दाइलाई विदेशमा पढ्न जान नाता प्रमाणित चाहियो। आमालाई छात्रवृत्तिका लागि आर्थिक अवस्था कमजोर भएको सिफारिस चाहियो। काकाको छोरी सोह्र वर्ष पुगिन्, नागरिकता लिन जिल्ला प्रशासन कार्यालय जानुअघि वडाको सिफारिस चाहियो। तीनै जना एउटै ठाउँ पुगे: वडा कार्यालय।
वडाले दिने कागज दुई किसिमका हुन्छन्। प्रमाणित गर्दा वडाले कुनै कुरा साँचो हो भनेर लेखिदिन्छ: यो व्यक्ति यसको छोरो हो, यो व्यक्ति अविवाहित हो, यसको जन्ममिति यो हो। सिफारिस गर्दा वडाले अर्को कार्यालयलाई काम गरिदिन अनुरोध गर्छ: यो व्यक्तिलाई नागरिकता दिनुहोस्, यो घरमा धारा जडान गरिदिनुहोस्। दुवैमा वडाले आफ्नो क्षेत्रका बासिन्दालाई चिनेर, कागज हेरेर र आवश्यक परे छिमेकीलाई सोधेर लेख्छ।
वडा कार्यालयको ठेगाना र फोन नम्बर पालिकाको वेबसाइटमा हुन्छ; त्यसको लिङ्क माथिको बाकसमा छ।
कानुनले वडालाई दिएका सिफारिसका काम
दफा १२(२)(ङ) को ‘सिफारिस तथा प्रमाणित गर्ने’ भन्ने सूचीमा ३६ खण्ड छन्। सबै तल तीन समूहमा छन्; दायाँको अङ्क ऐनको खण्ड हो।
व्यक्ति र परिवार
| सिफारिस वा प्रमाणित | खण्ड |
|---|---|
| नाता प्रमाणित; जीवितसँगको नाता प्रमाणित | (१), (२०) |
| मृतकसँगको नाता प्रमाणित र सर्जमिन सिफारिस | (२१) |
| नागरिकता र त्यसको प्रतिलिपि लिन सिफारिस | (२) |
| वैवाहिक अङ्गीकृत नागरिकताको सिफारिस | (३१) |
| जन्ममिति प्रमाणित | (७) |
| विवाहित वा अविवाहित प्रमाणित | (९) |
| व्यक्तिगत विवरण प्रमाणित | (१३) |
| नाम, थर, जन्ममिति वा ठेगाना फरक भए पनि व्यक्ति एकै हो भन्ने सिफारिस | (१५) |
| नाम, थर र जन्ममिति संशोधनको सिफारिस | (१६) |
| संरक्षक प्रमाणित, अनि व्यक्तिगत वा संस्थागत संरक्षकको सिफारिस | (१९) |
| जीवित रहेको सिफारिस | (२२) |
| हकवाला वा हकदार प्रमाणित | (२३) |
| अशक्त, असहाय र अनाथको पालनपोषणका लागि सिफारिस | (३०) |
| आर्थिक अवस्था कमजोर वा सम्पन्न भएको सिफारिस | (३२) |
| निःशुल्क वा सशुल्क स्वास्थ्य उपचारको सिफारिस | (१०) |
| जातीय पहिचान र जातीय सिफारिस (२०७५ को संशोधनले थपेको) | (३४क) |
घर, जग्गा र कर
| सिफारिस वा प्रमाणित | खण्ड |
|---|---|
| बहाल करको लेखाजोखा सिफारिस | (३) |
| घरजग्गा करको लेखाजोखा सिफारिस | (६) |
| बन्द घर वा कोठा खोल्दा रोहबरमा बस्ने | (४) |
| मोही लगत कट्टाको सिफारिस | (५) |
| घर पाताल प्रमाणित | (१२) |
| जग्गाधनी दर्ता प्रमाणपुर्जामा घर कायम गर्न सिफारिस | (१४) |
| जग्गाधनी दर्ता प्रमाणपुर्जा हराएको सिफारिस | (१७) |
| कित्ताकाट गर्न सिफारिस | (१८) |
| नामसारी गर्न सिफारिस | (२४) |
| जग्गाको हकसम्बन्धी सिफारिस | (२५) |
| जग्गा मूल्याङ्कन सिफारिस | (२८) |
| धारा र बिजुली जडानका लागि सिफारिस | (३४) |
व्यवसाय, उद्योग र विद्यालय
| सिफारिस वा प्रमाणित | खण्ड |
|---|---|
| व्यापार व्यवसाय बन्द भएको, नचलेको वा हुँदै नभएको सिफारिस | (८) |
| उद्योग ठाउँसारी गर्न सिफारिस | (२६) |
| आधारभूत विद्यालय खोल्न सिफारिस | (२७) |
| विद्यालयको कक्षा थप गर्न सिफारिस | (२९) |
| विद्यालय ठाउँसारी गर्न सिफारिस | (३३) |
यी बाहेक दुई खण्ड सबै सिफारिसमा लागु हुन्छन्: वडाले आफूले दिने सिफारिस र अरू कागज अङ्ग्रेजीमा पनि प्रमाणित गर्न सक्छ (११), र प्रचलित कानुनले सुम्पिएका अरू सिफारिस वा प्रमाणित पनि गर्छ (३५)। विद्यालय खोल्ने र कक्षा थप्ने अनुमति भने पालिकाले दिन्छ; वडाको काम सिफारिस मात्र हो। त्यो कुरा विद्यालय पानामा छ।
ऐनको सूचीमा नभए पनि बडापत्रमा देखिने
अन्तिम खण्डका कारण पालिकाहरूले अरू सिफारिस पनि आफ्नो बडापत्र र आर्थिक ऐनमा राखेका छन्। हामीले हेरेका एउटा गाउँपालिका र दुई नगरपालिकाका बडापत्र र आर्थिक ऐनमा बारम्बार देखिएका (स्रोत पानाको अन्त्यमा):
| सिफारिस वा प्रमाणित | के हो |
|---|---|
| चारकिल्ला प्रमाणित | जग्गाको चारैतिर कसको जग्गा वा के छ भनेर वडाले प्रमाणित गर्ने; चाहिए साक्षी राखेर सर्जमिन गरिन्छ |
| घरबाटो प्रमाणित | निवेदनमा बाटो र टोलको नाम खोलेर, स्थलगत निरीक्षणपछि जग्गा र त्यहाँको घर-बाटो प्रमाणित गर्ने |
| चारित्रिक सिफारिस | व्यक्तिको आचरणबारे वडाको सिफारिस |
| अदालतको शुल्क मिनाहा सिफारिस | अदालतमा तिर्नुपर्ने शुल्क मिनाहा (छुट) माग्दा |
| अस्थायी बसोबास प्रमाणित | वडामा अस्थायी रूपमा बसेको प्रमाणित |
| नाबालक परिचयपत्रका लागि सिफारिस | जिल्ला प्रशासन कार्यालयमा नाबालक परिचयपत्र लिन |
| छात्रवृत्ति सिफारिस | छात्रवृत्ति पाउन |
आफ्नो वडाले कुन कुन सिफारिस दिन्छ र कति लाग्छ भन्ने कुरा आफ्नै पालिकाको बडापत्र र आर्थिक ऐनमा हेर्नुहोस्।
चार सामान्य सिफारिस
नागरिकताका लागि सिफारिस
कक्षा ९ को सामाजिक पुस्तकअनुसार सोह्र वर्ष पुगेका नेपाली नागरिकलाई जिल्ला प्रशासन कार्यालयले नागरिकताको प्रमाणपत्र दिन्छ। वडाले नागरिकता दिँदैन; त्यसका लागि चाहिने सिफारिस दिन्छ। यसको शुल्क पालिकाको आर्थिक ऐनले तोक्छ।
नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३ को दफा ८(१) अनुसार वंशजको नाताले नागरिकता माग्दा निवेदनसँग दुई कागज चाहिन्छन्:
- बाबु, आमा वा आफ्नो वंशका तीन पुस्ताभित्रको नातेदारको नागरिकताको प्रमाणपत्रको प्रतिलिपि;
- जन्मस्थान र नाता खुल्ने गरी गाउँपालिका वा नगरपालिकाले दिएको सिफारिस। वडाले दिने सिफारिस यही हो।
त्यसैले वडामा जाँदा बाबु वा आमाको नागरिकता र आफ्नो जन्मदर्ताको प्रमाणपत्र लिएर जानुहोस्। अरू कागज के चाहिन्छ, आफ्नो वडा र जिल्ला प्रशासन कार्यालयको बडापत्रमा हेर्नुहोस्। अङ्ग्रेजीमा छोटो जानकारी: Get the ward’s recommendation first।
बसोबास प्रमाणित
कुनै व्यक्ति त्यो वडामा बस्छ भनेर वडाले लेखिदिने कागज। स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐनको सूचीमा यसको नाम छुट्टै छैन, तर पालिकाहरूले आफ्नो आर्थिक ऐनमा यसको शुल्क तोक्छन्; कतिपयले स्थायी बसोबास, अस्थायी बसोबास र ठेगाना प्रमाणितको छुट्टाछुट्टै शुल्क राख्छन् (तलको उदाहरण हेर्नुहोस्)।
नाता प्रमाणित
दुई व्यक्तिबिचको नाता (आमा-छोरी, दाजु-भाइ, पति-पत्नी) वडाले प्रमाणित गरिदिने कागज। विदेश जाँदा वा हकदाबी गर्दा यो प्रायः चाहिन्छ। शुल्क पालिकाको आर्थिक ऐनले तोक्छ।
आर्थिक अवस्था कमजोर भएको सिफारिस
परिवारको आर्थिक अवस्था कमजोर छ भनेर वडाले सिफारिस गरिदिन्छ। कतिपय पालिकाले यस्ता सिफारिस निःशुल्क दिन्छन्; आफ्नो पालिकाको कुरा उसको आर्थिक ऐनमा हेर्नुहोस्।
आफ्नो पालिकामा कुन सिफारिसको कति शुल्क लाग्छ भन्ने कुरा उसको यो वर्षको आर्थिक ऐनमा हुन्छ:
सिफारिस कसरी माग्ने
- बडापत्र हेर्नुहोस्। कुन सिफारिसमा के कागज, कति शुल्क र कति समय लाग्छ भन्ने कुरा कार्यालयको नागरिक बडापत्रमा हुनुपर्छ।
- कर तिरेको रसिद तयार राख्नुहोस्। कतिपय पालिकामा वडामार्फत जुनसुकै सेवा लिँदा सम्पत्ति कर तिरेको प्रमाण चाहिन्छ (माथिको उदाहरण हेर्नुहोस्)।
- निवेदन लेख्नुहोस्। वडाध्यक्षलाई सम्बोधन गरेर के चाहियो र किन चाहियो स्पष्ट लेख्नुहोस्। कसरी लेख्ने भन्ने कुरा निवेदन लेख्ने पानामा छ।
- कागज जोड्नुहोस् र शुल्क तिरेर रसिद लिनुहोस्।
- सिफारिस पढेर मात्र लिनुहोस्। नाम, थर, ठेगाना र मिति नमिले त्यहीँ सच्याउन भन्नुहोस्।
कहिलेकाहीँ वडाले छिमेकी र साक्षी बोलाएर सर्जमिन मुचुल्का गर्छ: तपाईँले भनेको कुरा ठिक हो कि होइन भनेर ठाउँमै बुझ्ने काम। यसको पनि छुट्टै शुल्क लाग्न सक्छ।
काम अड्किए के गर्ने
वडाले सिफारिस दिएन वा धेरै दिन लगायो भने रिसाउनुभन्दा पहिले कारण सोध्नुहोस्। बडापत्रमा लेखिएका कागज र सर्त पुगेका छन् कि छैनन् भनेर फेरि हेर्नुहोस्।
कारण चित्त नबुझे कानुनले यी बाटा दिएको छ:
- नागरिक बडापत्र: सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४ को दफा २५ अनुसार सर्वसाधारणलाई सेवा दिने कार्यालयले बडापत्र राख्नुपर्छ। दफा ३६ ले यो दफा स्थानीय तहमा पनि लागु गरेको छ। बडापत्रमा लेखिएअनुसार सेवा दिनु कार्यालय प्रमुख र कर्मचारीको कर्तव्य हो। मनासिब कारणबिना बडापत्रअनुसार सेवा नपाए जिम्मेवार कर्मचारीलाई विभागीय कारबाही हुन सक्छ र त्यसबाट हानि भए क्षतिपूर्तिको व्यवस्था नियमले गर्छ।
- अध्यक्ष वा प्रमुख: स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐनको दफा १६ अनुसार सेवा प्रवाहसम्बन्धी गुनासो व्यवस्थापन गर्नु गाउँपालिकाको अध्यक्ष वा नगरपालिकाको प्रमुखको काम हो। पालिकाको कार्यालयमा लिखित निवेदन दिन सकिन्छ।
सीताले छात्रवृत्तिका लागि विपन्नता सिफारिस माग्न आफ्नो वडा कार्यालयमा निवेदन दिइन्। कर्मचारीले घरको सम्पत्ति कर तिरेको रसिद माग्नुभयो। किन हुन सक्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
यो पाना कानुनबारे जानकारी हो, कानुनी सल्लाह होइन। शुल्क र कागज पालिकाअनुसार फरक हुन्छन्; जानुअघि आफ्नो वडामा सोध्नुहोस्।
कानुनी आधार
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४: दफा १२(२)(ङ), १२(२)(ङ)(११), १२(२)(ङ)(२), १२(२)(ङ)(३२), १२(२)(ङ)(३५), १६(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३: दफा ८(१)(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको आर्थिक ऐन, २०८३: दफा ३(१)(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
- सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४: दफा २५, ३६(सुरक्षित प्रति· सरकारी साइटमा)
यी तथ्य कहाँबाट
- स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग (२०८१ सम्मका संशोधनसहित; सरकारी साइट नखुलेकाले इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ वैशाखमा सुरक्षित प्रति पढिएको): दफा १२(२)(ङ) र दफा १६(४)(क)(११)।
- सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४ (सुरक्षित प्रति), नेपाल कानुन आयोग (२०८१ सम्मका संशोधनसहित; इन्टरनेट आर्काइभको प्रति): दफा २५ र ३६।
- नेपाल नागरिकता ऐन, २०६३, नेपाल कानुन आयोग (इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ साउनमा सुरक्षित प्रति): दफा ८(१)।
- सामाजिक अध्ययन, कक्षा ९, पाठ्यक्रम विकास केन्द्र: नागरिकताको प्रमाणपत्र जिल्ला प्रशासन कार्यालयले दिने।
- सूर्यविनायक नगरपालिकाको आर्थिक ऐन, २०८३ (सुरक्षित प्रति), स्थानीय राजपत्र खण्ड १०, संख्या १, २०८३ असार २४, २०८३ साउन १ देखि लागु (इन्टरनेट आर्काइभमा २०८३ साउनमा सुरक्षित प्रति): दफा ३(१), अनुसूची ११ (निःशुल्क सेवा), अनुसूची १८ (विभिन्न सिफारिस), २० (नाता प्रमाणित) र २१ (प्रमाणित र विविध दस्तुर)।
- व्यास नगरपालिकाको एउटा वडाको नागरिक बडापत्र, डिजिटल बडापत्र, २०८३ मङ्सिरमा हेरिएको: मोही लगत कट्टा, संस्थागत संरक्षक, कोठा खोल्दा रोहबर, घरबाटो र चारकिल्ला प्रमाणित, अस्थायी बसोबास, छात्रवृत्ति।
- आँबुखैरेनी गाउँपालिकाको नागरिक बडापत्र, डिजिटल बडापत्र, २०८३ मङ्सिरमा हेरिएको: चारकिल्ला प्रमाणित, मोही लगत कट्टा, उद्योग र विद्यालय ठाउँसारी, नाबालक परिचयपत्र, छात्रवृत्ति।
