परीक्षा अभ्यास

नेपालका ऐतिहासिक स्रोतको अध्ययन यसरी गर्न सकिन्छ:

• क.अवलोकन: मन्दिर, किल्ला, मूर्ति, शिलालेख र सिक्का आफैँ गएर हेर्ने, फोटो खिच्ने र नाप्ने।
• ख.पढाइ: वंशावली, ठ्यासफु, लालमोहर, सन्धिपत्र, यात्रा विवरण र इतिहासका पुस्तक पढ्ने।
• ग.अन्तर्वार्ता: बुढापाका, पुजारी र इतिहासविद्सँग सोधेर लोकगीत, कथा र किंवदन्ती टिप्ने।
• घ.सङ्ग्रहालय र अभिलेखालय: राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय र राष्ट्रिय अभिलेखालयमा राखिएका सामग्री हेर्ने।
• ङ.दाँजेर जाँच्ने: एउटै घटनाबारे धेरै स्रोतको विवरण दाँज्ने र कुन बढी विश्वसनीय छ भनी निष्कर्ष निकाल्ने।

म यी स्रोत प्रयोग गर्छु:

• क.अभिलेख र सरकारी कागजपत्र: शिलालेख, ताम्रपत्र, लालमोहर र सन्धिपत्रमा मिति र नाम स्पष्ट हुन्छन्, त्यसैले ती सबैभन्दा भरपर्दा हुन्छन्।
• ख.ठ्यासफु र वंशावली: घटनाको क्रम र राजाका नाम थाहा पाउन।
• ग.मुद्रा: शासकको नाम, समय र त्यस बेलाको व्यापार बुझ्न।
• घ.कलाकृति र भग्नावशेष: त्यस बेलाको धर्म, कला र जीवनशैली बुझ्न।
• ङ.विदेशीका विवरण: बाहिरका मानिसले नेपाललाई कसरी देखे भनी बुझ्न।
• च.मौखिक स्रोत: लिखित प्रमाण नभएका गाउँ र समुदायका कुरा थाहा पाउन।

एउटै स्रोतमा भर नपरी धेरै स्रोत दाँजेर निष्कर्ष निकाल्छु, किनभने प्रत्येक स्रोतमा केही कमी हुन सक्छ। आफ्नै तर्क दिएर लेखिएको जुनसुकै उत्तर सही हुन्छ।

• क.आफ्नो टोलका पुराना मूर्ति, शिलालेख र पाटीपौवाको फोटो र विवरण राखेर वडा कार्यालयलाई दिन्छु।
• ख.सम्पदामा लेख्ने, कोट्याउने वा फोहोर गर्ने काम आफू गर्दिनँ र अरूलाई पनि रोक्छु।
• ग.मूर्ति चोरी वा सम्पदा भत्काइएको देखेमा तुरुन्त प्रहरी वा स्थानीय तहलाई खबर गर्छु।
• घ.बुढापाकाका लोकगीत, कथा र अनुभव रेकर्ड गरेर विद्यालयको पुस्तकालयमा राख्छु।
• ङ.विद्यालयमा सम्पदा संरक्षणबारे सचेतना कार्यक्रम र सम्पदा भ्रमणमा भाग लिन्छु।

दीघनिकायको अम्बट्ठ सुत्त र त्यसका टीकामा शाक्यवंशको उत्पत्तिको परम्परा यसरी लेखिएको छ: साकेतका राजा ओक्काकले कान्छी रानीका छोरा जन्तुलाई राज्य दिन जेठी रानीका चार छोरा र पाँच छोरीलाई देश निकाला गरे। उनीहरू उत्तरतिर हिँडेर हिमालको फेदको सालको वनमा पुगे र कपिलमुनिको सहयोगमा बस्ती बसाले। शाक (साल) को वनमा बसेकाले उनीहरूलाई शाक्य भनियो भन्ने एउटा व्याख्या छ। अर्को व्याख्याअनुसार राजा ओक्काकले उनीहरूलाई “सक्य” अर्थात् सक्षम भनी प्रशंसा गरेकाले शाक्य नाम रह्यो। ओक्काकलाई मूल पुर्खा र उनका जेठा छोरा ओक्कामुखलाई कपिलवस्तुका पहिलो राजा मानिन्छ।

परम्पराअनुसार देश निकाला भएका ओक्काकका छोराछोरी हिमालको फेदमा पुग्दा कपिलमुनिसँग भेट भयो। कपिलमुनिकै सल्लाह, सहयोग र हेरचाहमा त्यहाँ बस्ती बस्यो। कपिलमुनिको सहयोगमा बसेको “वस्तु” अर्थात् बस्ती भएकाले यसलाई कपिलवस्तु भनियो।

• क.विश्वका करोडौँ मानिसले मान्ने गौतम बुद्ध यही वंशमा जन्मिए, जसले नेपाललाई बुद्धको जन्मभूमिका रूपमा संसारमा चिनाएको छ।
• ख.कपिलवस्तु प्राचीन गणराज्य थियो, जहाँ सभाले शासन चलाउँथ्यो। यसले नेपालको भूमिमा करिब २,६०० वर्षअघि नै सभाबाट शासन चल्ने परम्परा थियो भन्ने देखाउँछ।
• ग.तिलौराकोट, लुम्बिनी र वरिपरिका पुरातात्त्विक स्थल नेपालका महत्त्वपूर्ण सम्पदा र पर्यटकीय गन्तव्य हुन्।
• घ.बुद्धका शिक्षा, अहिंसा र शान्तिको सन्देश नेपालको संस्कृति र विदेशसँगको मित्रताको आधार बनेका छन्।

• क.आफ्ना पुर्खा को थिए, कहाँबाट आए र के गर्थे भन्ने थाहा हुन्छ।
• ख.नातेदारसँगको सम्बन्ध बुझ्न र परिवारमा एकता बढाउन मद्दत गर्छ।
• ग.पुर्खाका असल काम र सङ्घर्षबाट प्रेरणा मिल्छ।
• घ.परिवारका परम्परा, भाषा, चाडपर्व र सिप अर्को पुस्तामा सार्न सजिलो हुन्छ।
• ङ.अंशबन्डा, नागरिकता र जग्गाको अभिलेख जस्ता कानुनी काममा पनि वंशको विवरण चाहिन्छ।

पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुस २७ मा गोरखाका राजा नरभूपाल शाह र रानी कौशल्यावतीका छोराका रूपमा भएको थियो। वि.सं. १७९९ मा बीस वर्षको उमेरमा उनी गोरखाका राजा भए। उनले वि.सं. १८०१ मा नुवाकोट जितेर एकीकरण अभियान सुरु गरे र मकवानपुर, कीर्तिपुर, कान्तिपुर, ललितपुर, भक्तपुर, चौदन्डी र विजयपुर गाभे। उनले राजधानी काठमाडौँ सारे र तिब्बतसँग व्यापारको व्यवस्था मिलाए। उनका दिव्य उपदेशमा राष्ट्रियता, स्वदेशी उत्पादन, न्याय र बलियो सेनाबारे विचार छन्। वि.सं. १८३१ माघ १ मा नुवाकोटको देवीघाटमा उनको मृत्यु भयो। नेपाल राष्ट्रको निर्माणमा योगदान दिएकाले उनलाई राष्ट्रिय विभूति मानिन्छ।

• क.चारैतिरबाट घेराबन्दी: पहिले नुवाकोट, बेलकोट, दहचोक, मकवानपुर, सिन्धुली र साँगा, नाला, बनेपा, फर्पिङ जस्ता उपत्यका वरिपरिका ठाउँ कब्जा गरे।
• ख.नाकाबन्दी: उपत्यका र कीर्तिपुरमा अन्न, नुन, कपास र पानी आउने बाटो रोके।
• ग.फुटको फाइदा: मल्ल राज्यबिचको झगडा र भक्तपुरका राजकुमार र पाटनका छ प्रधानबिचको असन्तुष्टिको फाइदा उठाए।
• घ.ठिक समयको छनोट: इन्द्रजात्राको बेला सबै उत्सवमा व्यस्त हुँदा कान्तिपुरमा आक्रमण गरे।
• ङ.कूटनीति: ललितपुरमा दूत पठाएर युद्धविनै आत्मसमर्पण गराए।
• च.तयारी: बनारसबाट हतियार ल्याए र मकवानपुरमा मीर कासिमका र सिन्धुलीमा अङ्ग्रेजका हतियार पनि हात पारे।

मेरो विचारमा यी कारणले काठमाडौँ राजधानी बनाइएको हुनुपर्छ:

• क.काठमाडौँ देशको बिचतिर पर्छ, त्यसैले पूर्व र पश्चिम दुवैतिर शासन चलाउन सजिलो थियो।
• ख.उपत्यका तिब्बत र भारतबिचको व्यापारको मुख्य केन्द्र थियो, जसबाट राज्यलाई आम्दानी हुन्थ्यो।
• ग.वरिपरि डाँडाले घेरेकाले शत्रुबाट सुरक्षित थियो।
• घ.उर्वर जमिन, धेरै जनसङ्ख्या, सम्पन्न सहर, कला र संस्कृति थियो।
• ङ.मल्लकालदेखि नै यहाँ दरबार, मन्दिर र प्रशासनको संरचना थियो।

यस्तै तर्क दिएर लेखिएको जुनसुकै उत्तर सही हुन्छ।

• क.मकवानपुरबाट तराई र भारततर्फको बाटो जान्थ्यो। यो कब्जा नगरी उपत्यकाको नाकाबन्दी पूरा हुँदैनथ्यो।
• ख.मकवानपुरका राजा दिग्बन्धन सेन गोरखाका विरोधी थिए र उपत्यकाका राजालाई सहयोग गर्न सक्थे।
• ग.बाहिरबाट आउने सेनालाई रोक्न मकवानपुर महत्त्वपूर्ण थियो। मीर कासिमको फौज यही बाटो आयो र मकवानपुरमै हरायो।
• घ.मकवानपुर विजयबाट करिब ७०० बन्दुक र युद्धसामग्री पाइयो, जसले सेना बलियो बनायो।
• ङ.तराईका उर्वर जमिनबाट राज्यलाई अन्न र आम्दानी मिल्यो।

आफ्नै अनुभवबाट लेखिने प्रश्न हो। उदाहरणका लागि:

• क.स्पष्ट लक्ष्य बनाएँ, जस्तै गणितमा ८० भन्दा बढी ल्याउने।
• ख.दैनिक पढ्ने समयतालिका बनाएर पालना गरेँ।
• ग.पहिलो पटक असफल हुँदा कहाँ गल्ती भयो भनी खोजेँ र तरिका बदलेँ।
• घ.नबुझेको कुरा शिक्षक र साथीसँग सोधेँ।
• ङ.मोबाइल र खेलको समय सीमित गरेँ।
• च.हार नमानी निरन्तर अभ्यास गरेँ।

प्राकृतिक कारण: चिसो हावापानीमा हुर्केका अङ्ग्रेजलाई भारतको गर्मी छल्न कुमाउँ, गढवाल र दार्जिलिङ जस्ता शीतल पहाडी इलाका आकर्षक लाग्थे। यी क्षेत्रका जङ्गल, काठ, जडीबुटी र खानीमा पनि उनीहरूको चासो थियो।

आर्थिक कारण: इस्ट इन्डिया कम्पनी नेपाल हुँदै तिब्बतसम्म व्यापार फैलाउन चाहन्थ्यो। तराईका उर्वर जमिनबाट आउने आम्दानीमा पनि दुवैको चासो थियो।

राजनीतिक कारण: एकीकरणमा राज्य गुमाएका राजाहरू अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्दै थिए। भीमसेन थापा अङ्ग्रेजको बढ्दो शक्ति रोक्न चाहन्थे। दुवै पक्ष फैलँदा सिमानामा विवाद बढ्यो र अन्त्यमा बुटवल र स्युराजको विवादले युद्ध सुरु गरायो।

युद्धका अरू कारण धेरै वर्षदेखि थिए, तर तिनले तुरुन्त युद्ध गराएका थिएनन्। पाल्पा नेपालमा गाभिएपछि बुटवल र स्युराज कसको हो भन्ने विवाद भयो। कम्पनीले ती ठाउँ खाली गर्न दबाब दियो र आफ्ना चौकी राख्यो। नेपालले सन् १८१४ मेमा ती चौकीमा आक्रमण गर्‍यो। यसैलाई देखाएर गभर्नर जनरल लर्ड हेस्टिङ्सले सन् १८१४ नोभेम्बर १ मा युद्धको घोषणा गरे। यो विवादले नै युद्ध तुरुन्त सुरु गराएकाले यसलाई तत्कालीन कारण मानिन्छ।

• क.सुगौली सन्धिबाट नेपालले महाकालीपश्चिम र मेचीपूर्वका भूभाग र धेरैजसो तराई गरी करिब एकतिहाइ भूभाग गुमायो। सिमाना पश्चिममा महाकाली र पूर्वमा मेची भयो।
• ख.कम्पनीको स्वीकृतिविना बेलायती, युरोपेली वा अमेरिकी कर्मचारी राख्न नपाउने भयो।
• ग.एकीकरण अभियान रोकियो।
• घ.दरबारमा थापा र पाँडे खलकबिच झगडा र षड्यन्त्र बढ्यो।
• ङ.नेपाली युवा गोरखा सैनिकका रूपमा बेलायती सेनामा भर्ती हुन थाले।
• च.काठमाडौँमा अङ्ग्रेज रेजिडेन्ट बस्न थाले र आन्तरिक मामिलामा उनीहरूको प्रभाव बढ्यो।

• क.अङ्ग्रेजलाई शीतल पहाडी हावापानी र प्राकृतिक स्रोतको आकर्षण
• ख.तिब्बतसम्म व्यापार फैलाउने कम्पनीको चाहना
• ग.पराजित राजाहरूले अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्नु
• घ.भीमसेन थापाको अङ्ग्रेजविरोधी नीति र नेपाली सेनाको सुदृढीकरण
• ङ.नेपाल र कम्पनी दुवैको विस्तारवादी नीति
• च.तत्कालीन कारण: बुटवल र स्युराजको सिमाना विवाद

बडाकाजी अमरसिंह थापा एकीकरण अभियान र नेपाल अङ्ग्रेज युद्धका प्रमुख सेनानायक थिए। एकीकरणका क्रममा उनले पश्चिमतिर कुमाउँ, गढवाल र सतलजसम्मका इलाका जोड्न नेतृत्व गरे। नेपाल अङ्ग्रेज युद्धमा उनी पश्चिम मोर्चाका प्रमुख थिए। अङ्ग्रेज सेनापति अक्टरलोनीले पुरस्कारको प्रलोभन देखाउँदा पनि उनी मातृभूमिप्रति इमानदार रहे। हतियार र सैनिक कम हुँदा पनि उनले महिनौँसम्म रामगढ र मलाउँमा अङ्ग्रेजलाई रोके। अन्त्यमा सम्मानजनक सर्तमा मात्र किल्ला सुम्पे र सैनिकलाई हतियारसहित फर्काए। यही देशभक्ति, साहस र अटल अडानले उनलाई “नेपालको जिउँदो सिंह” का रूपमा इतिहासमा अमर बनाएको छ।

भक्ति थापा: लमजुङमा जन्मिएका भक्ति थापा युद्धको बेला ७० वर्ष नाघेका थिए। मलाउँछेउको देउथल डाँडा अङ्ग्रेजले लिएपछि बडाकाजी अमरसिंह थापाले त्यो फिर्ता लिन उनलाई पठाए। सन् १८१५ अप्रिल १६ मा उनी तरबार लिएर आफैँ आक्रमणको अगाडि लडे र गोली लागेर मारिए। उनको वीरताको सम्मानमा अङ्ग्रेजले उनको शव ढाकेर नेपाली पक्षलाई फिर्ता गरे।

रणवीरसिंह थापा: भीमसेन थापाका कान्छा भाइ रणवीरसिंह थापाले मकवानपुर र पर्सातिरको मोर्चा सम्हाले। अङ्ग्रेज सेनापति मार्ली काठमाडौँ लिने योजनामा थिए। सन् १८१५ जनवरी १ मा उनको फौजले पर्सा र समनपुरका अङ्ग्रेज चौकीमा अचानक आक्रमण गरी जित्यो र हतियार कब्जा गर्‍यो। यसले केही समय काठमाडौँतर्फ अङ्ग्रेजको बढाइ रोक्यो।

कान्छी रानी राज्यलक्ष्मीका विश्वासिला भारदार गगनसिंह खवासको वि.सं. १९०३ भदौ ३१ को राति हत्या हुनु कोत पर्वको तत्कालीन कारण थियो। रानीले हत्यारा पत्ता लगाउन सबै भारदारलाई राति कोतमा बोलाइन् र त्यहीँ हत्याकाण्ड भयो।

कोत पर्व राणा शासनको जग बसाल्ने घटना थियो:

• क.कोत पर्वमा जङ्गबहादुरका धेरै प्रतिद्वन्द्वी र अनुभवी भारदार एकै रातमा मारिए।
• ख.भोलिपल्टै जङ्गबहादुर प्रधानमन्त्री र प्रधानसेनापति बने र सेना उनको नियन्त्रणमा आयो।
• ग.यही शक्तिका आधारमा उनले भण्डारखाल पर्वमा बाँकी विरोधी हटाए र अलौ पर्वमा राजा राजेन्द्रलाई नै समाते।
• घ.त्यसपछि वि.सं. १९०५ मा राणा उपाधि र वि.सं. १९१३ मा श्री ३ को पद पाएर प्रधानमन्त्री पद आफ्नो वंशमा सीमित गरे।

कोत पर्व नभएको भए जङ्गबहादुरले यति छिटो र पूर्ण शक्ति पाउने थिएनन्। त्यसैले कोत पर्वलाई राणा शासनको उदयको पूर्वघटना मानिन्छ।

जयतु संस्कृतम् आन्दोलन वि.सं. २००४ मा काठमाडौँको तीनधारा संस्कृत पाठशालाका विद्यार्थीले सुरु गरेका थिए। उनीहरूले संस्कृतसँगै अङ्ग्रेजी, विज्ञान र इतिहास जस्ता आधुनिक विषय पढाउनुपर्ने, पढाइ र छात्रावासको अवस्था सुधार्नुपर्ने माग राखे। वि.सं. २००४ जेठमा प्रधानमन्त्री पद्मशमशेरलाई लिखित माग बुझाएर हडताल गरे। “जयतु संस्कृतम्” अर्थात् “संस्कृतको जय होस्” भन्ने नाराले यो आन्दोलन चिनियो। सरकारले धेरै विद्यार्थीलाई देश निकाला गर्‍यो, तर आन्दोलनले शिक्षा सुधार र राणाविरोधी चेतना फैलायो। यसमा सहभागी धेरै विद्यार्थी पछि प्रजातन्त्रका लागि भएको आन्दोलनमा सक्रिय भए।

• क.पारिवारिक सङ्घर्ष: रोलक्रमका कारण राणा परिवारभित्रै झगडा, हत्या र देश निकाला भए।
• ख.वर्ग विभाजन: ए, बी र सी वर्गमा छुट्याइएपछि सी वर्गका राणा रोलक्रमबाट हटाइए र राणा परिवारभित्रै विरोधी जन्मिए।
• ग.जनचेतना र आन्दोलन: लखन थापाको विद्रोहदेखि प्रजा परिषद्, पुस्तकालय पर्व, विराटनगरको मजदुर आन्दोलन र जयतु संस्कृतम् आन्दोलनसम्मका गतिविधिले जनतामा चेतना फैलाए।
• घ.शिक्षा र बाहिरको प्रभाव: भारतमा पढेका युवा र भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलन र दोस्रो विश्वयुद्धपछिको परिवर्तनले नेपालमा पनि प्रजातन्त्रको चाहना बढायो।
• ङ.राजा त्रिभुवनको दरबार त्याग र सशस्त्र क्रान्ति: वि.सं. २००७ कात्तिक २१ मा राजा दरबार छाडेपछि मुक्तिसेनाले सशस्त्र क्रान्ति गर्‍यो र वि.सं. २००७ फागुन ७ मा राणा शासन अन्त्य भयो।

• क.वि.सं. १९१० मा मुलुकी ऐन जारी गरी देशभर एउटै लिखित कानुन लागु गरे।
• ख.वि.सं. १९१० मा थापाथली दरबारमा दरबार स्कुल खोलेर अङ्ग्रेजी शिक्षा सुरु गरे।
• ग.सती प्रथालाई सीमित गर्न नियम बनाए, जस्तै सानो बालबच्चा भएकी वा इच्छा नभएकी महिलालाई सती जान रोक।

तर उनको मुलुकी ऐनले जातीय भेदभावलाई कानुनमै राख्यो र उनका सुधार धेरैजसो राणा परिवार र सहरमा सीमित रहे।

• क.वि.सं. १९७५ मा त्रिचन्द्र कलेज स्थापना
• ख.वि.सं. १९७७ मा सती प्रथामा पूर्ण प्रतिबन्ध
• ग.वि.सं. १९८१ मा दास प्रथाको अन्त्य
• घ.सप्तरीमा त्रियुगा नदीबाट चन्द्र नहर
• ङ.सिंहदरबार निर्माण
• च.राणाहरूलाई ए, बी र सी वर्गमा छुट्याई रोलक्रम पुनर्गठन

आर्थिक र सामाजिक उपलब्धि एकअर्काका परिपूरक हुन्। आम्दानी बढेपछि राज्य र परिवारले विद्यालय, अस्पताल र सडकमा लगानी गर्न सक्छन्, जसले सामाजिक उपलब्धि बढाउँछ। उल्टो, शिक्षा र स्वास्थ्य राम्रो भएका मानिस बढी उत्पादनशील हुन्छन्, सीपयुक्त काम गर्छन् र उद्यम खोल्छन्, जसले आर्थिक उपलब्धि बढाउँछ। उदाहरणका लागि दास प्रथाको अन्त्यले मुक्त भएका मानिसलाई आफ्नै लागि काम गर्ने अवसर दियो, र नेपाल बैङ्क र उद्योगले रोजगारी दिएपछि शिक्षाको माग बढ्यो। राणाकालमा सुधार सहरमा मात्र सीमित भएकाले दुवै उपलब्धि गाउँसम्म पुगेनन्।

आफ्नै समुदायको सम्पदाबारे लेखिने प्रश्न हो। उदाहरणका लागि काठमाडौँको वीर अस्पताल: वीरशमशेरले वि.सं. १९४७ मा यो अस्पताल खोलेका थिए। यो नेपालको सबैभन्दा पुरानो सरकारी अस्पताल हो। सुरुमा सानो भवनमा थोरै शय्या थिए। अहिले यो राष्ट्रिय स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानअन्तर्गत ठुलो शिक्षण अस्पताल भएको छ, जहाँ देशभरबाट बिरामी उपचारका लागि आउँछन्। उत्तरमा सम्पदाको नाम, ठाउँ, बनाउने व्यक्ति र वर्ष, बनावट, अहिलेको अवस्था र यसको महत्त्व लेख्नुपर्छ।