परीक्षा अभ्यास

देशान्तर: उत्तरी ध्रुवदेखि दक्षिणी ध्रुवसम्म खिचिएका काल्पनिक अर्धवृत्ताकार रेखालाई देशान्तर रेखा भनिन्छ। यिनले कुनै ठाउँ प्रधान मध्याह्न रेखाभन्दा कति डिग्री पूर्व वा पश्चिममा छ भनेर बताउँछन्।

प्रधान मध्याह्न रेखा: बेलायतको ग्रिनविच भएर उत्तरी र दक्षिणी ध्रुव जोड्ने ०° को देशान्तर रेखालाई प्रधान मध्याह्न रेखा वा ग्रिनविच रेखा भनिन्छ। यसैबाट पूर्वी र पश्चिमी देशान्तर गनिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय तिथिरेखा: करिब १८०° देशान्तरमा पर्ने, पार गर्नासाथ मिति र बार फेरिने काल्पनिक रेखालाई अन्तर्राष्ट्रिय तिथिरेखा भनिन्छ। यो जमिन र टापु देश नकाटोस् भनेर समुद्रमा बाङ्गिएर गएको छ।

• क.देशान्तरबाट संसारका ठाउँको स्थानीय समय निकाल्न र तुलना गर्न सकिन्छ। विदेशमा रहेका परिवारलाई कुन बेला फोन गर्दा मिल्छ भनेर यसैबाट थाहा हुन्छ।
• ख.देशको प्रामाणिक समय तोक्न देशान्तर चाहिन्छ। नेपालको समय ८६° १५′ पूर्वी देशान्तरमा आधारित छ।
• ग.अक्षांशसँगै देशान्तरले पृथ्वीमा कुनै ठाउँको ठ्याक्कै अवस्थिति बताउँछ। मोबाइलको नक्सा र जीपीएसले यही प्रयोग गर्छन्।
• घ.हवाईजहाज, पानीजहाज र अन्तर्राष्ट्रिय यातायातको समयतालिका बनाउन देशान्तर र समय क्षेत्र चाहिन्छन्।
• ङ.अन्तर्राष्ट्रिय तिथिरेखाका कारण मिति कहाँ फेरिन्छ भन्ने थाहा हुन्छ।
• च.टिभीमा विदेशमा भइरहेको खेल वा कार्यक्रम नेपालमा कति बजे हेर्न पाइन्छ भनेर पनि देशान्तरबाटै निकालिन्छ।

पृथ्वी २४ घण्टामा आफ्नो अक्षमा ३६०° घुम्छ। त्यसैले देशान्तर र समयबिच यस्तो सम्बन्ध हुन्छ:

• क.३६०° = २४ घण्टा
• ख.१५° = १ घण्टा
• ग.१° = ४ मिनेट
• घ.१′ = ४ सेकेन्ड र १५′ = १ मिनेट

पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्ने भएकाले पूर्वमा पर्ने ठाउँमा सूर्य पहिले उदाउँछ। त्यसैले दिइएको ठाउँभन्दा हरेक १५° पूर्वमा समय १ घण्टा छिटो र हरेक १५° पश्चिममा १ घण्टा ढिलो हुन्छ। जस्तै: ग्रिनविचमा मध्याह्न १२ बज्दा ३०° पूर्वमा अपराह्न २ र ३०° पश्चिममा पूर्वाह्न १० बज्छ।

• अ.रुस र अमेरिका पूर्व–पश्चिम धेरै देशान्तरमा फैलिएका छन्। रुस करिब १७० र अमेरिका (अलास्का र हवाईसहित) अझ बढी देशान्तरमा फैलिएका छन्। हरेक १५° मा १ घण्टा समय फरक पर्छ। त्यसैले एउटै प्रामाणिक समय चलाए देशको एक छेउमा घडीमा बिहान भइसक्दा पनि अर्को छेउमा अँध्यारै हुन्छ। त्यसैले यी देशमा धेरै प्रामाणिक समय तोकिएका छन्: रुसमा ११ र अमेरिकाको मुख्य भूमिमा मात्र ४।
• आ.अन्तर्राष्ट्रिय तिथिरेखा पार गर्नासाथ मिति फेरिन्छ। १८०° को रेखा सिधै जाँदा रुसको पूर्वी भाग र केही टापु देश दुई टुक्रा हुन्थे र एउटै देशका दुई भागमा फरक मिति पर्थ्यो। त्यसो नहोस् भनेर यो रेखालाई जमिनबाट टाढा समुद्रमा बाङ्ग्याइएको छ।
• इ.इलाम करिब ८७° ५५′ पूर्व र कञ्चनपुरको महेन्द्रनगर करिब ८०° ११′ पूर्वमा छन्। यिनको देशान्तरमा करिब ७° ४४′ को फरक छ। ७° ४४′ × ४ मिनेट ≈ ३१ मिनेट हुन्छ। इलाम पूर्वमा भएकाले त्यहाँ सूर्य करिब आधा घण्टा पहिले उदाउँछ।
• ई.जापानको टोकियो करिब १३९° ४२′ पूर्वमा छ, अर्थात् नेपालभन्दा करिब ५५ देशान्तर पूर्वमा। पूर्वमा सूर्य पहिले उदाउने भएकाले त्यहाँको समय छिटो हुन्छ। जापानको प्रामाणिक समय नेपालको भन्दा ३ घण्टा १५ मिनेट छिटो छ। त्यसैले नेपालबाट जापान पुग्दा घडी ३ घण्टा १५ मिनेट अगाडि सार्नुपर्छ।

• क.दुवै सहर पूर्वी देशान्तरमा भएकाले फरक = १३५° − ७५° = ६०°
• ख.६०° × ४ = २४० मिनेट = ४ घण्टा
• ग.जापानको सहर पूर्वमा भएकाले समय जोड्नुपर्छ: १२ + ४ = १६ बजे

जापानको सहरमा अपराह्न ४ बज्छ।

• क.एउटा पूर्वी र अर्को पश्चिमी देशान्तरमा भएकाले फरक = ८०° + ७५° = १५५°
• ख.१५५° × ४ = ६२० मिनेट = १० घण्टा २० मिनेट
• ग.न्युयोर्क पश्चिममा भएकाले समय घटाउनुपर्छ। अपराह्न ३ बजे = १५:००। १५:०० − १०:२० = ४:४०

न्युयोर्कमा पूर्वाह्न ४ बजेर ४० मिनेट गएको हुन्छ।

तराई प्रदेश नदीले ल्याएको मसिनो र मलिलो माटोले बनेको समथर भूभाग हो। यहाँ सिँचाइको सुविधा धेरै छ र हावापानी तातो भएकाले वर्षमा दुई वा तीन बाली लगाउन सकिन्छ। त्यसैले यहाँ धान, गहुँ, मकै जस्ता खाद्यान्न र उखु, जुट, तेलहन जस्ता नगदे बाली प्रशस्त फल्छन्। देशभरि आवश्यक पर्ने अन्नको ठुलो भाग तराईबाटै पूरा हुन्छ। त्यसैले तराईलाई नेपालको अन्नभण्डार भनिन्छ।

आर्थिक पक्ष:

• क.बेँसी, टार र उपत्यकामा धान, गहुँ र भिरालो पाखामा मकै, कोदो, फापर फल्छन्। गरा बनाएर खेती गरिन्छ।
• ख.फरक उचाइअनुसार सुन्तला, अलैँची, चिया, कफी, अदुवा र स्याउ जस्ता फरक नगदे बाली हुन्छन्।
• ग.चरन र घाँसका कारण पशुपालन आम्दानीको मुख्य आधार बनेको छ।
• घ.छिटो बग्ने नदीले जलविद्युत् र राम्रा दृश्यले पर्यटनका अवसर दिएका छन्।
• ङ.भिरालो जमिनमा सडक, सिँचाइ र उद्योग बनाउन गाह्रो भएकाले रोजगारी कम छ, त्यसैले धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीमा जान्छन्।

सामाजिक पक्ष:

• क.डाँडा र नदीले छुट्याएका ठाउँमा फरक फरक जातजातिका बस्ती बसे। त्यसैले यहाँ धेरै भाषा, धर्म, संस्कृति र चाडपर्व छन्।
• ख.उपत्यकामा पुराना सहर, मन्दिर र सम्पदा बने, जस्तै: काठमाडौँ उपत्यका।
• ग.विकट ठाउँमा विद्यालय र स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउन कठिन हुन्छ र बस्ती छरिएका हुन्छन्।
• घ.सुगम ठाउँ र तराईतिर बसाइँसराइ बढेको छ।

• क.समथर जमिनमा घर, सडक र उद्योग बनाउन सजिलो हुन्छ।
• ख.मलिलो माटो र सिँचाइका कारण बढी अन्न फल्छ।
• ग.सडक, बिजुली, अस्पताल, विद्यालय जस्ता पूर्वाधार बढी विकास भएका छन्।
• घ.धेरै उद्योग, कलकारखाना र व्यापारिक केन्द्र यहीँ भएकाले रोजगारीका अवसर बढी छन्।
• ङ.भारतसँगको खुला सिमाना र व्यापारिक नाका यहीँ छन्।
• च.हिमाल र पहाडबाट धेरै मानिस राम्रो सुविधा खोज्दै बसाइँ सरेर तराई आएका छन्।

राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार नेपालका आधाभन्दा बढी (करिब ५३.६ प्रतिशत) मानिस तराईका जिल्लामा बस्छन्।

करोडौँ वर्षअघि अहिलेको हिमालय क्षेत्रमा टेथिस सागर थियो। यसको उत्तरमा अङ्गराल्यान्ड र दक्षिणमा गोन्डवानाल्यान्ड थिए। सागरको पिँधमा माटो, बालुवा र समुद्री जीवका अवशेष तह तह भएर जमेका थिए।
गोन्डवानाल्यान्डबाट छुटिएको भारतीय भूभाग पृथ्वीभित्रको भूगर्भीय शक्तिले उत्तरतिर सर्दै गयो र करिब ५ करोड वर्षअघि एसियाको भूभागसँग जुध्यो। दुई भूभागबिच च्यापिएर सागरको पिँधका चट्टान खुम्चिए, पट्याइए र माथि उठे। यसबाट हिमालय बन्यो, जसलाई प्रथम उत्थान भनिन्छ।
त्यसपछि त्यस्तै भूहलचलले दक्षिणतिर महाभारत पर्वत र अन्त्यमा चुरे पर्वत शृङ्खला बने। पर्वत उठ्दै गर्दा नदीले काटेर गहिरा खोच, बेँसी र उपत्यका बनाए र हिमालबाट बगाएर ल्याएको माटो थुप्रिएर तराईको समथर मैदान बन्यो।
भारतीय भूभाग अहिले पनि उत्तरतिर धकेलिँदै छ। त्यसैले हिमालय अझै उठ्दै छ र नेपालमा भूकम्प गइरहन्छन्। सगरमाथाका चट्टानमा भेटिने समुद्री जीवका जीवाश्म यसको प्रमाण हुन्।

• क.पर्यटन: अग्ला हिमशिखर, हिमनदी, हिमताल र भोट उपत्यकामा पदयात्रा, पर्वतारोहण, स्किइङ र हिमाली संस्कृतिको पर्यटन बढाउन सकिन्छ।
• ख.जलस्रोत: हिमनदीबाट निस्कने नदीमा जलविद्युत् र सिँचाइ आयोजना बनाउन सकिन्छ।
• ग.पशुपालन: विशाल खर्कमा चौँरी, याक, भेडा र च्याङ्ग्रा पालेर दुध, छुर्पी, ऊन र मासुबाट आम्दानी गर्न सकिन्छ।
• घ.जडीबुटी: यार्सागुम्बा, पाँचऔँले, जटामसी जस्ता जडीबुटीको दिगो सङ्कलन र खेती गर्न सकिन्छ।
• ङ.फलफूल र बाली: स्याउ, आलु, फापर र उवा जस्ता चिसोमा हुने बालीको व्यावसायिक खेती गर्न सकिन्छ।
• च.घरेलु उद्योग: ऊनबाट राडीपाखी, कार्पेट र गलैँचा बनाउन सकिन्छ।
• छ.सुरक्षा र सिमाना: हिमशृङ्खला प्राकृतिक सिमानाको काम गर्छन्।

तर यहाँको वातावरण संवेदनशील छ, त्यसैले फोहोर व्यवस्थापन र हिमताल फुट्ने जस्ता जोखिमप्रति सचेत भएर दिगो रूपमा उपयोग गर्नुपर्छ।

ऋतुअनुसार दिशा फेरेर बग्ने हावालाई मनसुन भनिन्छ। गर्मी याममा एसियाको जमिन तातेर न्यून वायुचाप बन्दा बङ्गालको खाडी र अरब सागरबाट ओसिलो हावा जमिनतिर बग्छ र धेरै वर्षा गराउँछ। यसलाई ग्रीष्मकालीन मनसुन भनिन्छ। हिउँदमा भने चिसो जमिनबाट सुक्खा हावा समुद्रतिर बग्छ। नेपालको वार्षिक वर्षाको करिब ८० प्रतिशत पानी ग्रीष्मकालीन मनसुनले पार्छ।

मनसुनी हावा दक्षिणबाट आउँछ। यो हावा मुख्य हिमालयको दक्षिणी पाखामा ठोक्किएर माथि चढ्छ, चिसिन्छ र त्यहीँ धेरै पानी पार्छ। हिमाल पार गरेर भित्री हिमाली क्षेत्र (मुस्ताङ, मनाङ, डोल्पा) पुग्दासम्म हावामा पानी थोरै मात्र बाँकी रहन्छ। यस्तो क्षेत्रलाई वृष्टिछाया भनिन्छ। त्यसैले हिमालको दक्षिणको लुम्लेमा वर्षमा ५०० सेन्टिमिटरभन्दा बढी पानी पर्दा उत्तरको जोमसोममा करिब ३० सेन्टिमिटर मात्र पर्छ।

• क.यो गर्मी याममा बङ्गालको खाडी र अरब सागरबाट जमिनतिर बग्ने ओसिलो हावा हो।
• ख.नेपालमा यो सामान्यतः जेठको अन्त्यतिर पूर्वबाट भित्रिन्छ र असोजको बिचतिर फर्कन्छ।
• ग.यो पूर्वबाट पश्चिमतिर सर्छ, त्यसैले पूर्वमा पहिले आउँछ र सामान्यतः बढी वर्षा गराउँछ।
• घ.नेपालको वार्षिक वर्षाको करिब ८० प्रतिशत यसैबाट हुन्छ।
• ङ.हिमालय र महाभारतका दक्षिणी पाखामा धेरै र हिमालपारिको वृष्टिछायामा थोरै वर्षा गराउँछ।
• च.कहिले ढिलो आउने, कहिले चाँडो फर्कने वा कहिले एकै पटक धेरै पानी पार्ने भएकाले यसमा अनिश्चितता हुन्छ।

मनसुनी वायु नेपालका लागि वरदान हो, किनभने:

• क.खेती: नेपालको वार्षिक वर्षाको करिब ८० प्रतिशत मनसुनमै पर्छ। धेरैजसो खेत आकाशे पानीमा निर्भर छन् र धान रोपाइँ मनसुनमै हुन्छ। राम्रो मनसुन भए राम्रो उब्जनी हुन्छ।
• ख.जलस्रोत: मनसुनले नदी, ताल, कुवा र मूलमा पानी भर्छ। खानेपानी, सिँचाइ र जमिनमुनिको पानी यसैबाट भरिन्छ।
• ग.जलविद्युत्: मनसुनमा नदीमा धेरै पानी हुने भएकाले जलविद्युत् उत्पादन बढ्छ र नेपालले बिजुली निर्यात पनि गर्छ।
• घ.वन र जैविक विविधता: पर्याप्त वर्षाले वन, घाँस र जीवजन्तुलाई जीवन दिन्छ।
• ङ.अर्थतन्त्र: कृषि राम्रो हुँदा देशको आर्थिक वृद्धि र किसानको आम्दानी बढ्छ।

तर मनसुनले बाढी, पहिरो र डुबान जस्ता विपत् पनि ल्याउँछ। त्यसैले यसको राम्रो उपयोग र विपत्को पूर्वतयारी दुवै आवश्यक छन्।

• क.उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्छ। करिब ५,००० मिटरभन्दा माथि तापक्रम प्रायः ०° सेल्सियसभन्दा तल रहन्छ।
• ख.ओसिलो हावा पहाडमा ठोक्किएर माथि चढ्दा चिसिन्छ। यति चिसोमा हावाको बाफ पानीको थोपा नभई हिउँका कण बनेर झर्छ।
• ग.हिउँदमा पश्चिमबाट आउने वायुले पनि अग्ला ठाउँमा हिउँ पार्छ।
• घ.अग्लो ठाउँमा हावा पातलो हुन्छ र तातो कम थामिन्छ, त्यसैले परेको हिउँ सजिलै पग्लँदैन।

नेपाल ५९ मिटरदेखि ८,८४८.८६ मिटरसम्म फैलिएको छ। उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्छ, त्यसैले हावापानी र वनस्पति पनि उचाइअनुसार फेरिन्छन्:

• क.तराई, भाबर र चुरेमा (१,२०० मिटरसम्म) गर्मी र धेरै वर्षा हुने भएकाले साल, सिसौ, खयरका घना ऊष्ण सदाबहार वन छन्।
• ख.१,२०० देखि २,१०० मिटरसम्म हिउँद चिसो र सुक्खा हुने भएकाले ओखर, कोइरालो जस्ता हिउँदमा पात झर्ने रुख भएका उपोष्ण पतझर वन छन्। यहाँ कटुस र चिलाउने जस्ता सदाबहार रुख पनि मिसिएका हुन्छन्।
• ग.२,१०० देखि ३,३०० मिटरसम्म चिसो र हिउँ पर्ने भएकाले सल्ला, धुपी जस्ता कोणधारी वन छन्।
• घ.३,३०० देखि ५,००० मिटरसम्म अति चिसो भएकाले रुख हुर्कँदैनन्, लेकाली घाँसे मैदान र झाडी छन्।
• ङ.५,००० मिटरभन्दा माथि सधैँ हिउँ हुने भएकाले झ्याउ र काई मात्र छन्।

उचाइसँगै जमिनको ढाल र वर्षाले पनि वनस्पति फेर्छन्: घाम लाग्ने दक्षिणी पाखा र सिहारको वनस्पति फरक हुन्छ र मनाङ, मुस्ताङ जस्ता वृष्टिछायामा सुक्खा घाँस र झाडी मात्र हुन्छन्। यसरी भौगोलिक विविधताकै कारण सानो देश नेपालमा पनि धेरै प्रकारका वनस्पति पाइन्छन्।

• क.उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ: साल र सिसौको काठबाट फर्निचर, सल्लाबाट कागज, खयरबाट कत्था र बाँस, निगालोबाट डोको, मान्द्रा जस्ता सामान बन्छन्।
• ख.जडीबुटी व्यापार: यार्सागुम्बा, टिमुर, चिराइतो र जटामसी जस्ता जडीबुटी बेचेर हिमाली र पहाडी क्षेत्रका मानिसले राम्रो आम्दानी गर्छन् र देश निर्यातबाट विदेशी मुद्रा कमाउँछ।
• ग.पर्यटन: चितवन र बर्दिया जस्ता निकुञ्जका जङ्गलमा गैँडा, बाघ र चराचुरुङ्गी हेर्न आउने पर्यटकले होटल र स्थानीय व्यवसायलाई आम्दानी दिन्छन्।
• घ.पशुपालन: जङ्गल र खर्कको घाँसमा पशु पालेर दुध, मासु, ऊन र छुर्पी उत्पादन हुन्छ।
• ङ.सामुदायिक वन: काठ, दाउरा र घाँस बेचेर सामुदायिक वनले गाउँमा बाटो, विद्यालय र खानेपानी बनाउन रकम जुटाउँछन्।
• च.जलस्रोत र कृषि: जङ्गलले पानीका मूल जोगाउँछन् र माटो बग्न रोक्छन्, जसले सिँचाइ, खेती र जलविद्युत्लाई टेवा दिन्छ।

वनस्पति र मानवबिच एकअर्कामा भर पर्ने सम्बन्ध छ:

• क.वनस्पतिले मानिसलाई अक्सिजन, खाना (फलफूल, सागपात, कन्दमूल), औषधी, काठ, दाउरा र घाँस दिन्छन्।
• ख.पशुपालन, खेती र धेरै उद्योग वनस्पतिमा आधारित छन्।
• ग.जङ्गलले पानीका मूल, माटो र जलवायु जोगाएर मानिसको बसोबास सुरक्षित बनाउँछन्।
• घ.धेरै बोटबिरुवा, जस्तै: पिपल, बर, तुलसी, कुश र दुबो हाम्रा धर्म, संस्कृति र चाडपर्वसँग जोडिएका छन्।
• ङ.मानिसले पनि वनस्पतिलाई असर पार्छ। अत्यधिक कटानी, डढेलो र अतिक्रमणले वन विनाश हुन्छ भने वृक्षारोपण र सामुदायिक वन संरक्षणले वन बढाउँछन्।

त्यसैले वनस्पतिको दिगो उपयोग र संरक्षण मानिसकै हितमा छ।

जमिनभित्र प्राकृतिक रूपमा बनेका, निश्चित भौतिक र रासायनिक गुण भएका पदार्थलाई खनिज भनिन्छ, जस्तै: फलाम, तामा, सुन, चुनढुङ्गा, कोइला र म्याग्नेसाइट।

हिमालय पर्वत वा त्यसभन्दा उत्तरबाट सुरु हुने र हिउँ पग्लेर बाह्रै महिना प्रशस्त पानी बग्ने नदीलाई पहिलो श्रेणीका नदी भनिन्छ। कोसी, गण्डकी, कर्णाली र महाकाली यसका उदाहरण हुन्। यिनका विशेषता:

• क.हिउँ र हिमनदी पग्लेर पानी आउने भएकाले यी नदी कहिल्यै सुक्दैनन्।
• ख.यिनको बहाब तीव्र र पानीको मात्रा धेरै हुन्छ।
• ग.यिनका धेरै सहायक नदी हुन्छन् र यिनले महाभारत र चुरे काटेर गहिरा खोच बनाएका छन्।
• घ.जलविद्युत्, सिँचाइ, र्‍याफ्टिङ र जलयातायातका लागि यी सबैभन्दा उपयोगी नदी हुन्।

• क.जलविद्युत्: नदीको तीव्र बहाबबाट बिजुली निकालिन्छ। यसले घर, उद्योग र यातायातलाई ऊर्जा दिन्छ र बढी भएको बिजुली बेचेर विदेशी मुद्रा आउँछ।
• ख.सिँचाइ: नहर र बोरिङबाट खेतमा पानी पुर्‍याउँदा वर्षमा दुई तीन बाली लगाउन सकिन्छ।
• ग.खानेपानी: पिउन, खाना पकाउन, नुहाउन र सरसफाइका लागि पानी चाहिन्छ।
• घ.पर्यटन: र्‍याफ्टिङ, क्यानोइङ र ताल घुम्न पर्यटक आउँछन्।
• ङ.अन्य: माछापालन, घट्ट, उद्योग र वन्यजन्तुको वासस्थानका लागि पनि पानी उपयोगी छ।

• क.खनिजको परिमाण र गुणस्तरबारे वैज्ञानिक खोज र अनुसन्धान कम भएको छ।
• ख.खनिज भएका धेरै ठाउँ दुर्गम छन्, त्यहाँ सडक, बिजुली र सञ्चार पुगेका छैनन्।
• ग.खानी सञ्चालनका लागि चाहिने ठुलो पुँजी जुटाउन गाह्रो छ।
• घ.आधुनिक प्रविधि र खानी इन्जिनियरिङमा दक्ष जनशक्तिको कमी छ।
• ङ.लगानीकर्तालाई प्रोत्साहन गर्ने उपयुक्त नीति र स्थिर नियम छैनन्।
• च.कमजोर र भिरालो भूबनोटका कारण खानी खन्न जोखिमपूर्ण र महँगो हुन्छ।

पृथ्वीको सतह वा त्यसको कुनै भागलाई निश्चित नापो र सङ्केतका आधारमा सानो बनाएर समतल सतहमा देखाइएको रेखाचित्रलाई नक्सा भनिन्छ। नक्सा मुख्य रूपमा तीन प्रकारका हुन्छन्:

• क.उद्देश्यमूलक नक्सा: कुनै निश्चित कामका लागि बनाइएको नक्सा, जस्तै: घरजग्गाको कित्ता नापी नक्सा, सहरको खानेपानी वितरणको नक्सा।
• ख.स्थलाकृतिक वा भौतिक नक्सा: पहाड, नदी, ताल, जङ्गल, गाउँ र सहर जस्ता धरातलका स्वरूप देखाउने नक्सा।
• ग.राजनीतिक नक्सा: देश, प्रदेश, जिल्ला, सिमाना, राजधानी र सहर जस्ता राजनीतिक एकाइ देखाउने नक्सा।

एटलसको नक्सामा काठमाडौँ र प्रदेश राजधानीबिचको सिधा दुरी रुलरले सेन्टिमिटरमा नाप्नुपर्छ र नक्साको नापोले गुणन गर्नुपर्छ, जस्तै: १:५०,००,००० नापोमा २.८ सेमि भए २.८ × ५० = १४० किमि। सिधा दुरी करिब यति हुन्छ: पोखरा १४० किमि, हेटौँडा ४० किमि, जनकपुर १२० किमि, विराटनगर २४० किमि, देउखुरी (दाङ) करिब २९० किमि, वीरेन्द्रनगर करिब ३८० किमि र गोदावरी (कैलाली) करिब ४८० किमि। सडकबाट जाँदा दुरी यसभन्दा धेरै हुन्छ, किनकि सडक घुमाउरो हुन्छ। साथीहरूको नापमा थोरै फरक आउन सक्छ, किनकि रुलर नक्सामा ठ्याक्कै नमिल्न सक्छ।

१. सगरमाथा (सोलुखुम्बु), २. चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, ३. शैलेश्वरी मन्दिर (सिलगढी, डोटी), ४. कालीगण्डकी नदी, ५. रारा ताल (मुगु), ६. महेन्द्र राजमार्ग (मेचीदेखि महाकालीसम्म), ७. अपि नाम्पा संरक्षण क्षेत्र (दार्चुला), ८. कञ्चनजङ्घा हिमाल (ताप्लेजुङ), ९. कपास खेती हुने क्षेत्र (बाँके, बर्दिया), १०. रूपा ताल (कास्की), ११. कोसी (सप्तकोसी) नदी, १२. मुक्तिनाथ (मुस्ताङ), १३. धनगढी (कैलाली)।

सङ्केत: हिमाल त्रिकोण, संरक्षित क्षेत्र हरियो वर्ग, मन्दिर रातो मन्दिरको चिह्न, ताल निलो थोप्लो, खेती हुने क्षेत्र पहेँलो गोलो, सहर कालो थोप्लो।

धरातलका आधारमा एसियालाई पाँच भागमा बाँडिन्छ:

• क.उत्तरी मैदानी क्षेत्र: युराल पर्वतदेखि लिना नदीसम्म फैलिएको साइबेरियाको होचो र समथर मैदान। ओब, यनिसे र लिना यहाँका मुख्य नदी हुन् र बैकाल ताल यसैको दक्षिणमा छ।
• ख.मध्यवर्ती पठार र पर्वतीय क्षेत्र: पामिरको गाँठो र त्यहाँबाट फैलिएका हिन्दुकुश, काराकोरम, कुनलुन, तियान सान र हिमालय पर्वत; तिब्बतको पठार र गोबी जस्ता चिसा मरुभूमि।
• ग.दक्षिणी पठार: पुराना चट्टानले बनेका डेक्कन र अरबको पठार र इरानको पठार।
• घ.नदी बेँसी: टिग्रिस र युफ्रेटिस, सिन्धु, गङ्गा, ब्रह्मपुत्र, इरावती, मेनाम, मेकाङ, सिक्याङ, याङ्सी र ह्वाङहोले बनाएका उर्वर मैदान।
• ङ.द्वीपसमूह: पूर्व र दक्षिण-पूर्वका जापान, फिलिपिन्स र इन्डोनेसिया जस्ता टापु, जहाँ बिचमा अग्लो र किनारमा समथर भाग हुन्छ।

एसिया भूमध्यरेखादेखि सुमेरु वृत्तभन्दा उत्तरसम्म फैलिएको र यसको भित्री भाग समुद्रदेखि टाढा र अग्लो भएकाले यहाँ दश प्रकारका हावापानी पाइन्छन्:

• क.भूमध्यरेखीय: मलेसिया र इन्डोनेसियामा, वर्षभरि गर्मी र वर्षा।
• ख.ऊष्ण मनसुनी: भारत, नेपालको तराई, बङ्गलादेश र दक्षिण-पूर्वी एसियामा, ग्रीष्ममा गर्मी र मनसुनी वर्षा, हिउँद सुक्खा।
• ग.समशीतोष्ण मनसुनी: मध्य र दक्षिण-पूर्वी चीन, दक्षिणी जापानमा, ग्रीष्म तातो र ओसिलो, हिउँद चिसो।
• घ.ऊष्ण मरुस्थलीय: अरब र थारमा, अत्यन्त गर्मी र २५ सेमिभन्दा कम वर्षा।
• ङ.शीतोष्ण मरुस्थलीय: गोबी, मध्य एसिया र तिब्बतमा, सुक्खा र हिउँद अत्यन्त चिसो।
• च.मन्चुरियन: मन्चुरिया र कोरियामा, ग्रीष्म न्यानो र हिउँद लामो र अति चिसो।
• छ.भूमध्यसागरीय: पश्चिम एसियाका किनारमा, ग्रीष्म सुक्खा, हिउँदमा वर्षा।
• ज.समशीतोष्ण घाँसे भूमि: कजाकिस्तान र मङ्गोलियाका स्टेप्समा, थोरै वर्षा र अति चिसो हिउँद।
• झ.ठन्डा समशीतोष्ण: साइबेरियामा, छोटो ग्रीष्म र लामो, हिउँ पर्ने हिउँद।
• ञ.टुन्ड्रा: सुमेरु महासागरको किनारमा, वर्षभरि जसो चिसो र जमेको जमिन।

एसिया धेरै कुरामा विविध छ:

• क.धरातल: यहाँ संसारको सबैभन्दा अग्लो ठाउँ सगरमाथा र सबैभन्दा होचो जमिन मृत सागरको किनार दुवै छन्। अग्ला पर्वत, संसारको सबैभन्दा अग्लो पठार, विशाल मैदान, मरुभूमि र हजारौँ टापु छन्।
• ख.हावापानी: भूमध्यरेखीयदेखि टुन्ड्रासम्म दश प्रकारका हावापानी पाइन्छन्।
• ग.वनस्पति र वन्यजन्तु: घना सदाबहार जङ्गल, पतझर वन, स्टेप्स घाँसे मैदान, टाइगा र टुन्ड्रा; ओराङ्गुटान, बाघ, पान्डा, याक, उँट र रेनडियर सबै यहीँ पाइन्छन्।
• घ.जनसङ्ख्या: संसारका करिब ६० प्रतिशत मानिस एसियामै बस्छन्। गङ्गाको मैदान जस्ता अति बाक्लो बस्तीदेखि साइबेरिया र गोबी जस्ता लगभग खाली भूभाग यहीँ छन्।
• ङ.धर्म, भाषा र संस्कृति: हिन्दु, बौद्ध, इस्लाम, इसाई, यहुदी, सिख र जैन धर्मको उद्गम एसियामै भयो। यहाँ हजारौँ भाषा बोलिन्छन्।
• च.आर्थिक अवस्था: जापान र सिङ्गापुर जस्ता धनी देशदेखि कम आय भएका देशसम्म यहीँ छन्।

स्टेप्स (मध्य एसियाका घाँसे मैदान):

• क.विशाल घाँसे मैदानमा भेडा, बाख्रा, घोडा, गाई र उँट पालिन्छन्। यसबाट मासु, दुध, ऊन र छाला पाइन्छन्।
• ख.सिँचाइ र आधुनिक खेतीले गहुँ र जौको ठुलो उत्पादन हुन्छ। कजाकिस्तान संसारको ठुलो गहुँ निर्यातक देशमध्ये एक हो।
• ग.ऊन, छाला र दुधमा आधारित उद्योग चल्छन्।

टाइगा (साइबेरियाको कोणधारी जङ्गल):

• क.नरम काठबाट फर्निचर, घर, कागज र काठका सामान बन्छन्।
• ख.सेबल, फ्याउरो जस्ता जनावरको बहुमूल्य रौँ (फर) पाइन्छ।
• ग.यस क्षेत्रमा पेट्रोलियम, ग्यास, कोइला, सुन र निकेल जस्ता खनिज पनि पाइन्छन्।
• घ.ठुला नदीबाट जलविद्युत् उत्पादन हुन्छ।
• ङ.टाइगाले धेरै कार्बन सञ्चय गरेर संसारको हावापानी सन्तुलनमा राख्न मद्दत गर्छ।

• क.धरातल: गङ्गा, याङ्सी र ह्वाङहोका समथर मैदानमा बस्ती बाक्ला छन् भने तिब्बत, पामिर र हिमालय जस्ता अग्ला र भिराला ठाउँमा पातला।
• ख.हावापानी: मनसुनी र समशीतोष्ण हावापानी भएका ठाउँ बस्न र खेती गर्न सजिला छन्। मरुभूमि, साइबेरिया र टुन्ड्राको अति गर्मी वा अति चिसो र सुक्खा हावापानीमा थोरै मानिस बस्छन्।
• ग.पानी र माटो: नदीका पाँगो माटो र प्रशस्त पानी भएका ठाउँमा धेरै अन्न फल्ने भएकाले धेरै मानिस बस्छन्।
• घ.आर्थिक अवसर: उद्योग, व्यापार र बन्दरगाह भएका सहर, जस्तै: टोकियो, सांघाई, मुम्बई र ढाकामा रोजगारीका लागि मानिस आउँछन्।
• ङ.यातायात र सेवा: सडक, विद्यालय र अस्पताल भएका ठाउँमा बस्ती बढ्छ।
• च.इतिहास: हजारौँ वर्षदेखि खेती हुँदै आएका नदी घाटीमा जनसङ्ख्या लामो समयदेखि बाक्लो छ।

दुवै क्षेत्रमा धान मुख्य बाली हो र जनसङ्ख्या बाक्लो छ। दक्षिण-पूर्वी एसियाले व्यापार र उद्योग बढाएर अलि छिटो आर्थिक वृद्धि गरेको छ। दक्षिण एसियामा अझै धेरै मानिस कृषिमा निर्भर छन्।

• अ.गर्मीमा प्रशान्त र हिन्द महासागरबाट ओसिलो मनसुनी हावा एसियाको पूर्व र दक्षिणतिर बग्छ र प्रशस्त वर्षा गराउँछ। पश्चिम एसिया र मध्य एसिया समुद्रबाट टाढा छन् वा तिनमा आउने हावा जमिनबाटै आउने भएकाले सुक्खा हुन्छ। त्यसैले पश्चिममा मरुभूमि छन्।
• आ.यी देश भूमध्यरेखानजिक छन्। यहाँ वर्षभरि सूर्य ठाडो जस्तै लाग्छ र समुद्रले घेरिएका छन्। तातो र ओसिलो हावा दिनहुँ माथि उठेर चिसिँदा बादल बन्छ र प्रायः दिउँसो पानी पर्छ। त्यसैले यहाँ सुक्खा मौसम हुँदैन।
• इ.जापान चारैतिर समुद्रले घेरिएको टापु देश हो। यसको नजिकै तातो कुरोसियो र चिसो ओयासियो सामुद्रिक धारा मिसिन्छन्, जहाँ माछाको खाना प्रशस्त हुन्छ। किनार धेरै घुमाउरो भएकाले राम्रा बन्दरगाह छन्। पहाडी देश भएकाले खेतीयोग्य जमिन कम छ, त्यसैले मानिस खानाका लागि समुद्रमा भर पर्छन्। आधुनिक जहाज र प्रविधिले पनि यो व्यवसाय फस्टाएको छ।
• ई.गङ्गा, सिन्धु र ब्रह्मपुत्रका उर्वर र समथर मैदान, मनसुनी वर्षा र प्रशस्त नदीको पानीका कारण वर्षमा दुई तीन बाली फल्छन्। हजारौँ वर्षदेखि खेती हुँदै आएकाले यहाँ लामो समयदेखि धेरै मानिस बस्दै आएका छन्। बङ्गलादेश संसारकै धेरै घना देशमध्ये एक हो।

• क.उत्तर-पश्चिमी उच्च भूमि: नर्वे, स्विडेन, फिनल्यान्ड र स्कटल्यान्डमा फैलिएको, पुराना र कडा चट्टानले बनेको, घोटिएका पर्वत र हिमनदीले खोपेका फियोर्ड र ताल भएको भाग। खनिज र जलविद्युत्का लागि महत्त्वपूर्ण।
• ख.मध्य मैदानी भाग: फ्रान्सदेखि युराल पर्वतसम्म पूर्वतिर फराकिलो हुँदै गएको त्रिकोण आकारको मलिलो मैदान। खेती, कोइला, उद्योग र घना बस्तीका लागि प्रसिद्ध।
• ग.दक्षिणी पर्वतीय क्षेत्र: आल्प्स, पिरेनिज, एपेनाइन, कार्पाथियन, बाल्कन र ककेशस जस्ता नयाँ मोडदार पर्वत। मोन्ट ब्ल्याङ्क र एल्ब्रस यहीँ छन्।

नदी: भोल्गा, डेन्युब, निपर, डन, युराल, राइन, एल्बे, भिस्चुला, लोयर, सेन, रोन, पो र टेम्स।

पर्वत श्रेणी: आल्प्स, पिरेनिज, एपेनाइन, कार्पाथियन, बाल्कन, ककेशस, युराल र स्क्यान्डिनेभियन पर्वत।

• क.अग्लो पर्वत: ककेशस पर्वतको एल्ब्रस (५,६४२ मिटर)। आल्प्स र पश्चिमी युरोपको सबैभन्दा अग्लो मोन्ट ब्ल्याङ्क (करिब ४,८०६ मिटर) हो।
• ख.लामो नदी: भोल्गा (करिब ३,५३० किलोमिटर)।
• ग.हिउँदमा वर्षा हुने क्षेत्र: भूमध्य सागर वरपरका स्पेन, पोर्चुगल, दक्षिणी फ्रान्स, इटाली र ग्रिस (भूमध्यसागरीय हावापानीको क्षेत्र)।
• घ.बर्सैभरि पानी पर्ने क्षेत्र: उत्तर-पश्चिमी युरोपका बेलायत, आयरल्यान्ड, नेदरल्यान्ड, बेल्जियम, उत्तरी फ्रान्स र नर्वेको किनार (पश्चिमी सामुद्रिक हावापानीको क्षेत्र)।

भूमध्यसागरीय क्षेत्रको गर्मी लामो, तातो, घमाइलो र सुक्खा हुन्छ र हिउँद न्यानो र ओसिलो हुन्छ। यस्तो हावापानीमा सुन्तला, कागती, अङ्गुर, जैतुन, अञ्जीर र बदाम जस्ता फलफूल राम्ररी फल्छन् र गुलियो हुन्छन्। स्पेन, इटाली र ग्रिस जस्ता देशले यी फलफूल, जैतुनको तेल र अङ्गुरबाट बनेका वस्तु संसारभरि निर्यात गर्छन्। यति धेरै र विविध फलफूल उत्पादन हुने भएकाले यस क्षेत्रलाई संसारको बगैँचा भनिन्छ।

• अ.पूर्वी युरोप समुद्रदेखि टाढा छ, त्यसैले त्यहाँ पुग्दासम्म पश्चिमी वायुको ओसिलोपन घटिसक्छ। वर्षा थोरै हुने र हिउँद अत्यन्त चिसो हुने भएकाले ठुला रुख हुर्कन सक्दैनन्, घाँस मात्र हुर्कन्छ। त्यसैले यहाँ स्टेप्स घाँसे मैदान छन्।
• आ.हिउँदमा पश्चिमी वायु दक्षिणतिर सरेर भूमध्य सागर वरपर आइपुग्छ र वर्षा गराउँछ। गर्मीमा सुक्खा व्यापारिक वायुको क्षेत्र उत्तरतिर सर्छ र पश्चिमी वायु उत्तरतिर जान्छ। त्यसैले दक्षिणी युरोपमा गर्मी सुक्खा र हिउँद ओसिलो हुन्छ।
• इ.उत्तरी युरोपमा गर्मी छोटो र हिउँद लामो, चिसो र हिउँ पर्ने हुन्छ। कोणधारी रुखका सियोजस्ता पातले चिसोमा पानी जोगाउँछन्, सदाबहार भएकाले छोटो गर्मीमा तुरुन्त खाना बनाउन थाल्छन् र कोण आकारका हाँगाबाट हिउँ चिप्लिएर झर्छ। त्यसैले यहाँ कोणधारी वन पाइन्छ।
• ई.युरोप आफैँ एसियाबाट पश्चिमतिर निस्केको, तीनतिर समुद्रले घेरिएको एउटा ठुलो प्रायद्वीप हो। यसभित्र पनि स्क्यान्डिनेभिया, इबेरिया, इटाली, बाल्कन, जटल्यान्ड र क्रिमिया जस्ता धेरै साना प्रायद्वीप छन्। त्यसैले यसलाई प्रायद्वीपको पनि प्रायद्वीप भनिन्छ।

• क.युरोप तीनतिर समुद्रले घेरिएको छ र यसको किनार लामो र घुमाउरो छ, त्यसैले धेरै मानिस समुद्र नजिक बस्छन्।
• ख.उत्तरी सागर र उत्तरी एट्लान्टिक महासागरका छिपा भागमा तातो र चिसो सामुद्रिक धारा मिल्ने भएकाले माछाले खाने साना जीव प्रशस्त हुन्छन्, त्यसैले माछा धेरै हुन्छन्।
• ग.फियोर्ड र खाडीमा प्राकृतिक बन्दरगाह छन्, जहाँ डुङ्गा र पानीजहाज सुरक्षित बस्न सक्छन्।
• घ.उत्तरी युरोपमा खेतीयोग्य जमिन कम र हावापानी चिसो भएकाले मानिस समुद्रमा निर्भर छन्।
• ङ.आधुनिक पानीजहाज, जाल, प्रविधि, शीतभण्डार र प्रशोधन उद्योग छन्।
• च.युरोपभित्र र बाहिर माछाको ठुलो बजार छ।

• क.औद्योगिक क्रान्तिपछि ट्र्याक्टर, हार्भेस्टर र अरू मेसिन बने।
• ख.मानिस उद्योग र सेवा क्षेत्रमा काम गर्न सहर गएकाले खेतीमा काम गर्ने मानिस कम भए, त्यसैले मेसिन चाहियो।
• ग.विज्ञान र अनुसन्धानले उन्नत बिउ, मल, कीटनाशक औषधी र नयाँ प्रविधि दिए।
• घ.जनघनत्व बढी र खेतीयोग्य जमिन कम भएकाले थोरै जमिनबाट धेरै उत्पादन गर्नुपर्‍यो।
• ङ.किसानसँग पुँजी, ऋण र सरकारी अनुदान छ, शिक्षित किसानले नयाँ प्रविधि छिटो अपनाउँछन्।
• च.उद्योगलाई कच्चा पदार्थ र सहरलाई खाद्यान्न चाहिने भएकाले ठुलो बजार छ।

• क.स्टेप्सको कालो मलिलो माटोमा गहुँ, मकै, जौ र सूर्यमुखी धेरै फल्छन्। युक्रेन र रुस संसारका ठुला गहुँ निर्यात गर्ने देश हुन्, त्यसैले यो क्षेत्र युरोपको अन्नभण्डार मानिन्छ।
• ख.घाँस प्रशस्त भएकाले गाई, भेडा र घोडा पालिन्छन्, जसबाट मासु, दुध, छाला र ऊन पाइन्छ।
• ग.अन्न र पशुजन्य वस्तुमा आधारित पिठो मिल, दुग्ध, छाला र ऊन उद्योग चल्छन्।
• घ.समथर जमिन भएकाले सडक, रेल र मेसिनबाट खेती सजिलो छ।
• ङ.अन्न निर्यात गरेर यहाँका देशले विदेशी मुद्रा कमाउँछन्।

• क.समुद्रबाट आउने ओसिलो पश्चिमी वायुले बर्सैभरि पानी पार्छ र हिउँद पनि न्यानो हुन्छ, त्यसैले बर्सैभरि हरियो घाँस हुन्छ।
• ख.शीतल हावापानी दुधालु गाईका लागि उपयुक्त हुन्छ।
• ग.जग्गा अन्नबालीभन्दा घाँसका लागि बढी उपयुक्त छ।
• घ.नजिकै ठुला सहर भएकाले दुध, चिज र मक्खनको ठुलो बजार छ।
• ङ.आधुनिक प्रविधि, शीतभण्डार, यातायात र किसानका सहकारी छन्।
• च.डेनमार्क, नेदरल्यान्ड र आयरल्यान्ड जस्ता देशले दुग्धजन्य पदार्थ संसारभरि निर्यात गर्छन्।

• क.शिक्षा, विज्ञान र प्रविधि: सबैलाई गुणस्तरीय शिक्षा, अनुसन्धान र सिपमूलक तालिमले नै युरोपको प्रगति भयो। नेपालले पनि प्राविधिक शिक्षा र अनुसन्धानमा लगानी गर्न सक्छ।
• ख.कृषिको आधुनिकीकरण: उन्नत बिउ, सिँचाइ, सहकारी र बजारको व्यवस्थाले थोरै जमिनबाट धेरै उत्पादन गर्न सकिन्छ।
• ग.स्रोतको उपयोग: नर्वे र स्विजरल्यान्डले पानीबाट बिजुली निकाले जस्तै नेपालले जलविद्युत्को उपयोग गरी उद्योग चलाउन र बिजुली बेच्न सक्छ।
• घ.सहकारी: डेनमार्क र नेदरल्यान्डका दुग्ध सहकारी जस्तै नेपालका किसान मिलेर उत्पादन र बिक्री गर्न सक्छन्।
• ङ.पर्यटन: स्विजरल्यान्ड र अस्ट्रियाले आल्प्सलाई पर्यटनको आधार बनाए जस्तै नेपालले हिमाल र संस्कृतिलाई दिगो पर्यटनमा बदल्न सक्छ।
• च.सुशासन र सहकार्य: राजनीतिक स्थिरता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र युरोपेली सङ्घ जस्तै छिमेकीसँग सहकार्यले व्यापार बढाउँछ।

अस्ट्रेलिया पूरै दक्षिणी गोलार्धमा पर्ने संसारको सबैभन्दा सानो महादेश हो। धरातलका आधारमा यसका तीन भाग छन्:

• क.पूर्वी उच्च भूमि: केप योर्कदेखि तास्मानियासम्म पूर्वी किनारसँगै फैलिएको ग्रेट डिभाइडिङ रेन्ज, जसको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो कोसिअस्को (२,२२८ मिटर) हो। यसको पूर्वमा साँघुरो किनारी मैदान र किनारनजिक समुद्रमा ग्रेट ब्यारियर रिफ छन्।
• ख.मध्य मैदानी भाग: कार्पेन्टेरियाको खाडीदेखि दक्षिणी समुद्रसम्मको होचो र समथर भाग। यसमा कार्पेन्टेरियाको मैदान, आयर ताल बेसिन र मरे–डार्लिङ बेसिन पर्छन्। आयर ताल समुद्र सतहभन्दा करिब १५ मिटर तल छ।
• ग.पश्चिमी उच्च समस्थली: महादेशको करिब दुई तिहाइ भाग ओगटेको, पुराना कडा चट्टानले बनेको, खनिजले धनी तर धेरैजसो मरुभूमि भएको भाग। ग्रेट स्यान्डी, गिब्सन र ग्रेट भिक्टोरिया मरुभूमि र उलुरु यहीँ छन्।

• क.ऊष्ण वर्षा वन: उत्तर-पूर्वी किनार र केप योर्कमा, अग्ला, बाक्ला र सदाबहार रुख।
• ख.सभाना घाँसे भूमि: उत्तरमा, अग्ला र खस्रा घाँस र बिचबिचमा छरिएका रुख।
• ग.समशीतोष्ण घाँसे भूमि (डाउन्स): मरे–डार्लिङ बेसिनमा, नरम र छोटा घाँस, पशुपालनका लागि उपयुक्त।
• घ.मरुभूमिका वनस्पति: पश्चिमी उच्च समस्थलीमा, स्पिनिफेक्स घाँस र साना, बाक्ला वा काँडेदार पात र लामा जरा भएका बुट्यान, जसले पानी जोगाउँछन्।
• ङ.युक्लिप्टसका वन र समशीतोष्ण वर्षा वन: दक्षिण-पूर्व, दक्षिण-पश्चिम र तास्मानियामा, अग्ला युक्लिप्टस (मसला) का रुख, जसको तेल औषधीमा प्रयोग हुन्छ।

• अ.नेपाल उत्तरी गोलार्धमा र अस्ट्रेलिया दक्षिणी गोलार्धमा पर्छन्। पृथ्वी आफ्नो अक्षमा ढल्केर सूर्यको परिक्रमा गर्ने भएकाले जुन–जुलाईमा उत्तरी गोलार्ध सूर्यतिर ढल्कन्छ र त्यहाँ गर्मी हुन्छ भने दक्षिणी गोलार्धमा घाम छड्के पर्छ र जाडो हुन्छ। डिसेम्बर–जनवरीमा यसको उल्टो हुन्छ। त्यसैले नेपालमा गर्मी हुँदा अस्ट्रेलियामा जाडो हुन्छ।
• आ.पूर्वी किनारमा प्रशान्त महासागरबाट आउने वायुले प्रशस्त वर्षा गराउँछ र हावापानी मध्यम र रमाइलो छ। मलिलो मैदान, नदी, खानेपानी, बन्दरगाह, उद्योग र रोजगारीका अवसर छन्। युरोपेली बस्ती पनि सुरुमा यहीँ बसे। त्यसैले सिड्नी, ब्रिस्बेन र मेलबर्न जस्ता ठुला सहर यहीँ छन् र जनघनत्व बढी छ।
• इ.मध्य-पश्चिमी भाग प्रायः मरुभूमि हो। यहाँ वर्षा २५ सेन्टिमिटरभन्दा कम हुन्छ, दिन अति तातो हुन्छ, खानेपानी र खेतीयोग्य जमिन छैन, नदी प्रायः सुक्खा हुन्छन् र यातायात कठिन छ। त्यसैले खानी भएका केही सहरबाहेक यहाँ बसोबास निकै पातलो छ।

• क.आदिवासी: एबोरिजिनल र टोरेस जलसन्धि टापुका आदिवासी कम्तीमा ५० हजार वर्षदेखि यहाँ बस्दै आएका छन्। अहिले उनीहरू जनसङ्ख्याको करिब ३ प्रतिशत छन्, धेरैजसो सहर र बजारमा बस्छन् र शिक्षा, स्वास्थ्य र आम्दानीमा अझै पछि परेका छन्।
• ख.आप्रवासी: सन् १८५१ तिरको सुनखानीपछि युरोपबाट धेरै मानिस आए, त्यसैले धेरैजसो मानिस युरोपेली मूलका छन्। अहिले चीन, भारत, भियतनाम र नेपाल जस्ता एसियाली देशबाट पनि धेरै मानिस आएका छन्। करिब ३० प्रतिशत मानिस विदेशमा जन्मेका हुन्।
• ग.भाषा र धर्म: मुख्य भाषा अङ्ग्रेजी हो र मन्दारिन, अरबी, भियतनामी जस्ता भाषा पनि बोलिन्छन्। धेरैजसो मानिस इसाई छन् र कुनै धर्म नमान्ने मानिस पनि धेरै छन्।
• घ.बसोबास: धेरैजसो मानिस पूर्वी र दक्षिण-पूर्वी किनारका सहर सिड्नी, मेलबर्न, ब्रिस्बेनमा बस्छन्। भित्री मरुभूमि प्रायः खाली छ।
• ङ.जीवनस्तर: शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा राम्रो छ, जीवनशैली युरोपेलीसँग मिल्दोजुल्दो छ र खेलकुद (क्रिकेट, फुटबल, पौडी) लोकप्रिय छन्।

• क.खानी: फलाम (पिलबारा), सुन (कालगुर्ली, कुलगार्डी), कोइला (क्विन्सल्यान्ड, न्यु साउथ वेल्स), बक्साइट, लिथियम, युरेनियम, पेट्रोलियम र ग्यास। खनिज नै सबैभन्दा ठुलो निर्यात हो।
• ख.कृषि: ठुला आधुनिक फार्ममा गहुँ, जौ, धान (सिँचाइबाट), उखु, कपास र अङ्गुर।
• ग.पशुपालन: मेरिनो भेडाबाट ऊन र मासु, उत्तरमा मासुका लागि गाई, दक्षिण-पूर्वमा दुग्ध उद्योग।
• घ.जङ्गल: युक्लिप्टसबाट काठ, कागज र तेल।
• ङ.उद्योग: स्टिल, आल्मुनियम, खाद्य प्रशोधन, रसायन र मेसिन।
• च.सेवा: शिक्षा (विदेशी विद्यार्थी), पर्यटन, बैङ्क र व्यापार।
• छ.ऊर्जा: स्नोई माउन्टेन्स योजनाबाट जलविद्युत् र सिँचाइ, साथै कोइला, ग्यास, सौर्य र वायु ऊर्जा।

• क.हावापानी: पूर्वी र दक्षिण-पूर्वी किनारमा प्रशस्त वर्षा र मध्यम हावापानी छ, तर भित्री र पश्चिमी भाग तातो र सुक्खा मरुभूमि हो।
• ख.पानी: भित्री भागमा नदी प्रायः सुक्खा हुन्छन् र खानेपानी र सिँचाइको पानी पाउन गाह्रो छ।
• ग.खेतीयोग्य जमिन: मलिलो जमिन किनार र मरे–डार्लिङ बेसिनमा मात्र छ।
• घ.इतिहास: युरोपेली बस्ती पहिले सिड्नी जस्ता किनारका बन्दरगाहमा बसे र सहर त्यहीँ बढे।
• ङ.रोजगारी र सेवा: उद्योग, व्यापार, विश्वविद्यालय, अस्पताल र यातायात सहरमा छन्।
• च.बन्दरगाह र व्यापार: विदेशसँगको व्यापार समुद्री बन्दरगाहबाट हुन्छ।

त्यसैले धेरैजसो मानिस किनारका सहरमा बस्छन् र भित्री भागमा खानी भएका केही सहर मात्र छन्।

• क.मरे–डार्लिङ बेसिनमा डाउन्स र उत्तरमा सभाना जस्ता विशाल घाँसे मैदान छन्।
• ख.खेतीका लागि कम वर्षा हुने धेरै ठाउँ पशु चराउन उपयुक्त छन्।
• ग.जमिन धेरै र मानिस थोरै भएकाले ठुला फार्म बनाउन सकिन्छ।
• घ.समशीतोष्ण हावापानी मेरिनो भेडाका लागि उपयुक्त छ।
• ङ.ट्युबवेलबाट जमिनमुनिको पानी (ग्रेट आर्टेसियन बेसिन) निकालेर पशुलाई खुवाइन्छ।
• च.आधुनिक प्रविधि, पशु स्वास्थ्य सेवा, शीतभण्डार र जहाजबाट ढुवानीको सुविधा छ।
• छ.ऊन, मासु र दुग्ध पदार्थको संसारभरि ठुलो बजार छ।

ठुलो धनजनको क्षति हुने गरी अचानक घट्ने घटनाबाट बनेको, समुदायले आफैँ धान्न नसक्ने अवस्थालाई विपत् भनिन्छ। यसले पूर्वाधार, वातावरण र मानिसको जीवनमा नराम्रो असर पार्छ। भूकम्प, बाढी, पहिरो, डढेलो, महामारी र आगलागी विपत्का उदाहरण हुन्।

• क.मानिसको मृत्यु हुन्छ, घाइते र बेघर हुन्छन्।
• ख.घर, सडक, पुल, विद्यालय र अस्पताल भत्किन्छन्।
• ग.वन, खेत र नदीमा नराम्रो असर पर्छ।
• घ.झाडापखाला र हैजा जस्ता महामारी फैलिन सक्छन्।
• ङ.खाना, खानेपानी र औषधीको अभाव हुन्छ।
• च.पढाइ र काम रोकिन्छन्, राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा क्षति हुन्छ।
• छ.मानिसमा त्रास, शोक र असुरक्षा हुन्छ।

विपत्को रोकथाम र नियन्त्रण, उद्धार र पुनर्स्थापनाका सबै कामलाई विपत् व्यवस्थापन भनिन्छ। विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४ अनुसार यसमा जोखिम न्यूनीकरण, प्रतिकार्य र पुनर्लाभका सबै क्रियाकलाप पर्छन्।
स्थानीय तहको भूमिका: नागरिकसँग सबैभन्दा नजिक भएकाले विपत्मा स्थानीय तह सबैभन्दा पहिले पुग्छ। ऐनअनुसार हरेक गाउँपालिका र नगरपालिकामा अध्यक्ष वा प्रमुखको अध्यक्षतामा स्थानीय विपद् व्यवस्थापन समिति हुन्छ। स्थानीय तहले:

• क.आफ्नो क्षेत्रको जोखिम पहिचान गरी विपत् व्यवस्थापन योजना बनाउँछ।
• ख.भवन निर्माण संहिता लागु गर्छ र नदी किनार र पहिरो जाने ठाउँमा बस्ती बस्न रोक्छ।
• ग.वडा र टोलमा सचेतना, तालिम र मक ड्रिल चलाउँछ।
• घ.आपत्कालीन कोष, खाद्यान्न र उद्धार सामग्री तयार राख्छ।
• ङ.पूर्वसूचना समुदायसम्म पुर्‍याउँछ।
• च.विपत्मा प्रहरी, सेना, रेडक्रस र स्वयंसेवकसँग मिलेर खोज, उद्धार र राहत चलाउँछ।
• छ.क्षतिको विवरण सङ्कलन गरी पीडितलाई राहत र पुनर्निर्माणमा सहयोग गर्छ।

• क.बाढी (तराईका नदीमा, विशेष गरी असार–भदौमा)
• ख.पहिरो
• ग.भूक्षय
• घ.हिमताल विस्फोटबाट आउने बाढी (जस्तै २०८१ को थामेको बाढी)
• ङ.गेग्य्रान र लेदोको बहाब
• च.डुबान (सहर र खेतमा पानी जम्नु)
• छ.अतिवृष्टि र खडेरी
• ज.नदी कटान

प्राकृतिक कारण:

• क.थोरै महिनामा केन्द्रित मनसुनी वर्षा र अतिवृष्टि
• ख.भिरालो र कलिलो, कमजोर चट्टानका पहाड
• ग.हिमनदी पग्लेर हिमताल ठुला हुनु
• घ.भूकम्पले जमिन चिरिनु र खुकुलो हुनु

मानवीय कारण:

• क.वन फँडानी र खुला चरन
• ख.भिरालो जमिनमा अव्यवस्थित सडक निर्माण
• ग.नदी किनार र बगरमा बस्ती र अतिक्रमण
• घ.नदीबाट अत्यधिक गिटी, बालुवा निकाल्नु
• ङ.पानीको निकास नबनाई गरिएको अव्यवस्थित सहरीकरण
• च.जलवायु परिवर्तन बढाउने कार्बन उत्सर्जन