← कक्षा १० विज्ञान

परीक्षा अभ्यास

हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।

51 प्रश्न

एकाइ 7 · चाल र बल

2. फरक लेख्नुहोस्

क.

गुरुत्वाकर्षण अचर G र गुरुत्व प्रवेग g

उत्तर
गुरुत्वाकर्षण अचर (G) गुरुत्व प्रवेग (g)
1 m टाढा राखिएका 1 kg का दुई पिण्डबिचको गुरुत्वाकर्षण बल। स्वतन्त्र रूपले खसिरहेको वस्तुमा गुरुत्वबलले उत्पन्न गर्ने प्रवेग।
यसको मान 6.67 × 10⁻¹¹ N m²/kg² ब्रह्माण्डमा जताततै उही हुन्छ। यसको मान ठाउँअनुसार बदलिन्छ: भूमध्य रेखामा 9.78 m/s², ध्रुवमा 9.83 र चन्द्रमामा 1.62।
SI एकाइ: N m²/kg²। SI एकाइ: m/s²।
यो न्युटनको नियमको समानुपातिक अचर हो। यसको मान g = GM/R² बाट निकालिन्छ र ग्रहको पिण्ड र अर्धव्यासमा भर पर्छ।
ख.

पिण्ड र तौल

उत्तर
पिण्ड तौल
वस्तुमा भएको पदार्थको मात्रा। ग्रह वा उपग्रहले वस्तुलाई आफ्नो केन्द्रतिर तान्ने बल।
SI एकाइ: kg। SI एकाइ: N।
स्केलर परिमाण। भेक्टर परिमाण (ग्रहको केन्द्रतिर निर्देशित)।
जताततै उही रहन्छ। g बदलिएअनुसार ठाउँअनुसार बदलिन्छ (W = mg)।
कहिल्यै शून्य हुँदैन। शून्य हुन सक्छ (स्वतन्त्र खसाइमा र अन्तरिक्षमा धेरै टाढा)।
भौतिक तराजुले नापिन्छ। स्प्रिङ तराजुले नापिन्छ।

3. कारण लेख्नुहोस्

क.

पृथ्वीको सबै भागमा गुरुत्व प्रवेग समान हुँदैन।

उत्तर

g = GM/R² भएकाले g पृथ्वीको केन्द्रबाटको दुरीमा भर पर्छ। पृथ्वी पूर्ण गोलाकार नभई ध्रुवतिर थेप्चिएको र भूमध्य रेखातिर फुकेको हुनाले ध्रुवका ठाउँ भूमध्य रेखाका ठाउँभन्दा केन्द्रको नजिक पर्छन्। पहाडका टुप्पा पनि समथर भागभन्दा केन्द्रबाट टाढा हुन्छन्। यसैले g ठाउँअनुसार फरक हुन्छ: ध्रुवमा करिब 9.83 m/s², भूमध्य रेखामा 9.78 m/s² र अग्ला पहाडमा अलि कम। (पृथ्वीको घुमाइले पनि भूमध्य रेखामा g अलिकति घटाउँछ।)

ख.

धेरै उचाइबाट हाम फाल्दा चोटपटक लाग्ने सम्भावना बढी हुन्छ।

उत्तर

खसिरहेको शरीरको वेग बढिरहन्छ। u = 0 राख्दा v² = u² + 2gh बाट भुइँमा पुग्दाको वेग v = √(2gh) हुन्छ। अर्थात् उचाइ जति बढी भयो, वेग उति बढी हुन्छ। भुइँमा ठोक्किने छोटो क्षणमै यो वेग शून्यमा झार्नुपर्छ। वेग ठुलो हुँदा मोमेन्टमको परिवर्तन पनि ठुलो हुनाले शरीरमा धेरै ठुलो बल लाग्छ र चोट बढी लाग्छ। 1 m बाट हाम फाल्दा भुइँमा पुग्दाको वेग 4.4 m/s हुन्छ भने 5 m बाट 9.9 m/s हुन्छ।

ग.

बृहस्पतिको पिण्ड पृथ्वीको पिण्डको करिब 319 गुणा छ तर यसको गुरुत्व प्रवेग पृथ्वीमा हुने गुरुत्व प्रवेगको करिब 2.6 गुणा मात्र छ।

उत्तर

g = GM/R² मा पिण्डसँगै अर्धव्यास पनि छ, त्यो पनि अर्धव्यासको वर्ग। बृहस्पतिको अर्धव्यास पृथ्वीको करिब 11 गुणा भएकाले R² 121 गुणा हुन्छ र यसको g पृथ्वीको 319/121 ≈ 2.6 गुणा मात्र हुन्छ। विशाल आकारका कारण बृहस्पतिको विशाल पिण्डको असर धेरैजसो घट्छ।

घ.

पृथ्वीको ध्रुवीय क्षेत्र र भूमध्यरेखीय क्षेत्रमा समान उचाइबाट खसालिएका वस्तुमध्ये ध्रुवीय भागमा खसालिएको वस्तु चाँडो खस्छ।

उत्तर

पृथ्वी ध्रुवतिर थेप्चिएको भएकाले ध्रुवीय भाग भूमध्य रेखाभन्दा पृथ्वीको केन्द्रको नजिक पर्छ। g ∝ 1/R² भएकाले ध्रुवमा g (9.83 m/s²) भूमध्य रेखाको (9.78 m/s²) भन्दा बढी हुन्छ। प्रवेग बढी भएकाले ध्रुवमा खसालेको वस्तुको वेग छिटो बढ्छ र त्यो पहिले भुइँमा पुग्छ।

ङ.

एउटा कापीका दुईओटा पानामध्ये एउटालाई डल्लो पारेर र अर्कोलाई त्यत्तिकै हावामा एकसाथ खसाल्दा डल्लो पारेको कागज छिटो खस्छ।

उत्तर

दुवै पानाको पिण्ड र तौल उही हुन्छ। तर चेप्टो पानाको हावातिर फर्केको सतह धेरै ठुलो हुने भएकाले त्यसमा धेरै हावाको अवरोध लाग्छ र त्यो ढिलो खस्छ। डल्लो कसिलो हुने भएकाले त्यसमा हावाको अवरोध थोरै हुन्छ। त्यो झन्डै स्वतन्त्र रूपले खसेर पहिले भुइँमा पुग्छ।

च.

शून्य स्थान (vacuum) मा गुच्चा र चराको प्वाँख एकसाथ खसाल्दा सँगै भुइँमा पुग्छन्।

उत्तर

शून्य स्थानमा हावाको अवरोध नहुने भएकाले दुवै g प्रवेगले स्वतन्त्र रूपले खस्छन्। g = GM/R² खसिरहेको वस्तुको पिण्डमा भर नपर्ने भएकाले गुच्चा र प्वाँखको वेग उही दरले बढ्छ र दुवै सँगै भुइँमा पुग्छन्।

छ.

सगरमाथा चढ्दै जाँदा साथमा बोकेको वस्तुको तौल घट्छ।

उत्तर

माथि चढ्दै जाँदा पृथ्वीको केन्द्रबाटको दुरी बढ्नाले g = GM/(R+h)² घट्छ (समुद्र सतहमा करिब 9.81 m/s² बाट चुचुरोमा करिब 9.78 m/s²)। तौल W = mg भएकाले पिण्ड उही रहँदा तौल अलिकति घट्छ। (यो कमी करिब 0.3% मात्र हो। आरोही थाक्दै जाने र हावा पातलो हुने भएकाले भारी हलुका भएको भने महसुस हुँदैन!)

ज.

पृथ्वीको सतहमा ठुलो ढुङ्गा उचाल्न गाह्रो हुन्छ तर सानो ढुङ्गा उचाल्न सजिलो हुन्छ।

उत्तर

ढुङ्गा उचाल्न कम्तीमा त्यसको तौल बराबरको बल माथितिर लगाउनुपर्छ। तौल W = mg हुन्छ र एउटै ठाउँमा g उही हुने भएकाले तौल पिण्डसँग समानुपातिक हुन्छ। ठुलो ढुङ्गाको पिण्ड बढी हुने भएकाले त्यसको तौल पनि बढी हुन्छ र त्यसलाई उचाल्न ठुलो बल चाहिन्छ।

झ.

कुनै वस्तुको पिण्ड स्थिर हुन्छ तर तौल ठाउँअनुसार फरक हुन्छ।

उत्तर

पिण्ड वस्तुमा भएको पदार्थको मात्रा हो। वस्तुलाई अर्को ठाउँमा लैजाँदा यो बदलिँदैन। तौल भने वस्तुमा लाग्ने गुरुत्वबल W = mg हो। g ठाउँअनुसार (ध्रुव, भूमध्य रेखा, पहाडको टुप्पो, चन्द्रमा) बदलिनाले पिण्ड उही रहे पनि तौल बदलिन्छ।

ञ.

रोटेपिङमा तल झर्दा सिरिङ्ङ हुन्छ।

उत्तर

सिट चक्काको टुप्पो पार गरेर तल झर्दा सिटमा तलतिर प्रवेग हुन्छ। हामी पनि सिटसँगै झन्डै स्वतन्त्र रूपले खस्नाले सिटले हामीलाई सामान्यभन्दा धेरै कम बलले माथितिर थिच्छ, अर्थात् हामी आंशिक रूपमा तौलविहीन हुन्छौँ। सामान्य अवस्थामा शरीरले थामेर राखेका हाम्रा भित्री अङ्गहरूले पनि यस बेला एकअर्कालाई कम थिच्छन्। पेटमा हुने त्यो अनौठो, तैरिएजस्तो अनुभव नै सिरिङ्ङ हुनु हो।

4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्

क.

गुरुत्वाकर्षण भनेको के हो?

उत्तर

ब्रह्माण्डका कुनै पनि दुई वस्तुबिच तिनको पिण्डका कारण हुने आकर्षणलाई गुरुत्वाकर्षण (गुरुत्वाकर्षण बल) भनिन्छ। जस्तै: सूर्य र पृथ्वीबिचको बल वा दुईओटा ढुङ्गाबिचको बल।

ख.

न्युटनको गुरुत्वाकर्षणसम्बन्धी विश्वव्यापी नियम लेख्नुहोस्।

उत्तर

ब्रह्माण्डको हरेक वस्तुले अरू हरेक वस्तुलाई आकर्षण गर्छ। कुनै पनि दुई वस्तुबिचको यो आकर्षण बल ती वस्तुका पिण्डहरूको गुणनफलसँग समानुपातिक र तिनका केन्द्रबिचको दुरीको वर्गसँग व्युत्क्रमानुपातिक हुन्छ: F=Gm1m2d2 F = \dfrac{G m_1 m_2}{d^2} ।

ग.

गुरुत्वाकर्षण बलको प्रकृति लेख्नुहोस्।

उत्तर
  • यो सधैँ आकर्षण हो, कहिल्यै विकर्षण होइन।
  • यो ब्रह्माण्डमा जहाँसुकै पिण्ड भएका सबै वस्तुबिच लाग्छ।
  • यो पारस्परिक हुन्छ: दुई वस्तुले एकअर्कालाई बराबर र विपरीत बलले तान्छन्।
  • यो दुई वस्तुका केन्द्र जोड्ने रेखामा लाग्छ।
  • साना वस्तुबिच यो बल धेरै कमजोर हुन्छ तर ग्रह र ताराबिच धेरै ठुलो हुन्छ।
  • यो जतिसुकै टाढासम्म, खाली अन्तरिक्ष हुँदै पनि लाग्छ। वस्तुहरूका बिचमा जस्तोसुकै पदार्थ भए पनि यसमा फरक पर्दैन।
घ.

गुरुत्वाकर्षण अचर (G) परिभाषित गर्नुहोस्।

उत्तर

केन्द्रबिच 1 m दुरी भएका, 1 kg पिण्डका दुई वस्तुबिचको गुरुत्वाकर्षण बललाई गुरुत्वाकर्षण अचर (G) भनिन्छ। यसको मान 6.67 × 10⁻¹¹ N m²/kg² हुन्छ।

ङ.

कुन अवस्थामा गुरुत्वाकर्षण बल गुरुत्वाकर्षण अचरसँग बराबर (F = G) हुन्छ?

उत्तर

m₁ = m₂ = 1 kg र d = 1 m हुँदा: F=G×1×112=G F = \dfrac{G \times 1 \times 1}{1^2} = G ।
(सामान्य रूपमा भन्दा, m₁m₂/d² = 1 हुँदा जहिले पनि F = G हुन्छ।)

च.

गुरुत्वाकर्षण बलका दुईओटा असर लेख्नुहोस्।

उत्तर
  1. गुरुत्वाकर्षण बलले गर्दा ग्रहहरू सूर्यको वरिपरि र चन्द्रमा पृथ्वीको वरिपरि घुमिरहन्छन्।
  2. चन्द्रमाको गुरुत्वाकर्षणले गर्दा समुद्रमा ज्वारभाटा आउँछ।
छ.

कुनै दुईओटा वस्तुमध्ये दुवैको पिण्ड दुई दुई गुणा बढाउँदा र ती वस्तुबिचको दुरी 4 गुणा घटाउँदा ती दुई वस्तुबिचको गुरुत्वाकर्षण बलमा आउने अन्तर गणितीय रूपमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

सुरुमा: F1=Gm1m2d2 F_1 = \dfrac{G m_1 m_2}{d^2} ।
नयाँ पिण्ड 2m₁ र 2m₂; नयाँ दुरी d/4:
F2=G(2m1)(2m2)(d/4)2=4Gm1m2d2/16=64×Gm1m2d2=64F1 F_2 = \frac{G (2m_1)(2m_2)}{(d/4)^2} = \frac{4 G m_1 m_2}{d^2/16} = 64 \times \frac{G m_1 m_2}{d^2} = 64 F_1
बल 64 गुणा हुन्छ।

ज.

गुरुत्वबल भनेको के हो?

उत्तर

कुनै ग्रह, उपग्रह वा ताराले वस्तुलाई आफ्नो केन्द्रतिर तान्ने बललाई गुरुत्वबल (गुरुत्व) भनिन्छ। पृथ्वीको गुरुत्वबलले गर्दा वस्तुको तौल हुन्छ र वस्तु तल खस्छन्।

झ.

गुरुत्व प्रवेग परिभाषित गर्नुहोस्।

उत्तर

स्वतन्त्र रूपले खसिरहेको वस्तुमा गुरुत्वबलले उत्पन्न गर्ने प्रवेगलाई गुरुत्व प्रवेग (g) भनिन्छ। पृथ्वीको सतहमा यसको मान करिब 9.8 m/s² हुन्छ।

ञ.

स्वतन्त्र खसाइ भनेको के हो? यसका दुईओटा उदाहरण दिनुहोस्।

उत्तर

अरू कुनै बल (जस्तै हावाको अवरोध) नलागी केवल गुरुत्वबलको प्रभावमा वस्तु खस्नुलाई स्वतन्त्र खसाइ भनिन्छ।
उदाहरण:

  • i.हावा नभएको चन्द्रमामा खसालिएका हथौडा र प्वाँख;
  • ii.हावा झिकिएको नलीभित्रका सिक्का र प्वाँख।

झन्डै स्वतन्त्र खसाइ: थोरै उचाइबाट खसालिएको ढुङ्गा; पृथ्वीको परिक्रमा गरिरहेको अन्तरिक्ष केन्द्र र त्यसभित्रका अन्तरिक्ष यात्री।

ट.

कस्तो अवस्थामा वस्तुको खसाइ स्वतन्त्र हुन्छ?

उत्तर

वस्तुमा गुरुत्वबल मात्र लाग्दा वस्तुको खसाइ स्वतन्त्र हुन्छ। यसका लागि हावाको अवरोध वा ऊर्ध्वचाप हुनुहुँदैन (शून्य स्थानमा जस्तै, वा हावाको अवरोध नगण्य हुँदा) र कुनै कुराले वस्तुलाई थामेको वा धकेलेको हुनुहुँदैन। त्यस बेला वस्तुको प्रवेग g हुन्छ।

ठ.

प्वाँख र सिक्का प्रयोगको निष्कर्ष लेख्नुहोस्।

उत्तर
  1. हावाको अवरोधले प्वाँखलाई धेरै बढी ढिलो पार्नाले हावामा सिक्का प्वाँखभन्दा छिटो खस्छ।
  2. शून्य स्थानमा प्वाँख र सिक्का सँगै खस्छन्।
  3. अर्थात् हावाको अवरोध नहुँदा सबै वस्तु उही प्रवेगले खस्छन्: g खसिरहेको वस्तुको पिण्डमा भर पर्दैन।
ड.

तौल विहीनता भनेको के हो?

उत्तर

स्वतन्त्र खसाइमा रहेको वस्तुले कुनै वस्तुलाई नथिच्ने र सँगै खसिरहेको स्प्रिङ तराजुको रिडिङ शून्य हुने अवस्थालाई तौल विहीनता भनिन्छ। यस अवस्थामा वस्तुको तौल नै नभएजस्तो देखिन्छ। गुरुत्वबल त्यसमा लागिरहेकै हुन्छ, तर वरिपरिका सबै वस्तु उही प्रवेगले खसिरहेका हुन्छन्। परिक्रमा गरिरहेको अन्तरिक्ष यानका अन्तरिक्ष यात्री तौलविहीन हुन्छन्।

ढ.

गुरुत्वबलका चारओटा असर उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
  1. सबै वस्तुको तौल हुन्छ।
  2. पृथ्वीले आफ्नो वायुमण्डल समातेर राखेको छ।
  3. छोडेका वस्तु भुइँमा खस्छन् र माथि फालेका वस्तु फर्केर तल आउँछन्।
  4. खोलानाला तलतिर बग्छन्।

(अरू असर: खसिरहेका वस्तुमा प्रवेग उत्पन्न हुन्छ; पानी पर्छ; हामी जमिनमै टिकिरहन्छौँ।)

ण.

पृथ्वीमा गुरुत्व प्रवेगको मान यसको अर्धव्यासको वर्गसँग व्युत्क्रमानुपातिक (g ∝ 1/R²) हुन्छ भनी प्रमाणित गर्नुहोस्।

उत्तर

मानौँ, M पिण्ड र R अर्धव्यास भएको पृथ्वीको सतहमा m पिण्ड भएको वस्तु छ। न्युटनको गुरुत्वाकर्षण नियमअनुसार वस्तुमा लाग्ने बल F=GMmR2 F = \dfrac{GMm}{R^2} …(i) हुन्छ।
यही बलले वस्तुमा g प्रवेग उत्पन्न गर्छ। न्युटनको चालसम्बन्धी दोस्रो नियमअनुसार F=mg F = mg …(ii) हुन्छ।
(i) र (ii) बाट: mg=GMmR2 mg = \dfrac{GMm}{R^2} , अर्थात् g=GMR2 g = \dfrac{GM}{R^2} ।
G अचर र पृथ्वीको पिण्ड M स्थिर भएकाले g∝1R2 g \propto \dfrac{1}{R^2} हुन्छ।

त.

गुरुत्व प्रवेगलाई प्रभाव पार्ने कारक तत्त्वहरू उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

g = GM/(R + h)² बाट:

  1. ग्रह वा उपग्रहको पिण्ड (पिण्ड बढी भए g बढी)।
  2. ग्रहको अर्धव्यास (अर्धव्यास बढी भए g कम)। यसैले पृथ्वीको आकारको पनि असर पर्छ: ध्रुवमा g भूमध्य रेखामा भन्दा बढी हुन्छ।
  3. सतहबाटको उचाइ (जति माथि गयो, g उति कम)।

यसका साथै पृथ्वीको घुमाइ (यसले भूमध्य रेखामा g घटाउँछ) र जमिनमुनिका चट्टानको घनत्वको पनि g मा अलिकति असर पर्छ। तर g खसिरहेको वस्तुको पिण्डमा भर पर्दैन।

थ.

पृथ्वीको सतहमा गुरुत्व प्रवेग 9.8 m/s² हुन्छ भन्नाले के बुझिन्छ?

उत्तर

यसको अर्थ हो: पृथ्वीको सतहनजिक स्वतन्त्र रूपले खसिरहेको वस्तुको वेग हरेक सेकेन्डमा 9.8 m/s ले बढ्छ (र सिधा माथि फालिएको वस्तुको वेग हरेक सेकेन्डमा 9.8 m/s ले घट्छ)। पृथ्वीले हरेक किलोग्राम पिण्डलाई 9.8 N बलले तान्छ भन्ने पनि यसको अर्थ हो।

द.

चन्द्रमाको पिण्ड पृथ्वीको पिण्डको लगभग 81 गुणा कम र यसको अर्धव्यास पृथ्वीको अर्धव्यासको लगभग 3.7 गुणा कम छ। यदि पृथ्वीलाई (यसको पिण्ड उही राखेर) चन्द्रमाको आयतन बराबर हुने गरी खाँद्न सकियो भने यसको गुरुत्व प्रवेगमा के असर पर्छ? गणितीय रूपमा व्यक्त गर्नुहोस्।

सङ्केत

अर्धव्यास मात्र बदलिन्छ: R बाट R/3.7 हुन्छ।

उत्तर

अहिले: g=GMR2 g = \dfrac{GM}{R^2} । खाँदेपछि पिण्ड M उही रहन्छ र अर्धव्यास R/3.7 हुन्छ:
g′=GM(R/3.7)2=3.72×GMR2=13.7 g g' = \frac{GM}{(R/3.7)^2} = 3.7^2 \times \frac{GM}{R^2} = 13.7\,g
g करिब 13.7 गुणा हुन्छ: 13.7 × 9.8 ≈ 134 m/s²। (प्रश्नमा पृथ्वीकै पिण्ड राखिएकाले चन्द्रमाको पिण्ड, पृथ्वीको 1/81, यहाँ चाहिँदैन। तुलनाका लागि, चन्द्रमाको आफ्नै g पृथ्वीको 181×3.72=0.17 \tfrac{1}{81} \times 3.7^2 = 0.17 गुणा, अर्थात् करिब छ भागको एक भाग हो।)

ध.

बाहिरी अन्तरिक्षमा एउटा 1 kg को वस्तुमा हुने गुरुत्व प्रवेग 2 m/s² छ। उक्त स्थानमा 10 kg को वस्तुमा हुने गुरुत्व प्रवेग कति हुन्छ? तर्कसहित पुष्टि गर्नुहोस्।

उत्तर

त्यो पनि 2 m/s² नै हुन्छ। कुनै बिन्दुमा गुरुत्व प्रवेग g = GM/d² हुन्छ। यो तान्ने खगोलीय पिण्डको पिण्ड M र त्यसको केन्द्रबाटको दुरी d मा मात्र भर पर्छ, खसिरहेको वस्तुको पिण्डमा भर पर्दैन। 10 kg को वस्तुलाई 10 गुणा बढी बलले तानिए पनि त्यसको वेग बढाउन 10 गुणा बढी बल नै चाहिने भएकाले त्यसको प्रवेग उही हुन्छ।

न.

एक जना मानिसले आफूसँग भएको वस्तुको पिण्ड र तौल पहिले हिमालमा मापन गरे र पछि तराई भागमा गएर फेरि मापन गरे। उनले पिण्ड र तौल मापन गर्दा पाएका तथ्याङ्कको तुलना गर्नुहोस्।

उत्तर

पदार्थको मात्रा नबदलिनाले दुवै ठाउँमा पिण्ड उही हुन्छ।
तौल भने तराईमा भन्दा हिमालमा अलि कम हुन्छ। हिमाल पृथ्वीको केन्द्रबाट टाढा भएकाले त्यहाँ g कम हुन्छ र W = mg हुन्छ।

प.

एक जना विद्यार्थीले पहाडी भेकमा डिजिटल तराजुमा जोखेर सुन्तला किन्ने र तराईमा ल्याएर प्रतिकिलोग्राम उही मूल्यमा बेच्दा फाइदा हुने युक्ति बताए। उनको त्यो युक्ति वैज्ञानिक तथ्यका आधारमा सही छ कि छैन, पुष्टि गर्नुहोस्।

उत्तर

डिजिटल तराजुमा जोख्दा युक्तिले केही हदसम्म “काम” गर्छ, तर फाइदा अत्यन्त थोरै हुन्छ। डिजिटल वा स्प्रिङ तराजुले तौल नाप्छ र त्यसलाई किलोग्राममा देखाइन्छ। g अलि कम हुने पहाडमा सुन्तलाले तराजुलाई कम थिच्छ र सुन्तला अलि हलुका देखिन्छ। तराईमा उही सुन्तला अलि गह्रौँ देखिन्छ। तर 3000 m उचाइको फरकमा यो फरक करिब 0.1% मात्र हुन्छ, अर्थात् 10 kg मा करिब 10 g। साथै एउटा ठाउँका लागि मिलाइएको तराजु अर्को ठाउँमा लैजाँदा फेरि मिलाउनुपर्छ।
भौतिक तराजुले जोखेको भए युक्तिले काम गर्दैनथ्यो। भौतिक तराजुले वस्तुलाई अर्को पल्लामा राखिएका मानक ढकसँग तुलना गर्छ। तराईमा लैजाँदा सुन्तला र ढक दुवैका लागि g ठ्याक्कै उही अनुपातमा बढ्नाले तराजु उही ढकमै सन्तुलित हुन्छ। यसरी भौतिक तराजुले पिण्ड नाप्छ। पिण्ड नबदलिने भएकाले किनेको 10 kg बेच्दा पनि 10 kg नै हुन्छ र फाइदा हुँदैन।

फ.

प्यारासुट प्रयोग गरी हवाईजहाजबाट पृथ्वीमा हाम फाल्दा सुरक्षित अवतरण कसरी सम्भव हुन्छ? के चन्द्रमाको सतहमा पनि प्यारासुटबाट सुरक्षित अवतरण सम्भव हुन्छ? कारणसहित उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

प्यारासुट खुल्दा त्यसको ठुलो छातामा धेरै हावाको अवरोध लाग्छ र यो अवरोध वेगसँगै बढ्छ। छिट्टै हावाको अवरोध प्यारासुटसहितको व्यक्तिको तौलसँग बराबर हुन्छ। त्यसपछि परिमाणात्मक बल शून्य हुन्छ र प्रवेग पनि शून्य हुन्छ। व्यक्ति सानो र स्थिर वेगमा (टर्मिनल भेलोसिटी, करिब 5 m/s) खस्छ र सुरक्षित अवतरण सम्भव हुन्छ।
चन्द्रमामा यो सम्भव हुँदैन। त्यहाँ वायुमण्डल नभएकाले हावाको अवरोध हुँदैन र प्यारासुटले खसाइ ढिलो पार्न सक्दैन। अन्तरिक्ष यात्री स्वतन्त्र खसाइमा हुन्छन्, उनीहरूको वेग बढिरहन्छ र उनीहरू सतहमा तीव्र वेगमा बजारिन्छन्। (चन्द्रमामा अन्तरिक्ष यानहरू रकेट प्रयोग गरेर अवतरण गर्छन्।)

ब.

पृथ्वीमा गुड्दै गरेको वस्तुमा उत्पन्न हुने प्रवेग उक्त वस्तुको पिण्डसँग व्युत्क्रमानुपातिक हुन्छ तर पृथ्वीको सतहतिर खसिरहेको वस्तुका लागि भने उत्पन्न प्रवेग उक्त वस्तुको पिण्डमा निर्भर हुँदैन, किन?

उत्तर

न्युटनको दोस्रो नियमअनुसार a = F/m हुनाले स्थिर बल लगाउँदा ठुलो पिण्डको प्रवेग सानो हुन्छ। तर खसाइमा बल स्थिर हुँदैन: यहाँ बल भनेको तौल F = mg हो र तौल आफैँ पिण्डसँग समानुपातिक हुन्छ। गह्रौँ वस्तुलाई ठ्याक्कै त्यसको पिण्डको अनुपातमा बढी बलले तानिने भएकाले a = mg/m = g हुन्छ। यसरी पिण्ड कटिन्छ र हरेक वस्तु उही प्रवेगले खस्छ।

5. गणितीय समस्या

क.

दुईओटा वस्तु A र B को पिण्ड क्रमशः 20 kg र 40 kg छ। ती दुई पिण्डको केन्द्रबिचको दुरी 5 m छ भने तिनका बिचको गुरुत्वाकर्षण बल हिसाब गर्नुहोस्।

उत्तर

F=Gm1m2d2=6.67×10−11×20×4052=6.67×10−11×80025=2.134×10−9 N F = \frac{G m_1 m_2}{d^2} = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 20 \times 40}{5^2} = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 800}{25} = 2.134 \times 10^{-9}\ \text{N}
F = 2.13 × 10⁻⁹ N

ख.

चित्र 7.17 मा देखाइएका दुई गोलाबिचको गुरुत्वाकर्षण बल हिसाब गर्नुहोस्।

सङ्केत

d केन्द्रहरूबिचको दुरी हो: 5 m को खाली ठाउँमा दुवै गोलाको अर्धव्यास जोड्नुहोस्।

उत्तर

दिइएको: m₁ = 5 kg, अर्धव्यास 10 cm = 0.10 m; m₂ = 2.5 kg, अर्धव्यास 5 cm = 0.05 m; सतहहरूबिचको खाली ठाउँ 5 m।
केन्द्रबिचको दुरी: d = 0.10 + 5 + 0.05 = 5.15 m।
F=6.67×10−11×5×2.55.152=83.38×10−1126.52=3.14×10−11 N F = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 5 \times 2.5}{5.15^2} = \frac{83.38 \times 10^{-11}}{26.52} = 3.14 \times 10^{-11}\ \text{N}
F = 3.14 × 10⁻¹¹ N। (गल्तीले 5 m नै प्रयोग गर्दा 3.34 × 10⁻¹¹ N आउँछ।)

ग.

सूर्यको पिण्ड 2 × 10³⁰ kg र बृहस्पतिको पिण्ड 1.9 × 10²⁷ kg छ। यदि सूर्य र बृहस्पतिबिचको दुरी 7.8 × 10⁸ km छ भने सूर्य र बृहस्पतिबिचको गुरुत्वाकर्षण बल हिसाब गर्नुहोस्।

उत्तर

d = 7.8 × 10⁸ km = 7.8 × 10¹¹ m।
F=6.67×10−11×2×1030×1.9×1027(7.8×1011)2=25.35×104660.84×1022=4.17×1023 N F = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 2 \times 10^{30} \times 1.9 \times 10^{27}}{(7.8 \times 10^{11})^2} = \frac{25.35 \times 10^{46}}{60.84 \times 10^{22}} = 4.17 \times 10^{23}\ \text{N}
F = 4.17 × 10²³ N।

घ.

पृथ्वी र चन्द्रमाबिचको गुरुत्वाकर्षण बल 1.98 × 10²⁰ N छ। यदि यी दुई पिण्डको दुरी 3.84 × 10⁵ km छ र पृथ्वीको पिण्ड 5.972 × 10²⁴ kg छ भने चन्द्रमाको पिण्ड हिसाब गर्नुहोस्।

उत्तर

d = 3.84 × 10⁸ m। F=Gm1m2d2 F = \dfrac{G m_1 m_2}{d^2} बाट:
m2=Fd2Gm1=1.98×1020×(3.84×108)26.67×10−11×5.972×1024=1.98×14.75×103639.83×1013=7.33×1022 kg m_2 = \frac{F d^2}{G m_1} = \frac{1.98 \times 10^{20} \times (3.84 \times 10^{8})^2}{6.67 \times 10^{-11} \times 5.972 \times 10^{24}} = \frac{1.98 \times 14.75 \times 10^{36}}{39.83 \times 10^{13}} = 7.33 \times 10^{22}\ \text{kg}
m₂ = 7.33 × 10²² kg। यो चन्द्रमाको पिण्ड (7.34 × 10²² kg) नै हो; सानो फरक मानलाई छोट्याउँदा आएको हो।

ङ.

पृथ्वी र सूर्यबिचको गुरुत्वाकर्षण बल 3.54 × 10²² N छ। यदि पृथ्वी र सूर्यको पिण्ड क्रमशः 5.972 × 10²⁴ kg र 2 × 10³⁰ kg छ भने यी दुईबिचको दुरी कति हुन्छ?

उत्तर

d2=Gm1m2F=6.67×10−11×5.972×1024×2×10303.54×1022=79.67×10433.54×1022=2.25×1022 d^2 = \frac{G m_1 m_2}{F} = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 5.972 \times 10^{24} \times 2 \times 10^{30}}{3.54 \times 10^{22}} = \frac{79.67 \times 10^{43}}{3.54 \times 10^{22}} = 2.25 \times 10^{22}
d=2.25×1022=1.5×1011 m d = \sqrt{2.25 \times 10^{22}} = 1.5 \times 10^{11}\ \text{m}
d = 1.5 × 10¹¹ m (15 करोड km: प्रकाशले करिब 8⅓ मिनेटमा पार गर्ने दुरी)।

च.

चन्द्रमाको पिण्ड 7.342 × 10²² kg छ। पृथ्वी र चन्द्रमाबिचको औसत दुरी 3,84,400 km छ भने चन्द्रमाले पृथ्वीको सतहमा रहेको प्रतिकिलोग्राम पानीमा लगाउने बल हिसाब गर्नुहोस्।

उत्तर

(पानी पृथ्वीमा भएकाले केन्द्रदेखि केन्द्रसम्मको दुरी लिइन्छ।)
m₁ = 7.342 × 10²² kg, m₂ = 1 kg, d = 3,84,400 km = 3.844 × 10⁸ m।
F=6.67×10−11×7.342×1022×1(3.844×108)2=48.97×101114.78×1016=3.314×10−5 N F = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 7.342 \times 10^{22} \times 1}{(3.844 \times 10^{8})^2} = \frac{48.97 \times 10^{11}}{14.78 \times 10^{16}} = 3.314 \times 10^{-5}\ \text{N}
हरेक किलोग्राममा F = 3.31 × 10⁻⁵ N। यो बल पृथ्वीको तानभन्दा करिब 3,00,000 गुणा कमजोर छ। तैपनि पूरै समुद्रमा लाग्दा यही बलले ज्वारभाटा ल्याउँछ।

छ.

चन्द्रमाको पिण्ड 7.342 × 10²² kg र अर्धव्यास 1737 km छ भने यसको गुरुत्व प्रवेग कति हुन्छ?

उत्तर

R = 1.737 × 10⁶ m।
g=GMR2=6.67×10−11×7.342×1022(1.737×106)2=48.97×10113.017×1012=1.62 m/s2 g = \frac{GM}{R^2} = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 7.342 \times 10^{22}}{(1.737 \times 10^{6})^2} = \frac{48.97 \times 10^{11}}{3.017 \times 10^{12}} = 1.62\ \text{m/s}^2
g = 1.62 m/s²।

ज.

पृथ्वीको पिण्ड 5.972 × 10²⁴ kg र चन्द्रमाको व्यास 3474 km छ। यदि पृथ्वीलाई खाँदेर चन्द्रमाजत्रो पारियो भने नयाँ बन्ने पृथ्वीमा गुरुत्व प्रवेग वास्तविक पृथ्वीको भन्दा कति गुणा हुन्छ? (पृथ्वीको अर्धव्यास: 6371 km)

उत्तर

पिण्ड उही रहन्छ; अर्धव्यास 6371 km बाट 3474 ÷ 2 = 1737 km हुन्छ।
g ∝ 1/R² भएकाले,
gnewg=(63711737)2=3.6682=13.45 \frac{g_\text{new}}{g} = \left(\frac{6371}{1737}\right)^2 = 3.668^2 = 13.45
g करिब 13.45 गुणा हुन्छ: करिब 132 m/s²।

झ.

मङ्गल ग्रहको पिण्ड 6.4 × 10²³ kg र अर्धव्यास 3389 km छ भने यसको गुरुत्व प्रवेग हिसाब गर्नुहोस्। मङ्गल ग्रहको सतहमा 200 kg को वस्तुको तौल कति हुन्छ?

उत्तर

R = 3.389 × 10⁶ m।
g=6.67×10−11×6.4×1023(3.389×106)2=42.69×101211.49×1012=3.72 m/s2 g = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 6.4 \times 10^{23}}{(3.389 \times 10^{6})^2} = \frac{42.69 \times 10^{12}}{11.49 \times 10^{12}} = 3.72\ \text{m/s}^2
W = mg = 200 × 3.72 = 743 N।

ञ.

पृथ्वीमा गुरुत्व प्रवेग 9.8 m/s² हुन्छ। यदि बृहस्पतिको पिण्ड पृथ्वीको पिण्डको 319 गुणा छ र यसको अर्धव्यास पृथ्वीको भन्दा 11 गुणा छ भने बृहस्पतिमा हुने गुरुत्व प्रवेग हिसाब गर्नुहोस्। उक्त ग्रहमा 100 kg पिण्डको तौल कति हुन्छ?

उत्तर

gJ=G(319M)(11R)2=319121×GMR2=319121×9.8=25.84 m/s2 g_J = \frac{G (319 M)}{(11R)^2} = \frac{319}{121} \times \frac{GM}{R^2} = \frac{319}{121} \times 9.8 = 25.84\ \text{m/s}^2
W = mg = 100 × 25.84 = 2584 N।

ट.

पृथ्वीको पिण्ड 5.972 × 10²⁴ kg र यसको अर्धव्यास 6371 km छ। चित्र 7.18 मा देखाइएको GPS भूउपग्रहको उचाइमा हुने गुरुत्व प्रवेग हिसाब गर्नुहोस्।

उत्तर

d = R + h = 6371 km + 20 200 km = 26 571 km = 2.6571 × 10⁷ m।
g1=GM(R+h)2=6.67×10−11×5.972×1024(2.6571×107)2=39.83×10137.060×1014=0.564 m/s2 g_1 = \frac{GM}{(R+h)^2} = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 5.972 \times 10^{24}}{(2.6571 \times 10^{7})^2} = \frac{39.83 \times 10^{13}}{7.060 \times 10^{14}} = 0.564\ \text{m/s}^2
g₁ = 0.56 m/s²। फोनको नक्सामा हाम्रो स्थान पत्ता लगाउन यिनै भूउपग्रह प्रयोग हुन्छन्। यी भूउपग्रह भएको ठाउँमा g जमिनको सत्र भागको एक भाग मात्र हुन्छ।

ठ.

पृथ्वीको पिण्ड 5.972 × 10²⁴ kg र यसको अर्धव्यास 6371 km छ। पृथ्वीको समुद्र सतहबाट सगरमाथाको उचाइ 8848.86 m छ भने सगरमाथाको चुचुरोमा 10 kg पिण्डको तौल हिसाब गर्नुहोस्।

उत्तर

d = 6 371 000 + 8848.86 = 6 379 848.86 m = 6.3798 × 10⁶ m।
g1=6.67×10−11×5.972×1024(6.3798×106)2=39.83×101340.70×1012=9.786 m/s2 g_1 = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 5.972 \times 10^{24}}{(6.3798 \times 10^{6})^2} = \frac{39.83 \times 10^{13}}{40.70 \times 10^{12}} = 9.786\ \text{m/s}^2
W = mg₁ = 10 × 9.786 = 97.86 N। समुद्र सतहमा यही वस्तुको तौल 98.14 N हुन्थ्यो।

ड.

मङ्गल ग्रहमा गुरुत्व प्रवेग 3.75 m/s² हुन्छ। पृथ्वीमा 100 kg पिण्ड उचाल्न सक्ने भारत्तोलकले मङ्गल ग्रहमा कति पिण्ड उचाल्न सक्छन्? (पृथ्वीमा g = 9.8 m/s²)

उत्तर

भारत्तोलकले दुवै ठाउँमा उही बल लगाउन सक्ने भएकाले उचाल्न सक्ने तौल पनि उही हुन्छ:
m×3.75=100×9.8  ⇒  m=9803.75=261.33 kg m \times 3.75 = 100 \times 9.8 \;\Rightarrow\; m = \frac{980}{3.75} = 261.33\ \text{kg}
m = 261.33 kg

ढ.

एउटा नदीमाथिको पुलबाट पानीमा ढुङ्गा खसाल्दा 2.5 सेकेन्डपछि ढुङ्गा पानीको सतहमा ठोक्किएको आवाज सुनियो भने पानीको सतहबाट पुलको उचाइ हिसाब गर्नुहोस्। (g = 9.8 m/s²)

उत्तर

u = 0, t = 2.5 s।
h=ut+12gt2=0+12×9.8×2.52=4.9×6.25=30.63 m h = ut + \tfrac{1}{2}gt^2 = 0 + \tfrac{1}{2} \times 9.8 \times 2.5^2 = 4.9 \times 6.25 = 30.63\ \text{m}
h = 30.6 m (आवाज माथि आउन लाग्ने थोरै समय छाडेर)।

ण.

एउटा ढुङ्गालाई 15 m को उचाइबाट खसाल्दा ढुङ्गालाई जमिनमा पुग्न कति समय लाग्छ? ढुङ्गा जमिनमा ठोक्किँदाको गति हिसाब गर्नुहोस्।

उत्तर

u = 0, h = 15 m, g = 9.8 m/s²।
समय: h=12gt2⇒t=2hg=309.8=3.061=1.75 s h = \tfrac{1}{2}gt^2 \Rightarrow t = \sqrt{\dfrac{2h}{g}} = \sqrt{\dfrac{30}{9.8}} = \sqrt{3.061} = 1.75\ \text{s}
गति: v=u+gt=0+9.8×1.75=17.15 m/s v = u + gt = 0 + 9.8 \times 1.75 = 17.15\ \text{m/s} (वा v=2gh=294=17.15 v = \sqrt{2gh} = \sqrt{294} = 17.15 m/s)।
t = 1.75 s, v = 17.15 m/s

त.

एउटा क्रिकेट बललाई 15 m/s को गतिमा सिधा माथि आकाशमा फालियो भने त्यो अधिकतम कति उचाइसम्म माथि जान्छ?

उत्तर

u = 15 m/s; सबैभन्दा माथि v = 0; माथि जाँदा g = −9.8 m/s²।
v2=u2+2gh  ⇒  0=152+2×(−9.8)×h  ⇒  h=22519.6=11.48 m v^2 = u^2 + 2gh \;\Rightarrow\; 0 = 15^2 + 2 \times (-9.8) \times h \;\Rightarrow\; h = \frac{225}{19.6} = 11.48\ \text{m}
h = 11.48 m।