राति एक बजिसक्यो, तर शुकमानलाई निद्रा लागेको छैन। अरबको खाडीमा दुई वर्ष पसिना बगाएर कमाएको पाँच लाख रुपियाँ एउटा मोबाइल सन्देशका कारण बैङ्क खाताबाट हराएको छ। घरमा कसैलाई भन्न सकेका छैनन्। कोठामा अरू कोही छैन, त्यसैले उनी आफैँसँग बोल्छन्: आफूलाई धिक्कार्छन्, पुराना घटना सम्झन्छन्, अनि अन्त्यमा एउटा निर्णयमा पुग्छन्।
‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ एउटा मनोवाद हो। यसमा एउटै पात्रको मनभित्रको उथलपुथल उसैको बोलीबाट देखाइएको छ। विषय हो साइबर अपराध: मोबाइल र इन्टरनेटमार्फत हुने ठगी, नक्कली प्रोफाइल र झुक्याएर मान्छे बेच्ने प्रयाससम्म। पाठले डर मात्र देखाउँदैन, जोगिने उपाय पनि सिकाउँछ, र पीडितलाई चुप लागेर बस्नुभन्दा उजुरी गरेर अरूलाई बचाउने बाटो देखाउँछ।
यस एकाइमा मनोवादको अर्थ अनुच्छेद अनुच्छेद गरी बुझिन्छ, कठिन शब्द, टुक्का र उखानको अर्थ खोलिन्छ, लघुतावाची र समूहवाची शब्द चिनिन्छन्, पाठका सबै अभ्यासको उत्तर दिइन्छ, समास र द्वित्व तथा दीर्घ ऊकारको नियम सिकिन्छ, र मनोवाद, विज्ञापन, बैङ्क भौचर, संवाद र फाराम लेख्ने तरिका नमुनासहित सिकिन्छ।
मनोवाद पढ्नुअघि
मनोवाद भनेको के हो?
नाटकमा पात्रहरू एकअर्कासँग कुरा गर्छन्; त्यसलाई संवाद भनिन्छ। तर कहिलेकाहीँ पात्र एक्लै हुन्छ र मनमा खेलिरहेका कुरा ठुलो स्वरमा आफैँलाई सुनाउँछ। एउटै पात्रले आफ्ना भावना, सम्झना, पछुतो र योजना आफैँसँग बोलेर प्रकट गर्ने रचनालाई मनोवाद भनिन्छ। यसलाई आत्मालाप पनि भनिन्छ।
मनोवादका मुख्य विशेषता यस्ता हुन्छन्:
- एउटै पात्र: बोल्ने पात्र एक जना हुन्छ; अरू पात्र उसको सम्झनामा मात्र आउँछन्।
- पात्रको परिचय: सुरुमा पात्र, स्थान र समय दिइन्छ, नाटकमा जस्तै।
- कोष्ठकभित्रका निर्देशन: पात्रले के गर्छ, कसरी बोल्छ भन्ने कुरा कोष्ठकमा लेखिन्छ: (कोल्टो फर्कँदै), (खुइय सुस्केरा हाल्दै)। यिनलाई रङ्गमञ्चीय निर्देशन भनिन्छ। वाचन गर्दा यी पढिँदैनन्, अभिनयमा देखाइन्छन्।
- प्रथम पुरुष: पात्र ‘म’ भनेर बोल्छ: म फसेँ, मैले हेरेँ।
- भावको उतारचढाव: पछुतो, रिस, डर, आशा र निर्णय एकपछि अर्को आउँछन्। मनोवादको सुन्दरता यही भित्री द्वन्द्व हो।
तलकामध्ये मनोवादको विशेषता कुन होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
साइबर अपराध भनेको के हो?
कम्प्युटर, मोबाइल र इन्टरनेटको संसारलाई साइबर संसार भनिन्छ। यही संसारमार्फत गरिने चोरी, ठगी, धम्की, अर्काको नाम र फोटोको दुरुपयोग जस्ता गैरकानुनी कामलाई साइबर अपराध भनिन्छ। नेपालमा यस्ता अपराध इलेक्ट्रोनिक कारोबार ऐन, २०६३ लगायतका कानुनअनुसार दण्डनीय छन्, र तिनको अनुसन्धान नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोले गर्छ।
पाठमा तीन किसिमका साइबर अपराध आएका छन्:
| अपराध | कसरी हुन्छ | पाठमा कसलाई |
|---|---|---|
| चिट्ठा वा पुरस्कारको ठगी | ‘तपाईँलाई ठुलो पुरस्कार परेको छ’ भनेर सन्देश वा फोन आउँछ; पुरस्कार पाउन बैङ्क विवरण, पासवर्ड वा शुल्क मागिन्छ। | शुकमान |
| नक्कली प्रोफाइल र फोटोको दुरुपयोग | अर्काको नाम र फोटो राखेर प्रोफाइल खोलिन्छ; फोटोमा अर्काको टाउको जोडेर बेइज्जत गरिन्छ। | शुकमानले सुनेका घटना |
| झुक्याएर लैजाने प्रयास | सामाजिक सञ्जालमा नक्कली परिचय दिएर विश्वास जितिन्छ, बिहे वा विदेशको लोभ देखाएर टाढा लगिन्छ। | काकाकी छोरी पानमती |
अपरिचित नम्बरबाट ‘तपाईँलाई २५ लाख रुपियाँ परेको छ, बैङ्क खाता नम्बर र ओटिपी पठाउनुहोस्’ भन्ने सन्देश आयो भने के गर्नु उचित हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मनोवादको अर्थ: अनुच्छेद अनुच्छेद
सुरुको दृश्य: पात्र, स्थान र समय
पाठ नाटकको जस्तै परिचयबाट सुरु हुन्छ: पात्र शुकमान, स्थान काठमाडौँको बोहोराटार, समय राति दश बजे। कोष्ठकभित्रको परिचयले मञ्चको दृश्य देखाउँछ: शुकमान बत्ती निभाएर सुतेको आधा घण्टा भइसक्यो, तर निद्रा परेको छैन। साइबर अपराध बढेर आफू र अरू धेरैले दुःख पाएको सम्झेर उनी खिन्न (उदास) छन्। सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका विकृति (बिग्रेका चलन) ले उनको मन अमिलो भएको छ। साइबर अपराधबारे पढेका, सुनेका कुरा पनि बेलाबेलामा झल्यास्स (अचानक) मनमा आइरहन्छन्।
यो परिचयले पाठको मूड तय गर्छ: रात, एक्लोपन र निद्रा नलाग्नु। मनोवाद बोल्ने उपयुक्त अवस्था यही हो।
१. ‘हरे! के जमाना आयो...’: आफैँलाई दोष
शुकमान ‘हरे!’ भन्दै सुरु गर्छन्। सामाजिक सञ्जालले जीवन सजिलो बनाउला भनिएको थियो, उल्टै जटिल र समस्याले भरिएको बनायो भन्ने उनको गुनासो छ। सञ्जालबारे जानकार भनिने आफू नै फसेपछि अरू कति फसे होलान् भनी उनी सोच्छन्। ‘खाएको विष लाग्नुपर्ने, नखाएको विष पनि लाग्दोरहेछ’ भनेर उनी आफूमाथि आइपरेको अनपेक्षित दुःख व्यक्त गर्छन्।
त्यसपछि उनी दोष मोबाइललाई होइन, आफैँलाई दिन्छन्: होस गुमाउने त आफैँ हुँ। गत वर्ष उनी साइबर सचेतनासम्बन्धी कक्षामा सहभागी भएका थिए, जहाँ साइबर अपराध शाखाका सब इन्स्पेक्टरले राम्ररी सम्झाउनुभएको थियो। तर पढेको कुरा व्यवहारमा नउतारे त्यो पढाइको के अर्थ? उनले ती कुरा एक कानले सुनेर अर्को कानले उडाएका रहेछन्। अन्त्यमा उनी त्यो दिन आएको सन्देश तुरुन्तै नहटाई ‘के रहेछ’ भनेर खोलेकोमा पछुताउँछन्: नचिनेको नम्बरबाट आएको यस्तो सन्देश शत्रुले पनि नहेरोस्।
२. ‘तपाईँलाई २५ लाख...’: लोभको सन्देश
सन्देश थियो: ‘तपाईँलाई २५ लाख रुपियाँको पुरस्कार परेको छ, बधाई।’ देख्नासाथ शुकमान खुसीले उम्लिए, सित्तैको धन पाइने भो भनेर मक्ख परे। त्यसैको फल आज भोग्नुपर्यो। उनले यो कुरा घरपरिवारलाई भनेका छैनन्; सबैले थाहा पाए कसरी मुख देखाउने भन्ने लाजले उनलाई पिरोलिरहेको छ। आफ्नो अवस्थालाई उनी सङ्कटको भुमरी भन्छन्: पानीको भुमरीमा परेको मान्छे जति चलमलाए पनि भित्रैतिर तानिन्छ, उस्तै उनी पनि दुःखको चक्करबाट निस्कने बाटो देख्दैनन्।
शुकमानले आफ्नो अवस्थालाई ‘सङ्कटको भुमरी’ किन भनेका हुन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
३. ‘हरे! जताततै साइबर अपराधको बाढी...’: अरूले भोगेका कुरा
शुकमान आफूले सुनेका अरू अपराध सम्झन्छन्: अरूको नाम र फोटो प्रयोग गरेर नक्कली प्रोफाइल खोल्ने, गैरकानुनी हरकत गरेर बेइज्जत गर्ने, फोटोमा अर्काको टाउको जोडेर आफन्तलाई पठाउने वा सञ्जालमा राख्ने। ‘धन्न आफू त्यस्तोमा परिएन’ भन्दै उनी फेरि आफूलाई धिक्कार्छन्: साइबर सचेतना कक्षा लिएकै थिएँ, तर शिक्षकले पढाएको र पाठ्यपुस्तकमा लेखेको कुरा मात्र पढ्ने बानीले बाहिरको प्रविधिमय संसारसँग अपरिचित भएँ। दुःख आफैँमाथि पर्दा पढेको कुरा पनि प्रयोग गर्न नसकिने रहेछ भन्ने उनको अनुभव हो। अनुच्छेद मोबाइल ओल्टाइपल्टाइ हेर्दै त्यसभित्रको संसारको कल्पनामा डुबेको रङ्गमञ्चीय निर्देशनमा टुङ्गिन्छ।
४. ‘साँच्चै यो मोबाइलभित्र त सारा संसार...’: दुई मनको लडाइँ
यो अनुच्छेदमा मोबाइलको दुवै पाटो देखाइएको छ। त्यसभित्र नाच, गाना, धर्म, अधर्म, स्वर्ग र नरक सबै छन्; ज्ञानको भण्डार र सुकर्म (असल काम) को बाटो पनि छ, कुकर्म (खराब काम) को कुबाटो पनि। मान्छेका औँला खराब कुरा खोज्न तम्सिए भने यही धर्तीमा नरक भोग्नुपर्छ। आफ्ना औँलाले त्यो सन्देश थिचेकामा उनी यति पछुताउँछन् कि ती औँलालाई लोहोरोले थिचिदिऊँ जस्तो लाग्छ।
त्यसपछि ठगीको क्रम आउँछ। २५ लाखको लोभ देखाएर त्यो दुष्टले बैङ्क खातासहित सबै व्यक्तिगत विवरण माग्यो। शुकमानको एउटा मनले शङ्का गर्यो: ठग होला, केही नदिऊँ। अर्को मनले भन्यो: ‘तेरो भाग्य चम्केको हो, तालुमा आलु फल्दै छ, ठालु पल्टेर नस्विकारे पैसा आउँदैन।’ यहीँ उनको मन लोभको माकुरे जालोमा फस्यो। ठगले अरूलाई पैसा पठाएको जस्तो देखिने बैङ्क भौचरका फोटा पनि पठायो। विश्वास भएपछि शुकमानले नाम, विवरण, खाता सबै खुरुखुरु लेखेर पठाए।
उनी अचम्म मान्छन्: सधैँ ठुलो काम गर्दा साथी वा परिवारसँग सोध्ने मान्छे, यसपालि किन सोधिनँ? ‘दशा लागेको’ भनेर उनी आफ्नो दुर्दशालाई लोककथाको राक्षससँग दाँज्छन्: ढोकामा चुकुल लगाएर सुतेको कोठामा पनि वायुपङ्खी (हावाका पखेटा भएको) घोडा चढेर राक्षस आएझैँ दुर्दशा जसरी पनि आइपुग्छ। अनुच्छेद उनी दलिनतिर एकटक हेरिरहेको दृश्यमा टुङ्गिन्छ।
‘तेरो तालुमा आलु फल्दै छ’ भन्ने भनाइले शुकमानको मनमा के देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
५. ‘तपाईँलाई चिट्ठा परेको छ...’: पाँच लाख गायब, पानमतीको सम्झना
ठगले फोन पनि गर्यो: ‘तपाईँलाई चिट्ठा परेको छ, नलिए अर्कैलाई दिन्छौँ।’ यो हतार गराउने चाल थियो। पर्सिपल्ट शुकमान बैङ्कमा पैसा हेर्न गए, र थाहा पाए: पुरस्कार आउनु त कता हो कता, उल्टै खाताको पाँच लाख गायब भएछ। सित्तैमा धनको खोलो फर्काउँछु भन्दा पसिना बगाएर सँगालेको धन नै बगेर गयो। उनी उखान सम्झन्छन्: ‘लोभले लाभ, लाभले विलाप’, अर्थात् लोभले कहिलेकाहीँ लाभ होला, तर त्यस्तो लाभको अन्त्य रुवाइमा हुन्छ। उनको त लाभ हुँदै नभई सिधै विलाप भयो।
यहाँबाट उनी अर्को घटना सम्झन्छन्। गत वर्ष काकाकी छोरी पानमतीले एउटा अपरिचित व्यक्तिको (सायद नक्कली आइडीबाट आएको) मित्रता अनुरोध स्विकारिन्। त्यसले लगातार सन्देश पठायो, आफूलाई हङकङको लाहुरे र बिहे गर्न काठमाडौँ आएको भनी गुड्डी हाँक्यो (ठुलाठुला गफ लगायो)। ‘पढेर के गर्छ्यौ, आखिर पैसा नै कमाउने हो, विदेश घुम्न पाइन्छ’ भनेर फकायो। केही दिनपछि बिहे गर्यो र दिल्ली हुँदै हङकङ लैजान्छु भनेर सुनौली पुर्यायो। शुकमान अचम्म मान्छन्: ठाउँठेगाना नबुझी, कागजपत्र र राहदानीबिनै विदेश लैजान्छु भन्दा कसरी पत्याइन्?
संयोगले उनी जोगिइन्। सुनौली नाका पार गराउन खोज्दा एउटा सामाजिक संस्थाका कर्मचारीले देखेर सोधपुछ गरे। पोल खुल्ने भयो भनेर त्यो ठगको सातोपुत्लो उड्यो, र सबैको आँखा छलेर ऊ सुइँकुच्चा ठोक्यो (भाग्यो)। संस्थाका दिदीबहिनीले पानमतीलाई घर फर्काइदिए।
६. ‘लौ हेर त, १२ पो बजिसकेछ!’: पत्रिकाको समाचार
घडीमा बाह्र बजिसकेको देखेर शुकमान आफूलाई सम्झाउँछन्: ‘हुने हार दैव नटार’, अर्थात् हुनुपर्ने कुरा भगवान्ले पनि टार्न सक्दैनन्। पाँच लाखको चिन्ताले ज्यान सुकाउनुभन्दा आत्मविश्वास जगाएर अगाडि बढ्नुपर्छ। अरबको खाडीमा दुई वर्ष बसेर कमाएको धन गोलखाडीमा गयो (कहिल्यै नफर्किने गरी डुब्यो)। ‘खाडी’ र ‘गोलखाडी’ को यो शब्दखेलले उनको तितो व्यङ्ग्य देखाउँछ। ठगलाई भगवान्ले सजाय देलान् भन्छन्, तर तुरुन्तै सोच्छन्: आफ्नै बुद्धि बिग्रेपछि भगवान्ले पनि के गर्नु?
अनि उनी हातका पन्जालाई सिरानी बनाएर कोल्टो फेर्छन्, र भर्खरै पढेको एउटा समाचार सम्झन्छन्: साइबर संसारमा फसेका र अरू कोही नफसोस् भन्ने चाहनेले नेपाल प्रहरीको साइबर अपराध शाखामा तुरुन्त सम्पर्क गर्नू। यहीँ उनको सोच बदलिन्छ: ‘म त फसेँ, पैसा त डुब्यो; अब अरू नफसून् भनेर म साइबर अपराध शाखामा जान्छु।’ उनी अलि आश्वस्त (ढुक्क) हुन्छन्। पाठको मोड यही अनुच्छेदमा आउँछ: पछुतोबाट कामको निर्णयतिर।
अनुच्छेद ६ मा शुकमानको सोचमा आएको मुख्य परिवर्तन कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
७. ‘साइबर अपराधको सिकारबाट जोगिन...’: सुरक्षाका उपाय
यो अनुच्छेद शुकमानले पढेका कुरा सम्झेको रूपमा आएको छ, तर वास्तवमा यो पाठकका लागि सुरक्षाको सूची हो:
- कम्प्युटर, ल्यापटप र मोबाइलका पासवर्ड कसैलाई नदिने, र बेलाबेलामा फेरिरहने।
- अपरिचित व्यक्ति वा संस्थाबाट आएका इमेल नखोल्ने।
- इमेल वा सञ्जालमा काम सकेपछि साइन आउट वा लग आउट गर्ने।
- आकर्षक उपहार वा चिट्ठाको भ्रममा नपर्ने; शङ्का लागे नजिकको प्रहरी कार्यालयमा सम्पर्क गर्ने।
- कुनै लिङ्क आए त्यो सही हो कि होइन पहिले पत्ता लगाएर मात्र थिच्ने।
- अर्काको वाइफाइ गैरकानुनी रूपमा नचलाउने।
- मोबाइल हराए नजिकको दूरसञ्चार सेवा प्रदायकलाई खबर गरी सिम बन्द (ब्लक) गराउने।
बिचमा शुकमान फेरि पछुताउँछन्: प्रहरीलाई एउटा फोन मात्र गरेको भए यसरी फस्ने थिइनँ।
८. ‘कस्तुरीले आफ्नो नाभिमा भएको गन्ध खोज्दै...’: सङ्कल्प र निद्रा
अन्तिम अनुच्छेद एउटा उपमाबाट सुरु हुन्छ। भनिन्छ, कस्तुरी मृग आफ्नै नाभिबाट आउने सुगन्ध कहाँबाट आयो भनी खोज्दै भौँतारिँदा सिकारीको फेला पर्छ। शुकमान पनि आफ्नै लोभको गन्धको पछि लागेर पाँच लाख लुट्ने सिकारीको फेला परे।
अब उनी सुर्ता छोड्छन्। सन्देश आएको नम्बरसहित सबै कुरा साइबर अपराध शाखामा बताउने, पैसा भेटिए राम्रो, नभेटिए पनि ठग पक्राउ परे अरू त जोगिन्छन् भन्ने सोच्छन्। घडीमा एक बजिसक्छ। बिहानै साइबर ब्युरोमा फोन गर्ने, अपराधबाट जोगिने तरिका सिक्ने र समाजमा चेतना फैलाउने काममा लाग्ने उनी निर्णय गर्छन्। आफू र पानमतीले भोगे जस्तै घटना कति मान्छेले भोगे होलान्, कति त गुपचुप (लुकेर) रहे होलान् भन्ने सोच्छन्। कोही पनि अनाहक (बिनसित्ति) नफसोस्, साइबर अपराधीको सातो उडाउनुपर्छ भन्ने अठोटसहित उनको अन्तिम कामना पाठको शीर्षक बन्छ: कसैलाई पनि कहिल्यै यस्तो नहोस्। अनि उनी ओछ्यानमा पल्टिन्छन् र भुसुक्क निदाउँछन्।
सुरुमा निद्रा नलागेका शुकमान अन्त्यमा भुसुक्क निदाउनुको अर्थ छ: निर्णय गरेपछि मन हलुका भयो।
मनोवादको विश्लेषण
विषयवस्तु र सन्देश
मनोवादको विषयवस्तु साइबर अपराध हो: मोबाइलमा आएको पुरस्कारको सन्देशमा विश्वास गरेर पाँच लाख रुपियाँ गुमाएका शुकमानको पछुतो, आफन्तले भोगेको अर्को घटनाको सम्झना र अन्त्यमा अरूलाई जोगाउने उनको सङ्कल्प। यसका मुख्य सन्देश हुन्
- प्रविधि आफैँमा असल वा खराब हुँदैन; त्यसको प्रयोग गर्नेको विवेकले नतिजा तय गर्छ।
- सित्तैको धनको लोभ ठगीको सबैभन्दा ठुलो ढोका हो।
- पढेको ज्ञान व्यवहारमा नउतारे काम लाग्दैन।
- ठगीमा परेपछि लाजले लुकाउनुभन्दा उजुरी गर्नु र अरूलाई सचेत गराउनु ठिक हो।
मनोवादका तत्त्व
| तत्त्व | यस मनोवादमा |
|---|---|
| पात्र | बोल्ने पात्र शुकमान मात्र; पानमती, ठग, सब इन्स्पेक्टर र सामाजिक संस्थाका कर्मचारी सम्झनामा मात्र आउँछन्। |
| परिवेश | काठमाडौँको बोहोराटारमा शुकमानको सुत्ने कोठा, राति दश बजेदेखि एक बजेसम्म; सम्झनामा बैङ्क, खाडी र सुनौली नाका। |
| विषयवस्तु | साइबर ठगी, नक्कली प्रोफाइल, झुक्याएर विदेश लैजाने प्रयास र त्यसबाट जोगिने उपाय। |
| द्वन्द्व | शुकमानको मनमा लोभ र शङ्काबिच, अनि पछुतो र साहसबिच। अन्त्यमा साहसले जित्छ। |
| कथनशैली | प्रथम पुरुष: शुकमान ‘म’ भनेर आफ्नो कुरा आफैँ भन्छन्। |
| रङ्गमञ्चीय निर्देशन | कोष्ठकभित्र: (कोल्टो फर्कँदै), (खुइय सुस्केरा हाल्दै), (घडी हेर्दै); यिनले पात्रको मनको अवस्था पनि देखाउँछन्। |
| भाषाशैली | सरल बोलचालको नेपाली, ‘हरे!’, ‘हैट!’, ‘मेरी आम्मै!’ जस्ता उद्गार, टुक्का, उखान र उपमा; साइबर, प्रोफाइल, लिङ्क, लग आउट जस्ता प्रविधिका शब्द। |
| उद्देश्य | साइबर अपराधबारे सचेत गराउनु र पीडितलाई उजुरीका लागि प्रेरित गर्नु। |
भाषा र शैली: टुक्का, उखान र उपमा
शुकमान आफ्नो दुःख सिधा भन्नुभन्दा धेरै ठाउँमा तुलना, टुक्का र उखानबाट भन्छन्। यसले भाषालाई जीवन्त बनाएको छ।
| पाठमा आएको अभिव्यक्ति | के बुझाउँछ |
|---|---|
| खाएको विष लाग्नुपर्ने, नखाएको विष पनि लाग्दोरहेछ | आफूले नसोचेको, नगरेजस्तो लागेको कामको पनि दुःख भोग्नुपर्नु |
| बुद्धिमा बिर्को लाग्नु | चाहिएका वेला दिमाग नचल्नु |
| एक कानले सुनेर अर्को कानले उडाउनु | सुनेर पनि मनमा नराख्नु, वास्ता नगर्नु |
| खुसीले उम्लिनु, मक्ख पर्नु | अत्यन्त खुसी हुनु, फुरुङ्ग हुनु |
| सङ्कटको भुमरी | निस्कने बाटो नदेखिने दुःख |
| लोहोराले थिचौँ जस्तो लाग्नु | आफ्नै अङ्गप्रति पनि रिस उठ्ने गरी पछुतो हुनु |
| तालुमा आलु फल्नु | अचानक भाग्य खुल्नु |
| ठालु पल्टनु | आफूलाई ठुलो ठानेर पर्वाह नगर्नु |
| लोभको माकुरे जालो | एक पटक परेपछि उम्कन नसकिने लोभको फन्दा |
| वायुपङ्खी घोडा चढेर राक्षस आएझैँ | बन्द कोठामा पनि दुर्भाग्य जसरी पनि आइपुग्नु |
| लोभले लाभ, लाभले विलाप | लोभबाट पाएको फाइदाको अन्त्य दुःखमा हुन्छ |
| गुड्डी हाँक्नु | ठुलाठुला झुटा गफ लगाउनु |
| सातोपुत्लो उड्नु | डरले होस हराउनु |
| सुइँकुच्चा ठोक्नु | कसैले नदेख्ने गरी चुपचाप भाग्नु |
| हुने हार दैव नटार | हुनुपर्ने कुरा भगवान्ले पनि टार्न सक्दैनन् |
| खाडीको कमाइ गोलखाडीमा जानु | कडा मिहिनेतको कमाइ कहिल्यै नफर्किने गरी डुब्नु |
| कस्तुरीले नाभिको गन्ध खोज्दै सिकारीको फेला पर्नु | आफ्नै चाहनाको पछि लाग्दा जालमा पर्नु |
| भुसुक्क निदाउनु | मन हलुका भएर तुरुन्तै गहिरो निद्रामा पर्नु |
पात्रको चरित्रचित्रण
शुकमान इमानदार, मिहिनेती र परिवारप्रति जिम्मेवार मान्छे हुन्। अरबको खाडीमा दुई वर्ष पसिना बगाएर उनले पैसा कमाए, र सधैँ ठुलो काम गर्दा परिवार र साथीसँग सोध्ने बानी पनि थियो। तर एक पटक लोभमा परेर उनी ठगिए। उनको चरित्रमा विरोधाभास छ: साइबर कक्षा लिएका, तर व्यवहारमा भुलेका; शङ्का गर्ने, तर लोभले शङ्का दबाउने।
उनको सबैभन्दा ठुलो गुण आत्मसमीक्षा हो। उनी दोष मोबाइल, भाग्य वा अरूलाई थुपार्दैनन्; ‘आफ्नै बुद्धिले गयो’ भन्छन्। अर्को गुण सामाजिक जिम्मेवारी हो: आफ्नो पैसा फर्कियोस् वा नफर्कियोस्, अरू नफसून् भनेर उजुरी गर्ने र चेतना फैलाउने निर्णय गर्छन्। यसैले उनी परिवर्तनशील पात्र हुन्: लाज र पछुतोबाट साहस र सङ्कल्पसम्म पुग्छन्।
शुकमानलाई परिवर्तनशील पात्र किन भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
शब्दभण्डार
कठिन शब्दको अर्थ
पाठमा आएका कठिन शब्द र तिनका अर्थ तल छन्। रेखाङ्कित शब्दमा थिच्दा नेपाली शब्द मा त्यसको अङ्ग्रेजी अर्थ, नेपाली अर्थ र उदाहरण देखिन्छ।
| शब्द | अर्थ |
|---|---|
| खिन्न | उदास, दुःखी |
| विकृति | बिग्रिएको रूप वा चलन |
| जटिल | गाह्रो, अल्झिएको |
| विचित्र | अनौठो, विलक्षण |
| घोरिनु | गहिरो सोचमा डुब्नु |
| मक्ख | अत्यन्त खुसी, फुरुङ्ग |
| भुमरी | हावा वा पानी घुमेर बनेको चक्र; यहाँ ‘निस्कन नसकिने दुःख’ |
| सङ्कट | आपत्विपत्, ठुलो दुःख |
| गैरकानुनी | कानुनविरुद्धको, अवैध |
| अपरिचित | चिनजान नभएको |
| कुकर्म | खराब काम |
| दुष्ट | अर्कालाई दुःख दिने स्वभाव भएको |
| लोहोरो | सिलौटामा मसला पिँध्ने ढुङ्गा वा फलामको लाम्चो वा गोलो उपकरण |
| शङ्का | सन्देह, पत्याउन नसक्ने अवस्था |
| भाग्य | किस्मत |
| ठालु | आफूलाई ठुलो ठान्ने; ठालु पल्टनु: पर्वाह नगर्नु |
| दुर्दशा | दुर्गति, नराम्रो हालत |
| चुकुल | ढोका थुन्ने फलामको अङ्कुसे |
| दलिन | छानो वा तला थाम्न तेर्सो राखिएको काठ |
| चिट्ठा | भाग्यले जितिने पुरस्कार, लटरी |
| गायब | बेपत्ता, हराएको |
| विलाप | रोइकराइ, बिलौना |
| लाहुरे | विदेशी सेनामा काम गर्ने; विदेशमा कमाउने |
| नाका | देशको सिमानामा आवतजावत गर्ने ठाउँ, प्रवेश स्थान |
| सातो | होस; सातो उड्नु: डरले होस हराउनु |
| सुइँकुच्चा | चुपचाप भाग्ने काम |
| आश्वस्त | ढुक्क भएको, भरोसा पाएको |
| पन्जा | हत्केला र औँला; यहाँ ‘हात’ |
| प्रदायक | प्रदान गर्ने, दिने |
| सुर्ता | पिर, चिन्ता |
| गुपचुप | लुकेको, कसैले थाहा नपाएको |
| अनाहक | बिनसित्ति, बिनाकाममा |
| भुसुक्क | एकैछिनमा गहिरो निद्रामा परेको |
| बेपत्ता | पत्तो नलागेको, हराएको |
| सावधानी | होसियारी, ध्यान दिएर काम गर्ने बानी |
लघुतावाची र समूहवाची शब्द
एउटै वस्तुलाई कहिले त्यसको सानो एकाइका रूपमा र कहिले धेरैको समूहका रूपमा भनिन्छ। भात भन्दा धेरै दाना बुझिन्छ, तर एउटा दाना भन्नुपर्यो भने सितो भनिन्छ।
- कुनै वस्तुको सबैभन्दा सानो अंश वा एकाइ जनाउने शब्दलाई लघुतावाची शब्द भनिन्छ: भातको सितो, पानीको थोपो, मकैको गेडो, चिनीको दाना, केराको कोसो, धुलोको कण।
- धेरै वस्तु वा प्राणीको समूह जनाउने शब्दलाई समूहवाची शब्द भनिन्छ: कमिलाको ताँती, मौरीको घार, भेडाबाख्राको बथान, बाँसको घारी, मान्छेको हुल, केराको घरी, घाँसको मुठो।
चिन्ने सजिलो तरिका: शब्दको अगाडि ‘एउटा’ राखेर सोध्नुहोस्, ‘एउटा थोपो’ भन्दा थोरै बुझिन्छ कि धेरै? एउटा थोपो एउटै सानो अंश हो, तर एउटा बथानभित्र धेरै पशु हुन्छन्।
अभ्यास: शब्दभण्डार
दिइएका शब्द र तिनका अर्थबिच जोडा मिलाउनुहोस्: सङ्कट, विलाप, लोहोरो, शङ्का, अपरिचित, सातो (अर्थका स्तम्भमा: होस; सिलौटामा मसला पिँध्ने उपकरण; सन्देह; बेपत्ता; बिलौना; आपत्विपत्; चिनजान नभएको; सावधानी)
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको कमिला, काग र बाँदरको अनुच्छेदबाट तीन तीनओटा लघुतावाची र समूहवाची शब्द पहिचान गर्नुहोस्।
उत्तर
पाँच पाँचओटा लघुतावाची र समूहवाची शब्द पर्ने गरी अनुच्छेद लेख्नुहोस्।
नमुना अनुच्छेद (लघुतावाची गाढा, समूहवाची छड्के अक्षरमा)
दिइएका पद तथा पदावलीलाई अर्थ खुल्ने गरी वाक्यमा प्रयोग गर्नुहोस्: हरे!, सञ्जाल, विवरण, सुइँकुच्चा ठोक्नु, हुने हार दैव नटार, लोभले लाभ लाभले विलाप
उत्तर
बोध र अभिव्यक्ति
दिइएका शब्दको शुद्ध उच्चारण गर्नुहोस्: झल्यास्स, गज्जब, शत्रु, खुरुखुरु, बुद्धि, अत्तोपत्तो, पन्जा, दूरसञ्चार, आश्वस्त
उच्चारण गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा
दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ मनोवाद कुन पात्रको घटनासँग सम्बन्धित छ?
- ख.मनोवादमा ‘नगद पुरस्कारसहित बधाई दिएको सन्देश’ भन्दा अगाडि र पछाडि कुन कुन प्रसङ्ग आएका छन्?
- ग.पत्रिका मनमनै पढेको वर्णन मनोवादको कुन अनुच्छेदमा छ?
- घ.मनोवादमा कुन पुरुषीय कथनशैली उपयोग गरिएको छ?
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘लौ हेर त, १२ पो बजिसकेछ!’ बाट सुरु हुने मनोवादको अंश पढी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्:
- क.मनोवादको अंशमा पात्र निदाउन नसक्नुको कारण के हो?
- ख.पात्रले कहाँ गएर धन कमाएको थियो?
- ग.पात्रले समाचारमा के कुरा पढेको थियो?
- घ.पात्रले समाचारमा पढेका कुरा व्यवहारमा उतार्न नसक्दा कस्ता समस्या भोग्नुपर्यो, लेख्नुहोस्।
उत्तर
‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ मनोवादका पात्रले मनमा खेलाएका मुख्य मुख्य घटना टिपोट गर्नुहोस्।
उत्तर
‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ मनोवादबाट कस्तो सन्देश पाइन्छ, लेख्नुहोस्।
नमुना उत्तर
मनोवादमा उल्लेख भएको साइबर अपराधको प्रसङ्ग पढेपछि तपाईँले कस्तो महसुस गर्नुभयो, उल्लेख गर्नुहोस्।
नमुना उत्तर
दिइएका शीर्षकमा छोटो मनोवाद लेख्नुहोस्:
- क.नतिजा प्रकाशनको अगिल्लो दिन
- ख.पुरस्कृत हुँदाको क्षण
क. को नमुना
ख. को नमुना
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘जनहित कम्प्युटर तालिम केन्द्र’ को विज्ञापनको नमुना पढ्नुहोस् र तपाईँको विद्यालयले प्रकाशन गरेको बालसाहित्य पत्रिकाका लागि विज्ञापन तयार गर्नुहोस्।
विज्ञापन लेख्दा के के राख्ने
नमुना विज्ञापन
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको बैङ्क भौचरको नमुना पढ्नुहोस् र भौचर भर्ने अभ्यास गर्नुहोस्।
भौचरमा के के भरिन्छ
नमुना (भरिएको भौचर)
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको ‘प्रविधिको प्रयोगले सिकाइ प्रणालीलाई...’ बाट सुरु हुने अनुच्छेद पढ्नुहोस् र सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्:
- क.प्रश्नहरू
- अ.प्रविधिको प्रयोगले सिकाइमा कस्तो सुविधा पुर्याएको छ?
- आ.तपाईँले सिकाइका लागि कुन कुन एप्स प्रयोग गर्नुभएको छ, नाम लेख्नुहोस्।
- इ.विद्यार्थीमा प्रविधिप्रति मोह बढ्नुको कारण के हो?
- ई.विद्यार्थीलाई परियोजना कार्य गर्न प्रविधिले कसरी सहयोग गर्छ?
- ख.भाषिक संरचना र वर्णविन्यास पहिचान गर्नुहोस्:
- अ.अनुच्छेदबाट दुईओटा समस्त शब्द खोजी तिनको विग्रह गर्नुहोस्।
- आ.‘ठुलो’ र ‘पढाइ’ शब्दलाई द्वित्व प्रक्रियाबाट नयाँ शब्द बनाउनुहोस्।
- इ.अनुच्छेदबाट सुरु र बिचमा दीर्घ ऊकार प्रयोग भएका एक एकओटा शब्द टिप्नुहोस्।
क. का उत्तर
ख. का उत्तर
सुनाइ र बोलाइ
पाठ्यपुस्तकको सुनाइ पाठ ४ ग्रिक पौराणिक कथाका पात्र प्रमिथसको कथा हो, जसले मान्छेका लागि स्वर्गबाट आगो चोरेर ल्याए। पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले यसको रेकर्डिङ सार्वजनिक गरेको छ। सुन्नुअघि तलका प्रश्न पढ्नुहोस्।
सुनाइ पाठ ४ सुन्नुहोस् र दिइएका वाक्य ठिक भए ठिक र बेठिक भए बेठिक भन्नुहोस्:
- क.एक दिन उनले पातालबाट आगो चोरी पृथ्वीमा ल्याए अनि मान्छेलाई दिए।
- ख.उज्यालाको ज्ञान विज्ञानको विकास गरी मान्छे देवताभन्दा शक्तिशाली भए।
- ग.अन्धकारमा सबै मान्छे बाँच्न सफल भए।
- घ.आगाले उज्यालो मात्र दिँदो रहेनछ, पोल्दो पनि रहेछ।
उत्तर
सुनाइ पाठ ४ का आधारमा दिइएका प्रश्नको उत्तर भन्नुहोस्:
- क.स्वर्गबाट आगो चोरी कसले ल्यायो?
- ख.प्रमिथसलाई अजम्बरी पीडाको सजाय किन दिइयो?
- ग.ओडारतिर भाग्ने को हुन्?
- घ.यो सुनाइ पाठको सन्देश के हो?
उत्तर
व्याकरण: समास र द्वित्व
नयाँ शब्द बनाउने धेरै तरिका छन्। एकाइ ३ मा उपसर्ग र प्रत्यय जोडेर शब्द बनाइयो। यहाँ दुई अरू तरिका सिकिन्छ: फरक शब्द जोडेर (समास) र एउटै शब्द दोहोर्याएर (द्वित्व)। एसईईको शब्दनिर्माणमा यी दुवैबाट प्रश्न सोधिन्छन्।
समास
‘घर र परिवार’ भन्नुको सट्टा ‘घरपरिवार’ भनिन्छ। ‘पाठका लागि पुस्तक’ को सट्टा ‘पाठ्यपुस्तक’। दुई वा दुईभन्दा बढी शब्दका बिचमा आउने विभक्ति (को, ले, मा, का लागि), संयोजक (र, वा) वा अरू जोड्ने शब्द हटाएर एउटै शब्द बनाउने प्रक्रियालाई समास भनिन्छ।
- समासबाट बनेको शब्दलाई समस्त शब्द (वा समस्त पद) भनिन्छ: घरपरिवार, पाठ्यपुस्तक, लोककथा।
- समस्त शब्दलाई छुट्याएर हटेका शब्दसहित फेरि लेखिएको रूपलाई विग्रह (विग्रह पदावली) भनिन्छ: घर र परिवार, पाठका लागि पुस्तक, लोकमा प्रचलित कथा।
- समस्त शब्दको पहिलो शब्दलाई पूर्वपद र पछिल्लोलाई उत्तरपद भनिन्छ।
पाठमै धेरै समस्त शब्द छन्:
| समस्त शब्द | विग्रह |
|---|---|
| घरपरिवार | घर र परिवार |
| दिदीबहिनी | दिदी र बहिनी |
| समस्याग्रस्त | समस्याले ग्रस्त |
| पाठ्यपुस्तक | पढ्नका लागि तयार पारिएको पुस्तक |
| लोककथा | लोकमा प्रचलित कथा |
| आत्मविश्वास | आफूमाथिको विश्वास |
| दूरसञ्चार | टाढासम्मको सञ्चार |
| मरुभूमि | मरु (बालुवा) भएको भूमि |
| वायुपङ्खी | वायुमा उड्ने पङ्ख (पखेटा) छन् जसका, त्यो |
विग्रह गर्ने सजिलो तरिका: समस्त शब्दको अर्थ बोलेर भन्नुहोस्, र बोल्दा बिचमा आउने शब्द (र, को, मा, ले, जस्तो, जसको) नछुटाउनुहोस्। अर्थ बिग्रियो भने विग्रह गलत भयो।
समासका प्रकार
समस्त शब्दका पदबिचको सम्बन्ध हेरेर समास छ प्रकारका मानिन्छन्। प्रकार चिन्दा सही विग्रह गर्न सजिलो हुन्छ, किनभने हरेक प्रकारमा विग्रहको आफ्नै ढाँचा हुन्छ।
| प्रकार | चिनारी | उदाहरण र विग्रह |
|---|---|---|
| तत्पुरुष | पूर्वपदको विभक्ति हटेको; उत्तरपदको अर्थ प्रधान | समस्याग्रस्त (समस्याले ग्रस्त), कलाप्रवीण (कलामा प्रवीण), लोककथा (लोकको कथा), पकेटमार (पकेट मार्ने) |
| कर्मधारय | पूर्वपद विशेषण वा उपमा, उत्तरपद त्यसले बुझाउने नाम | चरणकमल (कमल जस्तो चरण), महाठग (ठुलो ठग), नीलकमल (निलो कमल) |
| द्विगु | पूर्वपद सङ्ख्या; समूह जनाउँछ | त्रिभुज (तीन भुजाको समूह), नवरत्न (नौ रत्नको समूह), सप्तर्षि (सात ऋषिको समूह), चौबाटो (चार बाटाको समूह) |
| द्वन्द्व | दुवै पद प्रधान; बिचको ‘र’ वा ‘वा’ हटेको | दिनरात (दिन र रात), राधाकृष्ण (राधा र कृष्ण), जेठोबाठो (जेठो र बाठो), आपत्विपत् (आपत् र विपत्) |
| बहुव्रीहि | कुनै पद प्रधान नभई दुवै मिलेर अर्कै वस्तु वा व्यक्तिलाई जनाउने | लामखुट्टे (लामा खुट्टा छन् जसका, त्यो कीरा), दशानन (दश मुख छन् जसका, त्यो रावण), वायुपङ्खी |
| अव्ययीभाव | पूर्वपद अव्यय (प्रति, भर, यथा, आ); पूरै शब्द क्रियाविशेषण जस्तो | प्रतिदिन (हरेक दिन), भरपेट (पेट भरिने गरी), यथाशक्ति (शक्तिअनुसार), आजीवन (जीवनभर) |
‘चरणकमल’ को सही विग्रह कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘भरपेट’ कुन प्रकारको समास हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
द्वित्व
‘घर घर’, ‘ठुल्ठुलो’, ‘भातसात’: यी शब्दमा फरक शब्द जोडिएका छैनन्; एउटै शब्द वा त्यसको अंश दोहोरिएको छ। एउटै शब्द वा त्यसको केही अंश दोहोरिएर नयाँ शब्द बन्ने प्रक्रियालाई द्वित्व भनिन्छ। द्वित्वले प्रायः ‘धेरै’, ‘हरेक’, ‘त्यस्तै अरू’ वा ‘झन्’ को अर्थ थप्छ: घर घर (हरेक घर), भातसात (भात र त्यस्तै अरू खाने कुरा)।
द्वित्व तीन किसिमले हुन्छ:
| किसिम | के हुन्छ | उदाहरण र निर्माण प्रक्रिया |
|---|---|---|
| पूर्ण द्वित्व | पूरै शब्द जस्ताको तस्तै दोहोरिन्छ; कहिले बिचमा ‘ऐ’ जोडिन्छ | घर घर (घर + घर), जो जो, कालो कालो, निलो निलो; वनैवन (वन + ऐ + वन), विलापैविलाप, दुःखैदुःख |
| आंशिक द्वित्व | शब्दको पहिलो अक्षर वा अंश मात्र अगाडि दोहोरिन्छ | आआफ्नो (आफ्नो + आफ्नो), ससानो (सानो + सानो), ठुल्ठुलो (ठुलो + ठुलो), तात्तातो (तातो + तातो) |
| परिवर्तित द्वित्व | दोहोरिँदा एउटा अक्षर वा स्वर बदलिन्छ; दोहोरिएको अंशको छुट्टै अर्थ हुँदैन | भातसात (भात + भात), नुनसुन, लुगासुगा, पिठोसिठो, आलोपालो (पालो + पालो), आनीबानी, ऐँचोपैँचो, काटकुट, कुटकाट |
पाठमा पनि द्वित्व छन्: खुरुखुरु, विवरणसिवरण, ककसका, कति कति, सुरु सुरु, विलापैविलाप।
‘आआफ्नो’ कुन किसिमको द्वित्व हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: व्याकरण
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको शुकमानसम्बन्धी अनुच्छेदबाट तीनओटा समस्त शब्द र तीनओटा विग्रह पदावली पहिचान गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ मनोवादबाट पाँचओटा समस्त शब्द पहिचान गरी तिनको विग्रह गर्नुहोस्।
उत्तर
दिइएका समस्त शब्दको विग्रह गर्नुहोस्: प्रतिदिन, भरपेट, पकेटमार, कलाप्रवीण, चरणकमल, जेठोबाठो, त्रिभुज, नवरत्न, राधाकृष्ण, लामखुट्टे, सप्तर्षि
उत्तर
दिइएका द्वित्व शब्दलाई द्वित्व हुने तरिकाका आधारमा अलग अलग सूची बनाउनुहोस्: आआफ्नो, घर घर, वनैवन, भातसात, जो जो, कालो कालो, आलोपालो, नुनसुन, लुगासुगा, आनीबानी, ऐँचोपैँचो, ठुल्ठुलो, काटकुट, कुटकाट, पिठोसिठो, निलो निलो
उत्तर
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको डाँडाघरे सान्कान्छाको अनुच्छेदबाट दुई दुईओटा समस्त र द्वित्व शब्द पहिचान गरी निर्माण प्रक्रिया देखाउनुहोस्।
उत्तर
वर्णविन्यास: दीर्घ ऊकार
एकाइ ३ मा ह्रस्व उकार कहाँ लेखिन्छ भन्ने सिकियो। दीर्घ ऊकार कम ठाउँमा लेखिन्छ, त्यसैले तिनै ठाउँ सम्झे पुग्छ:
- तत्सम शब्दमा संस्कृतकै दीर्घ ऊ रहन्छ। सुरुमा: पूर्ण, भूमि, मूल, दूर, भूगोल, फुल, ऊर्जा; बिचमा: अनुभूति, विभूषण, सम्पूर्ण, अपूर्ण, मयूर; अन्त्यमा: वधू, स्वयम्भू।
- बहुवचनको ‘हरू’ मा सधैँ दीर्घ: केटाहरू, उनीहरू, प्रश्नहरू।
- सर्वनाम ‘ऊ’ र ‘आफू’ मा दीर्घ: ऊ आयो, आफू जानुपर्छ।
- आज्ञा र इच्छा जनाउने केही क्रियापदको अन्त्यमा दीर्घ: जाऊ, खाऊ, बोलाऊ (आज्ञा); पढूँ, गरूँ, जाऊँ (म के गरूँ? इच्छा)।
- नाता जनाउने केही नेपाली शब्दको अन्त्यमा दीर्घ: सासू, माइजू, भाउजू, फुपू।
बाँकी तद्भव र आगन्तुक शब्दमा प्रायः ह्रस्व उ हुन्छ: दुध, धुलो, फुल (अन्डा), सुन, बुबा। तर ‘फूल’ (पुष्प) र ‘फुल’ (अन्डा) जस्ता जोडीमा मात्राले अर्थ नै छुट्याउँछ।
तलकामध्ये शुद्ध वर्णविन्यास भएको वाक्य कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
अभ्यास: वर्णविन्यास
पाठ्यपुस्तकमा दिइएको पूर्णबहादुरसम्बन्धी अनुच्छेदबाट शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा दीर्घ ऊकार प्रयोग भएका शब्द पहिचान गर्नुहोस्।
उत्तर
शब्दकोशको सहायताले शब्दको सुरु, बिच र अन्तिममा दीर्घ ऊकार प्रयोग भएका पाँच पाँचओटा शब्द लेख्नुहोस् र साथीसँग छलफल गर्नुहोस्।
केही उदाहरण
रचना: संवाद र फाराम
यस पाठको सिर्जना कार्यमा दुई काम छन्: दुई साथीबिचको संवाद लेख्ने, र रजिस्ट्रेसन फाराम भर्ने। मनोवादमा एउटै पात्र बोल्थ्यो; संवादमा दुई वा बढी पात्र पालैपालो बोल्छन्।
संवाद लेख्ने योजना
१. पात्र र प्रसङ्ग तय गर्नुहोस्: को को, कहाँ, कुन विषयमा कुरा गर्दै छन्।
२. सुरुमा अभिवादन वा प्रसङ्ग खोल्ने वाक्य: संवाद एकाएक विषयमा नपसोस्।
३. पालैपालो बोल्ने: हरेक पात्रको नाम लेखेर विसर्गजस्तो चिह्न (:) पछि उसको भनाइ। एउटै पात्रको लामो भाषण नहोस्।
४. विचार आदानप्रदान: प्रश्न, उत्तर, असहमति र सुझाव; बोलीचालीको स्वाभाविक भाषा।
५. निष्कर्ष वा निर्णयमा टुङ्ग्याउने: अन्त्यमा दुवैले के गर्ने भन्ने स्पष्ट होस्।
६. लम्बाइ: परीक्षामा करिब १२ देखि १६ भनाइ (१५० देखि २०० शब्द) पर्याप्त हुन्छ।
पाठ्यपुस्तकका कार्य र नमुना
दुई जना साथीबिच पढाइका बारेमा भएको संवाद लेख्नुहोस्।
नमुना संवाद
शिक्षकको सहयोगमा रजिस्ट्रेसन फाराम भरेर कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
फाराम भर्दा के ध्यान दिने
नमुना (भरिएको फाराम)
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
परीक्षामा
‘लुगासुगा’ को निर्माण प्रक्रिया कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
‘यस्तो कहिल्यै नहोस्’ को कथनशैलीबारे कुन भनाइ ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।