परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
24 प्रश्न
एकाइ 6 · प्रकृति र वातावरण
2. भिन्नता लेख्नुहोस्
मौसम परिवर्तन र जलवायु परिवर्तन
उत्तर
| मौसम परिवर्तन | जलवायु परिवर्तन |
|---|---|
| घण्टा वा दिनको अवधिमा हावाको अवस्थामा आउने परिवर्तन। | दशकौँको अवधिमा औसत मौसममा आउने परिवर्तन। |
| प्राकृतिक रूपमा सधैँ भइरहन्छ। | बिस्तारै हुन्छ; आज मुख्य गरी मानवीय क्रियाकलापले गर्दा हुन्छ। |
| स्थानीय हुन्छ र छोटो समय मात्र रहन्छ। | क्षेत्रीय वा विश्वव्यापी हुन्छ र लामो समयसम्म रहन्छ। |
| जस्तै: घमाइलो बिहानपछि दिउँसो पानी पर्नु | जस्तै: 30 वर्षमा मनसुन छोटो हुँदै जानु तर झन् ठुलो पानी पर्नु |
लोपोन्मुख बिरुवा र जडीबुटी
उत्तर
| लोपोन्मुख बिरुवा | जडीबुटी |
|---|---|
| सङ्ख्या निकै घटेकाले लोप हुन सक्ने बिरुवा। | रोग निको पार्न जसका भाग प्रयोग गरिन्छन्, ती बिरुवा। |
| कति बाँकी छन् भन्ने आधारमा (जोखिमअनुसार) छुट्याइन्छ। | प्रयोगका आधारमा छुट्याइन्छ। |
| संरक्षण चाहिन्छ; सङ्कलनमा रोक लगाइन्छ। | सामान्य (तुलसी, निम) वा दुर्लभ (जटामसी, पाँचऔँले) दुवै हुन सक्छन्। |
| जस्तै: लोठ सल्ला, पाँचऔँले, चाँप | जस्तै: तुलसी, निम, घिउकुमारी, बेसार |
(जटामसी र सर्पगन्धा जस्ता केही बिरुवा दुवै समूहमा पर्छन्।)
हरितगृह प्रभाव र जलवायु परिवर्तन
उत्तर
| हरितगृह प्रभाव | जलवायु परिवर्तन |
|---|---|
| हावामा भएका हरितगृह ग्यासले पृथ्वीको ताप रोकेर राख्ने प्रक्रिया। | तापक्रम, वर्षा र ऋतु जस्ता जलवायुका पक्षमा लामो समयमा आउने परिवर्तन। |
| पृथ्वीलाई जीवनका लागि पुग्ने गरी न्यानो राख्ने प्राकृतिक प्रक्रिया। | आज मुख्य गरी मानिसले निम्त्याएको समस्या। |
| कारण हो। | असर हो: हरितगृह प्रभाव बलियो हुँदा विश्वव्यापी उष्णता बढ्छ र जलवायु फेरिन्छ। |
| यो नभएको भए पृथ्वीको तापक्रम करिब −18 °C हुन्थ्यो। | यसका कारण हिमनदी पग्लन्छन्, खडेरी पर्छ, बाढी आउँछ र समुद्री सतह बढ्छ। |
3. कारण दिनुहोस्
बेमौसमी वर्षाको मुख्य कारक जलवायु परिवर्तन हो।
उत्तर
जलवायु परिवर्तनका कारण हावा र समुद्र तात्छन्। तातो हावाले बढी पानीको बाफ धारण गर्न सक्छ: हरेक 1 °C तापक्रम बढ्दा करिब 7 % बढी। तापक्रम बढ्दा मनसुन ल्याउने हावाको बहाव पनि फेरिन्छ। त्यसैले पानी सधैँको समयमा पर्दैन। कहिले बेमौसममा पर्छ, कहिले छोटो समयमा निकै ठुलो पानी पर्छ र बिचबिचमा लामो समय पानी नै पर्दैन।
जलवायु परिवर्तनका कारण समुद्रको आयतन बढ्छ।
उत्तर
जलवायु परिवर्तनका कारण पृथ्वी तात्दा समुद्रको पानी फैलिन्छ। जमिनमाथिको बरफ (हिमनदी र ग्रिनल्यान्ड तथा अन्टार्कटिकाका हिमपाता) पनि पग्लेर समुद्रमा पुग्छ। यी दुवै कारणले महासागरको आयतन बढ्छ र समुद्री सतह माथि आउँछ।
जनावरहरू लोप हुनुको कारण जलवायु परिवर्तन पनि हो।
उत्तर
जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रम, वर्षा र ऋतुमा छिटो परिवर्तन आउँछ। धेरै जनावर त्यति छिटो अनुकूलन गर्न वा अन्यत्र सर्न सक्दैनन्। तिनले खाने बिरुवा हराउन सक्छन् वा बेमौसममा फुल्न सक्छन्। तिनका वासस्थान (जस्तै चिसा हिमाली टाकुरा, सिमसार वा कोरल चट्टान) खुम्चिन्छन् र नयाँ रोग फैलिन्छन्। अनुकूलन गर्न वा उपयुक्त ठाउँमा सर्न नसक्ने प्रजाति घट्दै जान्छन् र लोप हुन सक्छन्।
लोपोन्मुख जीवहरूको वासस्थानको संरक्षणले ती जनावरहरूको संरक्षण गर्न सकिन्छ।
उत्तर
जनावरलाई चाहिने खाना, पानी, आश्रय र प्रजनन गर्ने ठाउँ त्यसको प्राकृतिक वासस्थानमा पाइन्छ। जनावर त्यही वासस्थानमा बाँच्न अनुकूलित भएको हुन्छ। जनावर लोपोन्मुख हुनुको सबैभन्दा ठुलो कारण वासस्थानको विनाश हो। नेपालका राष्ट्रिय निकुञ्ज र सामुदायिक वनमा जस्तै वासस्थानको संरक्षण गरियो भने जनावरले आफैँ खाना खोज्न, प्रजनन गर्न र सङ्ख्या बढाउन सक्छन्।
जडीबुटीको प्रयोग मानिसको स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ।
उत्तर
जडीबुटीमा उपयोगी रसायन हुन्छन्। निम, बेसार र तुलसीले जीवाणु मार्छन्। पोलेको ठाउँमा घिउकुमारीले शीतल पार्छ र घाउ निको पार्छ। असुरोले सास फेर्न सजिलो बनाउँछ। सही मात्रामा प्रयोग गर्दा जडीबुटीबाट सामान्य रोगमा सस्तोमा राहत मिल्छ। कतिपय औषधीको तुलनामा यिनको साइड इफेक्ट कम हुन्छ र यी स्थानीय रूपमै पाइन्छन्। धेरै आधुनिक औषधी पनि यिनैबाट बनेका छन्। (तर जडीबुटी ज्ञानसाथ प्रयोग गर्नुपर्छ र गम्भीर रोगमा डाक्टरकहाँ जानुपर्छ।)
तुलसीलाई जीवनप्रदायक बिरुवा पनि भनिन्छ।
उत्तर
तुलसीका स्वास्थ्यसम्बन्धी धेरै उपयोग छन्। यसले पाचनमा मदत गर्छ र केही कीटाणु मार्छ। खोकी, रुघा र घाँटी दुखाइमा पनि यसबाट राहत मिल्छ। तुलसीलाई पवित्र पनि मानिन्छ। धेरै घरमा यसलाई लगाएर पूजा गरिन्छ र जीवनको अन्तिम क्षणमा सम्मानस्वरूप मानिसलाई यसको नजिक राखिन्छ। यिनै कारणले तुलसीलाई जीवनप्रदायक बिरुवा भनिन्छ। (तुलसीले “बढी अक्सिजन दिन्छ” भन्ने सुनिन्छ, तर वास्तवमा यसले आफ्नै आकारका अरू बिरुवाभन्दा बढी अक्सिजन दिँदैन।)
निम बहुउपयोगी जडीबुटी हो।
उत्तर
निमको रुखका सबै भाग (पात, बोक्रा, जरा, फूल, फल र बिउ) उपयोगी हुन्छन्। छालाका रोगमा, घाउ र ठेउलामा एन्टिमाइक्रोबियलका रूपमा, दतिवनका रूपमा र आयुर्वेदिक औषधीमा निम प्रयोग गरिन्छ। भण्डार गरिएको अन्न र लुगामा किरा लाग्न नदिन पनि यसको प्रयोग हुन्छ। निमको तेललाई प्राकृतिक कीटनाशक विषादीका रूपमा प्रयोग गरिन्छ। यति धेरै तरिकाले प्रयोग हुने भएकाले निमलाई बहुउपयोगी जडीबुटी भनिन्छ।
यार्चागुम्बा शक्तिवर्धक जडीबुटीका रूपमा प्रयोग हुन्छ।
उत्तर
परम्परागत तिब्बती र चिनियाँ औषधीमा यार्चागुम्बाले बल, सहनशक्ति र ऊर्जा दिन्छ भन्ने विश्वास छ। त्यसैले यसलाई प्रायः मह वा दुधसँग शक्तिवर्धक औषधीका रूपमा खाइन्छ। यसमा कर्डिसेपिन जस्ता केही पदार्थ हुन्छन्। यी पदार्थको यस्तो असरबारे वैज्ञानिकहरू अध्ययन गरिरहेका छन्। (तर मानिसमा गरिएका परीक्षणबाट यसले ऊर्जा बढाउँछ भन्ने बलियो प्रमाण अझै भेटिएको छैन भन्ने कुरा पनि जान्नुपर्छ।)
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
जलवायु परिवर्तन भनेको के हो?
उत्तर
कुनै ठाउँ वा सारा पृथ्वीको जलवायुमा दशकौँ वा त्योभन्दा लामो समयमा आउने परिवर्तनलाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ। यसमा औसत तापक्रम, वर्षा, हावा र ऋतुमा परिवर्तन आउँछ। जलवायु परिवर्तनका प्राकृतिक कारण पनि हुन सक्छन्, तर आज भइरहेको परिवर्तन मुख्य गरी मानवीय क्रियाकलापले गर्दा भएको हो। जीवावशेष इन्धन बाल्दा र वन फँडानी गर्दा हावामा हरितगृह ग्यास थपिन्छन् र पृथ्वी झन् तात्छ।
जलवायु परिवर्तनका मुख्य कारण लेख्नुहोस्।
उत्तर
प्राकृतिक कारण: सूर्यको ऊर्जामा आउने परिवर्तन; पृथ्वीले परावर्तन गर्ने सूर्यको प्रकाशको मात्रामा आउने परिवर्तन (हिउँ, बरफ, बादल); ज्वालामुखी विस्फोट।
मानव सिर्जित कारण (आजको मुख्य कारण): ऊर्जा उत्पादन र सवारी साधनमा कोइला, तेल र ग्यास बाल्नु; उद्योग; वनविनाश; मिथेन र नाइट्रस अक्साइड निकाल्ने खेती र फोहोर। यिनबाट हरितगृह ग्यास थपिन्छन्। ती ग्यासहरूले बढी ताप रोकेर राख्छन् र पृथ्वी तात्छ।
जलवायु परिवर्तनका असर व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
- खडेरी र बाढी: बेलामा पानी नपर्ने वा एकै पटक धेरै पानी पर्ने हुँदा खेती र खाद्य आपूर्तिमा क्षति हुन्छ।
- पग्लँदै गएका हिमनदी र बढ्दै गएका हिमताल: हिमालयका हिमनदी खुम्चिँदै छन् र हिमताल ठुला हुँदै छन्। सन् 2024 मा थामेमा जस्तै हिमताल विस्फोट बाढी (GLOF) ले गाउँलाई खतरामा पार्छ।
- समुद्री सतहमा वृद्धि: समुद्रको पानी फैलिँदा र जमिनको बरफ पग्लँदा तटीय क्षेत्र र टापु डुब्छन्।
- जैविक विविधतामा ह्रास: वनस्पति र जनावरले अनुकूलन गर्न सक्दैनन्; केही माथिल्लो उचाइतिर सर्छन् भने केही लोप हुने खतरामा पर्छन्।
- स्वास्थ्यमा असर: लु चल्छ, डेङ्गु जस्ता रोग नयाँ ठाउँमा फैलिन्छन् र बाली नसप्रिँदा कुपोषण हुन्छ।
- अनिश्चित मौसम: बेमौसमी वर्षा, लामो खडेरी, बढी पहिरो र डढेलो।
दुर्लभ जनावरहरू भन्नाले कस्ता जनावरहरू जनाउँछ?
उत्तर
वासस्थानको विनाश, सिकार, प्रदूषण वा जलवायु परिवर्तनका कारण सङ्ख्या निकै घटेर लोप हुने खतरामा परेका जनावरलाई दुर्लभ (वा लोपोन्मुख) जनावर भनिन्छ। नेपालमा पाटे बाघ, एकसिङ्गे गैँडा, हाब्रे, हिउँ चितुवा, घडियाल र सालक यसका उदाहरण हुन्।
दुर्लभ जनावरहरूको संरक्षण गर्न के के उपाय अवलम्बन गर्न सकिन्छ?
उत्तर
- तिनको सङ्ख्या र आवश्यकताबारे अध्ययन र अनुसन्धान गर्ने।
- राष्ट्रिय निकुञ्ज, संरक्षण क्षेत्र र सामुदायिक वन जस्ता प्राकृतिक वासस्थानको संरक्षण गर्ने: स्वस्थानीय संरक्षण।
- चोरी सिकारी र अवैध व्यापार कडाइका साथ रोक्ने।
- घडियालमा जस्तै चिडियाखाना र प्रजनन केन्द्रमा प्रजनन गराएर प्राकृतिक अवस्थामा फर्काउने: परस्थानीय संरक्षण।
- उपयुक्त कानुन बनाउने र लागु गर्ने।
- जनचेतना जगाउने, स्थानीय मानिसलाई संरक्षणको फाइदामा सहभागी गराउने (मध्यवर्ती क्षेत्रको आम्दानी, पर्यटन) र वन्यजन्तुबाट भएको क्षतिको राहत दिने।
जलवायु परिवर्तनका कारणले नेपालमा पाइने धेरै बिरुवा लोप हुँदै गएका छन्। उक्त बिरुवाको संरक्षणमा तपाईँको भूमिका के हुन सक्छ, सङ्क्षिप्त व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
- आफ्नो क्षेत्रमा पाइने दुर्लभ बिरुवा चिन्ने र तिनबारे अरूलाई बताउने।
- प्राकृतिक अवस्थाबाट निकालिएका दुर्लभ बिरुवा (जस्तै पाँचऔँले वा जटामसी) कहिल्यै नउखेल्ने र नकिन्ने; तस्करी देखे खबर गर्न सहयोग गर्ने।
- घर र विद्यालयमा रैथाने र दुर्लभ बिरुवा बिउबाट हुर्काउने, वृक्षरोपणमा भाग लिने र रोपिएका बेर्नाको हेरचाह गर्ने।
- डढेलो र जथाभाबी चरिचरन रोक्न सहयोग गर्ने।
- आफ्नो कार्बन फुटप्रिन्ट घटाउने (हिँडेर वा साइकलमा जाने, बिजुली र इन्धन बचाउने, फोहोर नबाल्ने) र परिवारलाई पनि त्यसै गर्न प्रेरित गर्ने।
- इको क्लबमा सहभागी हुने र सामुदायिक वन उपभोक्ता समूहका काममा भाग लिने।
नेपालमा पाइने जडीबुटीहरूको संरक्षण र प्रवर्धनका लागि स्थानीय जनतालाई जडीबुटी प्रशोधन तथा यसको प्रयोगसम्बन्धी तालिम अत्यावश्यक छ। यस भनाइलाई आफ्ना तर्कसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
यो भनाइ सही छ। अहिले धेरैजसो जडीबुटी प्राकृतिक अवस्थाबाट खनेर काँचै सस्तोमा बेचिन्छन् र धेरै ठाउँमा अत्यधिक सङ्कलन भइरहेको छ। स्थानीय मानिसलाई यी कुराको तालिम दिइयो भने:
- दिगो रूपमा सङ्कलन गर्ने (फेरि उम्रन पुग्ने गरी केही छोड्ने; सही समयमा टिप्ने),
- प्राकृतिक अवस्थाबाट लिनुको सट्टा आफ्नै जमिनमा जडीबुटी खेती गर्ने,
- जडीबुटीलाई तेल, धुलो र औषधीमा प्रशोधन गर्ने (काँचो जडीबुटीभन्दा यिनको मूल्य धेरै गुणा हुन्छ),
- घरमा सही मात्रामा र सही तरिकाले प्रयोग गर्ने,
तब स्थानीय मानिसको आम्दानी बढ्छ। जङ्गली बिरुवा दिगो आम्दानीको स्रोत बन्ने भएकाले तिनको संरक्षण पनि हुन्छ। यसका साथै नेपालको परम्परागत ज्ञान जीवित रहन्छ र काममा आउँछ।
यार्चागुम्बाको संरक्षण गरी यसको उत्पादनमा वृद्धि गर्दा देशको आर्थिक स्तरमा पनि सुधार हुन्छ। यस भनाइलाई स्पष्ट पार्नुहोस्।
उत्तर
यार्चागुम्बा संसारकै सबैभन्दा बहुमूल्य प्राकृतिक वस्तुमध्ये एक हो। यसको धेरैजसो बिक्री चीनमा हुन्छ। यसको सङ्कलनबाट अहिले नै हजारौँ हिमाली परिवारले वर्षकै सबैभन्दा ठुलो आम्दानी गर्छन् र सरकारले रोयल्टी पाउँछ। तर अत्यधिक सङ्कलनले गर्दा यो घट्दै छ। यसको वासस्थानको संरक्षण गरियो, सङ्कलन नियन्त्रण गरियो (सङ्कलनको समय तोक्ने, अनुमतिपत्र दिने, बीजाणु छर्न केही यार्चागुम्बा छोड्ने) र यसको खेतीबारे अनुसन्धान गरियो भने धेरै वर्षसम्म यसको उत्पादन टिक्न र बढ्न पनि सक्छ। प्रशोधन गरेर उचित र कानुनी बजारमा बेच्दा देशमा बढी विदेशी मुद्रा भित्रिन्छ र डोल्पा, दार्चुला जस्ता दुर्गम जिल्लामा रोजगारी र आम्दानी बढ्छ।
दिइएको नक्सा (कन्सेप्ट म्याप) अध्ययन गरी बाँकी भाग पूरा गर्नुहोस्।
उत्तर
A (मानव सिर्जित कारण): जीवावशेष इन्धन बाल्नु, उद्योग, वनविनाश, सवारी साधन।
B (प्राकृतिक कारण): सूर्यको गतिविधिमा परिवर्तन, पृथ्वीले परावर्तन गर्ने सूर्यको प्रकाशको मात्रामा परिवर्तन, ज्वालामुखी विस्फोट।
C (प्रभाव): खडेरी र बाढी, समुद्री सतहमा वृद्धि, जैविक विविधतामा ह्रास, मानव स्वास्थ्यमा असर, बेमौसमी वर्षा, हिमनदी पग्लनु।
D: जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरणका उपाय। यसअन्तर्गत सौर्य विकिरण व्यवस्थापन, कार्बन सञ्चयमा जोड दिने र कार्बन उत्सर्जन घटाउने उपाय पर्छन्।
(सौर्य विकिरण व्यवस्थापन भनेको सूर्यको केही प्रकाश अन्तरिक्षतिर फर्काउनु हो, जस्तै सेता छानाबाट। आकाशमा धेरै माथि कण छरेर ठुलो स्तरमा यसो गर्ने विचार अझै अध्ययनमै छ र निकै विवादित छ।)
चित्रमा दुईओटा हातले पृथ्वी समातेका छन्। भाग क मा पृथ्वी हरियो र निलो छ, आकाश सफा छ र घाँस ताजा छ। भाग ख मा पृथ्वी सुक्खा, खैरो र जलिरहेको छ र धुवाँ तथा मरेको जमिन देखिन्छ। दिइएको चित्र अवलोकन गरी भाग क र ख बिच रहेको भिन्नता विश्लेषण गर्नुहोस्।
उत्तर
| भाग क | भाग ख |
|---|---|
| स्वस्थ पृथ्वी: वन, सफा पानी र सफा आकाश। | क्षति पुगेको पृथ्वी: सुक्खा जमिन, आगो र धुवाँ। |
| सामान्य हरितगृह प्रभाव; स्थिर जलवायु। | अत्यधिक हरितगृह ग्यास; विश्वव्यापी उष्णता। |
| ठिक समयमा पानी पर्छ; बाली सप्रन्छ। | खडेरी, लु र डढेलो। |
| समृद्ध जैविक विविधता। | वनस्पति र जनावर लोप हुँदै जान्छन्। |
| उत्सर्जन घटाएर प्रकृतिको संरक्षण गर्दा हामीले पाउने पृथ्वी। | त्यसो नगर्दा हामीले पाउने पृथ्वी। |
पृथ्वीको भविष्य हाम्रै हातमा छ भन्ने कुरा यस चित्रबाट थाहा हुन्छ।
चित्रमा एक जना मानिस धुवाँ उडिरहेको विशाल फोहोरको थुप्रोमाथि बोरा बोकेर हिँडिरहेका छन्। दिइएको चित्रको गहन अवलोकन गरी यस्तो फोहोरको थुप्रोले जलवायु परिवर्तनमा खेल्ने भूमिका व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
- मिथेन: थुप्रोमा भएका खानेकुरा र अन्य जैविक फोहोर हावाविना कुहिँदा मिथेन निस्कन्छ। 20 वर्षको अवधिमा मिथेन CO₂ भन्दा करिब 80 गुणा बलियो हरितगृह ग्यास हो।
- बाल्नु: फोहोरका थुप्रामा प्रायः आफैँ आगो लाग्छ वा आगो लगाइन्छ। यसबाट कार्बनडाइअक्साइड र कालो धुवाँ (ब्ल्याक कार्बन) निस्कन्छ। कालो धुवाँले हावा पनि तताउँछ र हिमालको हिउँमा बसेर त्यसलाई कालो बनाउँछ। कालो भएको हिउँ छिटो पग्लन्छ।
- स्रोतको बर्बादी: फालिएका हरेक वस्तु बनाउन ऊर्जा खर्च भएको थियो र त्यसबाट उत्सर्जन पनि भएको थियो।
के गर्दा मदत पुग्छ: घरमै फोहोर छुट्याउने, भान्साको फोहोरबाट कम्पोस्ट बनाउने, प्लास्टिक, कागज र धातु पुनः प्रयोग (रिसाइकल) गर्ने, प्लास्टिक कम प्रयोग गर्ने र फोहोर कहिल्यै नबाल्ने।
एकसिङ्गे गैँडा लोप हुने अवस्थामा पुगेको छ। यसको संरक्षणका लागि के के गर्न सकिन्छ, सङ्क्षिप्तमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
(पहिले राम्रो खबर: नेपालमा एकसिङ्गे गैँडा अब लोप हुने अवस्थामा छैन। सन् 1960 को दशकको अन्त्यतिर करिब 100 मात्र रहेका गैँडा सन् 2021 मा 752 पुगेका छन्। IUCN ले पनि अब यसलाई लोपोन्मुख होइन, जोखिममा (vulnerable) वर्गमा राखेको छ। तर यसलाई अझै संरक्षण चाहिन्छ।)
- चोरी सिकारी रोक्ने: सेना र निकुञ्जको गस्ती, कडा सजाय र गैँडाको खागको व्यापारविरुद्ध कारबाही।
- वासस्थानको संरक्षण गर्ने: चितवन, बर्दिया, शुक्लाफाँटा र पर्साका घाँसे मैदान र सिमसारको संरक्षण; गैँडाले खाने बिरुवालाई छोप्ने माइकेनिया जस्ता मिचाहा प्रजाति हटाउने।
- गैँडालाई विभिन्न ठाउँमा फैलाउने: एउटै रोग वा बाढीले सबै गैँडा नसकियून् भनेर केही गैँडालाई अन्य निकुञ्जमा सार्ने (नेपालले बर्दिया र शुक्लाफाँटामा सारेजस्तै)।
- नियमित रूपमा गणना र अध्ययन गर्ने।
- स्थानीय मानिसलाई संलग्न गराउने: निकुञ्जको आम्दानी मध्यवर्ती क्षेत्रका समुदायसँग बाँड्ने, बालीमा भएको क्षतिको राहत दिने र जनचेतना कार्यक्रम चलाउने।
हाम्रो स्थानीय स्तरमा विभिन्न किसिमका जडीबुटी पाइन्छन्। तर हामी सामान्य रोगको उपचारका लागि पनि परनिर्भर हुन्छौँ। यसको प्रमुख कारण पहिचान गरी स्थानीय जडीबुटीको अधिकतम प्रयोग गर्नका लागि गर्नुपर्ने कार्यबारे लेख्नुहोस्।
उत्तर
मुख्य कारण: ज्ञानको कमी। कुन स्थानीय बिरुवा जडीबुटी हुन्, कुन भाग प्रयोग गर्ने, कति मात्रामा र कसरी तयार पार्ने भन्ने कुरा धेरै मानिसलाई थाहा छैन। पाका मानिसको परम्परागत ज्ञान पनि हराउँदै छ। स्थानीय जडीबुटीको अनुसन्धान, प्रशोधन र बजार पनि कम भएकाले तयारी औषधी पाउन सजिलो हुन्छ।
के गर्न सकिन्छ:
- पाका मानिस र परम्परागत उपचारकको ज्ञान हराउनुअघि नै लेखेर राख्ने (परियोजना कार्य 6.3 को पुस्तिका यसको सुरुवात हो)।
- विद्यालय र समुदायमा स्थानीय जडीबुटीबारे सिकाउने।
- घरका करेसाबारी, विद्यालयका बगैँचा र सामुदायिक वनमा जडीबुटी लगाउने।
- स्थानीय मानिसलाई जडीबुटी प्रशोधन गर्न र बेच्न तालिम दिने।
- साँच्चै काम गर्ने जडीबुटी र तिनको सुरक्षित मात्रा पत्ता लगाउन अनुसन्धानलाई सहयोग गर्ने।