस्नुलाई विविधतामा एकता भनिन्छ। फूलबारीमा धेरै रङका फूल फुल्दा बगैँचा झन् सुन्दर देखिन्छ। राष्ट्रिय गानको “सयौँ थुँगा फूलका हामी, एउटै माला नेपाली” भन्ने पङ्क्तिले यही भाव बोकेको छ।
लेख पढेपछि उठेका प्रश्न
लेख पढेर समूहमा छलफल गर्दा विद्यार्थीका मनमा केही प्रश्न उठे। तिनका उत्तर यस्ता छन्।
जातजातिबिच अझै विभेद देखिन्छ भने एकता कमजोर हुँदैन र?
कतिपय मानिसमा अझै जातीय विभेद गर्ने सोच देखिन्छ, र यस्तो सोचले विविधतामा एकताको भावनालाई कमजोर बनाउँछ। तर राजनीतिक र आर्थिक परिवर्तन तथा बढ्दो चेतनाले सबै जातजातिबिच समानता स्थापित गर्दै लगेको छ।
जातीय भेदभाव गर्नेलाई संविधानले के भनेको छ?
- संविधानको धारा २४ अनुसार कसैलाई पनि जात, जाति, उत्पत्ति, समुदाय, पेसा वा शारीरिक अवस्थाका आधारमा छुवाछुत वा भेदभाव गर्न पाइँदैन।
- यस्तो काम गम्भीर सामाजिक अपराधका रूपमा दण्डनीय हुन्छ।
- पीडितले कानुनबमोजिम क्षतिपूर्ति पाउँछ।
- यसका लागि जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत (कसुर र सजाय) ऐन, २०६८ लागु छ।
यति धेरै विविधतामा पनि एकता कसरी कायम छ?
नेपालमा भाषा, संस्कृति र रहनसहन क्षेत्र, जातजाति र धर्मअनुसार फरक छन्। तैपनि एकता कायम रहनुका कारण यी हुन्:
- क.भाषा: नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेर सम्मान गरिएको छ।
- ख.धर्म: धार्मिक विविधतासँगै धार्मिक स्वतन्त्रता पनि छ, र एक धर्म मान्नेले अर्को धर्म मान्नेलाई सम्मान गर्छन्।
- ग.रीतिरिवाज: रीतिरिवाज, चालचलन, वेशभूषा र मूल्यमान्यतामा विविधता र स्वतन्त्रता दुवै छन्।
- घ.समुदाय: एक समुदायले अर्को समुदायको संस्कृति र परम्पराको सम्मान र संरक्षण गर्दै आएको छ।
एकले अर्कोलाई सम्मान गर्ने र अर्कोको अस्तित्व स्विकार्ने यही परम्पराले नै विविधतामा एकता कायम राखेको छ।
लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यकको पहिचानले एकतालाई के गर्छ?
महिला र पुरुषबाहेक लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक पनि छन्, र हिजोआज लैङ्गिक सवाल धेरै चर्चामा छन्। उनीहरूका अधिकारलाई कानुनी र व्यावहारिक रूपमा सम्बोधन गर्न थालिएको छ: नागरिकतालगायत सरकारी कागजातमा उनीहरूको पहिचान लेख्न मिल्ने व्यवस्था छ, र समाजमा उनीहरूलाई हेर्ने दृष्टिकोण पनि बदलिँदै छ। उनीहरूको आवाज र पहिचान स्वीकार गर्दा नेपालको विविधतामा एकता अझ बलियो हुन्छ।
संविधानले विविधतालाई कसरी समेटेको छ?
नेपालको संविधान, २०७२ ले विविधतालाई एकतामा बाँध्न धेरै व्यवस्था गरेको छ।
| धारा | व्यवस्था |
|---|---|
| धारा ३ | बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक, बहुसांस्कृतिक र भौगोलिक विविधतायुक्त विशेषतालाई आत्मसात् गरेका सबै नेपाली जनता मिलेर राष्ट्र बन्छ। |
| धारा ४ | नेपाल धर्मनिरपेक्ष, समावेशी, लोकतन्त्रात्मक, समाजवादउन्मुख सङ्घीय राज्य हो। |
| धारा ६ र ७ | सबै मातृभाषा राष्ट्रभाषा; नेपाली सरकारी कामकाजको भाषा, प्रदेशले अर्को भाषा पनि थप्न सक्ने। |
| धारा १८ | कानुनको दृष्टिमा सबै बराबर; धर्म, वर्ण, जात, लिङ्ग, भाषा, क्षेत्र आदिका आधारमा भेदभाव गर्न नपाइने। |
| धारा २४ | जात, जाति, उत्पत्ति, समुदाय, पेसा वा शारीरिक अवस्थाका आधारमा हुने छुवाछुत र भेदभाव गम्भीर सामाजिक अपराधका रूपमा दण्डनीय; पीडितलाई क्षतिपूर्ति। |
| धारा २६ | आफ्नो आस्थाअनुसार धर्म मान्ने र अभ्यास गर्ने हक। |
| धारा ३२ | आफ्नो भाषा प्रयोग गर्ने र संस्कृतिमा सहभागी हुने हक। |
| धारा ४२ | महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेशी, थारू, मुस्लिम, पिछडा वर्ग, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, लैङ्गिक तथा यौनिक अल्पसङ्ख्यक, आर्थिक रूपले विपन्न खस आर्यलगायतलाई राज्यका निकायमा समानुपातिक समावेशी सहभागिताको हक। |
नेपालको संविधानले जातीय छुवाछुत र भेदभावलाई कसरी हेरेको छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
“विविधतामा एकता नेपालको विशेषता” भनेको के हो? प्रस्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
“नेपाल विविधताले भरिएको देश हो।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
विविधतामा एकताको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: हाम्रा राष्ट्रिय गौरव
विद्यार्थीले समूहमा तयार पारेका कक्षाकार्य भित्तामा टाँसेका छन्। सबै समूह बिस्तारै हिँड्दै पालैपालो ती पढ्छन् र सुझाव दिन्छन्। हामी पनि ती पढौँ।
राष्ट्र र नागरिकलाई विश्वमा चिनाउने र गर्व गर्न लायक बनाउने कुरालाई राष्ट्रिय गौरव भनिन्छ। गौरव आत्मसम्मानको अनुभूति हो।
समूह ‘क’: बहुसांस्कृतिकता
नेपालको एउटा ठुलो गौरव बहुसांस्कृतिकता हो। “बहु” भनेको धेरै र “सांस्कृतिकता” भनेको संस्कृति वा परम्परा हो। नेपालमा जाति, धर्म र भौगोलिक क्षेत्रको विविधता भएकाले संस्कृतिमा पनि विविधता छ। हरेक जातजातिका आफ्नै मौलिक संस्कृति र चाडपर्व छन्। हिन्दु, बौद्ध, मुस्लिम, किरात, इसाईलगायत सबै धर्मका आफ्नै चाडपर्व छन्। हिमाल, पहाड र तराईमा क्षेत्रअनुसार पनि फरक चाडपर्व मनाइन्छन्।
कृष्ण जन्माष्टमी, बुद्ध पूर्णिमा, क्रिसमस, न्वागी र विश्वकर्मा पूजा पनि नेपालमा मनाइन्छन्। यी चाडपर्वमा फरक परम्परागत वेशभूषा र मौलिक परिकार प्रयोग हुन्छन्। लोकगीत र लोकनाचले नेपाली संस्कृतिलाई जीवन्त बनाएका छन्। चाडपर्व मनाउनु आफ्नो पहिचान झल्काउनु पनि हो।
समूह ‘ख’: वीरता
यो नेपाली शिर उचाली संसारमा लम्किन्छ
जुनकिरी झैँ ज्योति बाली अन्धकारमा चम्किन्छ।
कवि भूपि शेरचनको रचना मानिने यी हरफले नेपालीको गौरवमय वीरगाथालाई झल्काउँछन्। नेपालीलाई विश्वमा वीर गोर्खाली भनेर चिनिन्छ।
वि.सं. १८७१–१८७२ (सन् १८१४–१८१६) को नेपाल अङ्ग्रेज युद्धमा बलभद्र कुँवर, अमरसिंह थापा, भक्ति थापालगायत नेपाली वीर र वीराङ्गनाले अदम्य साहस देखाए। उनीहरूकै बलिदानले आज हामी स्वतन्त्र नेपाली हुने सौभाग्य पाएका छौँ। राम्रा बन्दुक र तोपले सुसज्जित अङ्ग्रेज सेनाविरुद्ध नेपालीले थोरै बन्दुकका साथै खुकुरी, खुँडा, तरवार, भाला, धनुकाँड र ढुङ्गाको प्रयोग गरी डटेर सामना गरे। नालापानीको खलङ्गा किल्लामा महिलाले समेत ढुङ्गा हानेर लडाइँमा भाग लिएका थिए।
युद्धकै क्रममा सन् १८१५ देखि नेपाली युवा अङ्ग्रेजको सेनामा भर्ती हुन थाले। यिनै सैनिकबाट पछि ब्रिटिस सेनाका गोरखा रेजिमेन्ट बने। पहिलो र दोस्रो विश्वयुद्ध दुवैमा एक लाखभन्दा बढी गोरखा सैनिक लडे। उनीहरूले देखाएको इमानदारी, बहादुरी र कर्तव्यपरायणताका कारण गोरखा सैनिक विश्वभर चिनिए। बेलायतको सबैभन्दा ठुलो वीरता पदक भिक्टोरिया क्रस गोरखा रेजिमेन्टका सैनिकले २६ पटक पाएका छन्, तीमध्ये १३ नेपाली सैनिकले पाएका हुन्। यो पदक पाउने पहिलो नेपाली कुलबीर थापा थिए। सन् १९१५ सेप्टेम्बर २५ मा फ्रान्सको फोक्विसार्टमा आफू घाइते हुँदाहुँदै पनि उनले एक घाइते अङ्ग्रेज सैनिक र दुई घाइते गोरखा सैनिकलाई गोलीको बिचबाट सुरक्षित ठाउँमा पुर्याएका थिए (स्रोत: गोरखा वेलफेयर ट्रस्ट)। नेपाली सैनिकले मिलिटरी क्रस जस्ता अरू पदक पनि पाएका छन्।
यही अतुलनीय साहस, पराक्रम र रणकौशलका कारण नेपाल विश्वमा “वीर गोर्खालीको देश” भनेर चिनिन्छ। पुर्खाको वीरताको सम्मान गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। आज नेपाली सेना र प्रहरी संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शान्ति सेनामा सहभागी भएर विश्व शान्तिमा पनि योगदान दिइरहेका छन्।
समूह ‘ग’: राष्ट्रिय झन्डा
राष्ट्रिय झन्डा नेपालीको साझा पहिचान र राष्ट्रिय गौरवको प्रतीक हो। संसारका अरू सबै देशका राष्ट्रिय झन्डा चारपाटे छन्; नेपालको झन्डा मात्र चारपाटे नभएको झन्डा हो। यो दुईओटा त्रिकोण मिलेर बनेको छ। माथिल्लो त्रिकोणमा आठओटा कोण देखिने खुर्पे चन्द्रमा र तल्लो त्रिकोणमा बाह्रओटा कोण भएको सूर्यको आकृति छ। चन्द्र र सूर्यले आकाशमा चन्द्र र सूर्य रहुन्जेल नेपाल रहिरहोस् भन्ने भावना बोकेका छन्। निलो किनारालाई शान्तिको प्रतीक मानिन्छ र भित्रको सिम्रिक रङ नेपालको राष्ट्रिय रङ हो।
राष्ट्रिय झन्डाले नेपाली जनताको इतिहास, स्वाभिमान, सार्वभौमिकता, स्वतन्त्रता, अपनत्व र एकतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ। यसको आकार, रङ, चिह्न र शोभा विश्वमै विशिष्ट भएकाले नेपालको झन्डा अद्वितीय छ।
समूह ‘घ’: राष्ट्रिय गान
“सयौँ थुँगा फूलका हामी …” नेपालको राष्ट्रिय गान हो। नेपाल सरकारले वि.सं. २०६४ साउन १८ (सन् २००७ अगस्ट ३) मा घोषणा गरेसँगै यो राष्ट्रिय गानका रूपमा लागु भयो। यसका शब्द प्रदीपकुमार राई (ब्याकुल माइला) ले लेखेका हुन् र सङ्गीत अम्बर गुरुङले दिएका हुन्। यसले नेपालको विविधतामा एकताको महिमा गाउँछ: सयौँ थुँगा फूल मिलेर एउटै माला बनेझैँ सयौँ जातजाति, भाषा र संस्कृतिका नेपाली मिलेर एउटै राष्ट्र बनेका छन्।
नेपाल र विश्वका जुनसुकै ठाउँमा रहेका नेपाली कार्यालय र संस्थामा औपचारिक सार्वजनिक समारोह सुरु गर्दा राष्ट्रिय गान बजाइन्छ। गान बज्दा हामी आआफ्नो ठाउँमा सतर्क अवस्थामा उभिएर सम्मान गर्छौँ।
नेपालको वर्तमान राष्ट्रिय गानका शब्द र सङ्गीत कसका हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
समूह ‘ङ’: लुम्बिनी
लुम्बिनी गौतम बुद्धको जन्मस्थल हो र विश्वभरका बौद्ध धर्मावलम्बीका लागि पवित्र तीर्थस्थल हो। शान्तिका अग्रदूत मानिने गौतम बुद्धको जन्म, बुद्धत्व प्राप्ति र महापरिनिर्वाण तीनै वैशाख पूर्णिमाका दिन भएको मानिन्छ। त्यसैले वैशाख पूर्णिमालाई बुद्ध जयन्ती भनेर मनाइन्छ। बुद्धले विश्वभर शान्ति र अहिंसाको सन्देश फैलाए र उनका अनुयायी आज संसारभर छन्। बुद्धले नेपाल र नेपालीको नाम विश्वभर चिनाएका छन्।
लुम्बिनी सन् १९९७ (वि.सं. २०५४) मा युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा परेको हो। यहाँ विभिन्न देशले आफ्ना गुम्बा र विहार बनाएका छन्। हरेक वर्ष लाखौँ पर्यटक लुम्बिनी पुग्छन्: सन् २०२५ मा ११ लाख १४ हजारभन्दा बढी पर्यटक पुगेका थिए, जसमध्ये करिब ७ लाख नेपाली, २ लाख ७० हजार भारतीय र १ लाख ४१ हजार अरू देशका थिए (स्रोत: लुम्बिनी विकास कोष, सन् २०२५ को तथ्याङ्क)। यिनै कारणले लुम्बिनीलाई राष्ट्रिय गौरव मानिन्छ।
समूह ‘च’: विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा
सगरमाथा संसारको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो हो। नेपाल र चीनले वि.सं. २०७७ मङ्सिर २३ (सन् २०२० डिसेम्बर ८) मा संयुक्त रूपमा घोषणा गरेअनुसार यसको उचाइ ८,८४८.८६ मिटर छ। “सगर” र “माथा” मिलेर बनेको सगरमाथाको अर्थ “आकाश छुने शिखर” वा “आकाशको शिर” हो। यो नाम इतिहास शिरोमणि बाबुराम आचार्यको देन हो।
सगरमाथा रहेको देश भनेर नेपाल विश्वमा प्रख्यात छ। सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज सन् १९७९ (वि.सं. २०३६) मा युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा परेको हो। हरेक वर्ष सयौँ आरोही सगरमाथा चढ्न नेपाल आउँछन्: सन् २०२५ को वसन्त याममा मात्र करिब ४६८ जनाले आरोहण अनुमति लिएका थिए (स्रोत: एभरेस्ट क्रोनिकल, सन् २०२५)। आरोहण शुल्क, होटल, भरिया र गाइडको कामबाट देशको अर्थतन्त्रमा ठुलो टेवा पुगेको छ। नेपाल र नेपालीको सान सगरमाथा राष्ट्रको महत्त्वपूर्ण गौरव हो।
निष्कर्ष
गौरव भनेको आत्मसम्मानको अनुभूति हो, र हामी नेपाली हुनुमा गौरव गर्छौँ। माथिका छ समूहका कक्षाकार्यले देखाएझैँ नेपालको इतिहास, संस्कृति, मूल्यमान्यता र अरूलाई सम्मान गर्ने बानीले नेपाललाई विश्वमा चिनाएका छन्; यिनै हाम्रा गौरव हुन्। त्यसैले विश्वको जुनसुकै ठाउँमा गए पनि नेपालीको सान र सम्मान बेग्लै छ। यसमा गर्व गरौँ र यो गौरव बढाउने काममा सधैँ लागौँ।
तलकामध्ये कुन जोडी मिलेन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
राष्ट्रिय गौरव भनेको के हो?
उत्तर
“नेपाल एक बहुसांस्कृतिक राष्ट्र हो।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
मानौँ, तपाईँ विदेश भ्रमणमा हुनुहुन्छ। त्यहाँको कुनै कार्यक्रममा तपाईँलाई नेपालको चिनारी गराउने अवसर मिल्यो भने नेपालको राष्ट्रिय गौरव बढाउने के के विषयवस्तु प्रस्तुत गर्नुहुन्छ?
उत्तर
“हामी वीर नेपालीका सन्तति हौँ, कसैले हाम्रो मानमर्दन गरेमा सो कार्य हामीलाई कदापि स्वीकार्य हुँदैन।” यस भनाइप्रति आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: समाज र संस्कृति (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।