हाम्रा सामाजिक मूल्यमान्यता

सामाजिक अध्ययनका शिक्षकले कक्षालाई नेपालमा प्रचलित धर्मबारे परियोजना कार्य दिनुभयो। विद्यार्थी छ समूहमा बाँडिए। हरेक समूहले एउटा धर्मबारे सोधखोज गर्‍यो, सन्दर्भसामग्री पढ्यो र टोली नेताले कक्षामा प्रस्तुत गर्‍यो। उनीहरूका प्रस्तुति यस्ता थिए।

समूह क: हिन्दु धर्म

टोली नेता: सबैलाई नमस्कार! हिन्दु धर्म सनातनदेखि चलिआएको धर्म हो। यसको कुनै एक जना संस्थापक छैनन्। वेद, उपनिषद्, पुराण, रामायण, महाभारत र गीता यसका धर्मग्रन्थ हुन्। हिन्दुहरू एउटै ईश्वरका अनेक रूप र अवतार हुन्छन् भन्ने विश्वास गर्छन्। ब्रह्मा, विष्णु र महेश्वर (शिव) लाई मुख्य देवताका रूपमा मानिन्छ। शिवको उपासना गर्नेलाई शैव, विष्णुको उपासना गर्नेलाई वैष्णव र शक्ति अर्थात् देवीको उपासना गर्नेलाई शाक्त भनिन्छ। राम र कृष्णलाई मान्ने सम्प्रदाय पनि छन्, जस्तै: कृष्णप्रणामी।

पशुपतिनाथ, मनकामना, हलेसी, जानकी मन्दिर, स्वर्गद्वारी, चन्दननाथ, शैलेश्वरी, मुक्तिनाथ र पाथीभरा हिन्दुका प्रसिद्ध तीर्थस्थल हुन्। दसैँ, तिहार, तिज, जनैपूर्णिमा, होली, छठ र गौरा मुख्य पर्व हुन्। चोरी नगर्नु, सत्य बोल्नु, अनुशासित र धैर्यशील हुनु, अरूलाई दुःख नदिनु, अतिथिको सत्कार गर्नु, प्रकृति र प्राणीको रक्षा गर्नु हिन्दु धर्मका मुख्य उपदेश हुन्। धर्मले देखाएको सही बाटामा हिँडौँ। धन्यवाद।

समूह ख: बौद्ध धर्म

टोली नेता: सबैलाई नमस्कार! बौद्ध धर्म गौतम बुद्धको ज्ञान र उपदेशमा आधारित छ। बुद्धको जन्म नेपालको लुम्बिनीमा भएको थियो। परम्परागत मान्यताअनुसार उनको जन्म इसापूर्व ५६३ मा भएको हो। बुद्धको जन्मस्थल भएकाले संसारभरका बौद्धमार्गी लुम्बिनी आउँछन्। लुम्बिनी सन् १९९७ देखि युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा छ।

बौद्ध धर्मको मुख्य धर्मग्रन्थ त्रिपिटक हो। बुद्धका पूर्वजन्मका कथा जातक पनि यसैभित्र पर्छन्। बौद्धमार्गी प्रार्थना गर्न गुम्बा, विहार र स्तूपमा जान्छन्। बुद्ध जयन्ती (वैशाख पूर्णिमा) मुख्य पर्व हो। ल्होसार पनि धेरै बौद्ध समुदायले धुमधामसँग मनाउँछन्।

नेपालमा बौद्ध धर्मका तीन मुख्य परम्पराका अनुयायी छन्। थेरवाद बुद्धका मूल उपदेश र भिक्षुको अनुशासनमा जोड दिन्छ। महायान सबै प्राणीको मुक्तिका लागि करुणा र बोधिसत्त्वको आदर्शमा जोड दिन्छ। वज्रयान तन्त्रविद्या र गुरुको मार्गदर्शनमा गरिने साधनासँग सम्बन्धित छ। नेवार बौद्ध र हिमाली क्षेत्रका बौद्ध परम्परामा वज्रयान बढी प्रचलित छ। हिंसा नगर्नु, चोरी नगर्नु, झुटो नबोल्नु, खराब आचरण नगर्नु, मादक पदार्थ सेवन नगर्नु, रिस नियन्त्रण गर्नु र सन्तोष लिनु बुद्धका मुख्य उपदेश हुन्। बुद्धका उपदेश पालना गरौँ। धन्यवाद।

समूह ग: इस्लाम धर्म

टोली नेता: सबैलाई नमस्कार! इस्लाम धर्मका अनुयायीलाई मुसलमान भनिन्छ। उनीहरू एउटै ईश्वर अल्लाहलाई मान्छन् र हजरत मोहम्मदलाई अल्लाहका अन्तिम सन्देशवाहक मान्छन्। यस धर्मको धर्मग्रन्थ कुरान हो। प्रार्थना गर्ने ठाउँलाई मस्जिद भनिन्छ। मुसलमानहरू दिनमा पाँच पटक नमाज पढ्छन्। मक्का, मदिना र जेरुसलेम इस्लामका प्रमुख पवित्र स्थल हुन्।

रमजान महिनाभर मुसलमानहरू दिउँसो केही नखाई रोजा बस्छन्। त्यो महिना सकिएपछि इद मनाइन्छ। बकरइद अर्को मुख्य पर्व हो। दान गर्नु, असल आचरण गर्नु, सबैसँग समान व्यवहार गर्नु, सत्यको पक्षमा लाग्नु, दुःखीको सेवा गर्नु र नम्र बोल्नु यस धर्मका मुख्य सन्देश हुन्। दीनदुःखीको सेवा गरौँ। धन्यवाद।

समूह घ: किरात धर्म

टोली नेता: सबैलाई नमस्कार! किरात धर्म किरात समुदायको प्राचीन धर्म हो। यसको धर्मग्रन्थ मुन्धुम हो। मुन्धुम पुस्तौँदेखि मुखमुखै सुनाइँदै आएको ज्ञान हो। यसमा संसारको सृष्टि, पुर्खाका कथा, संस्कार र नियम छन्। यस धर्ममा सुम्निमा र पारुहाङलाई मुख्य देवीदेवताका रूपमा पुजिन्छ। आगो, रुख, पहाड, जङ्गल र नदी जस्ता प्रकृतिको पूजालाई विशेष महत्त्व दिइन्छ। महागुरु फाल्गुनन्द लिङ्देन किरात धर्मका प्रमुख गुरु र सुधारक हुन्।

केही हिन्दु ग्रन्थमा किरातलाई शिवभक्तका रूपमा वर्णन गरिएको पाइन्छ। तर किरात धर्मावलम्बी आफ्नो धर्मलाई मुन्धुममा आधारित छुट्टै धर्म मान्छन्। जनगणनामा पनि किरात धर्मलाई छुट्टै गनिन्छ। उँधौली र उँभौली यस धर्मका मुख्य चाडपर्व हुन्। सत्य बोल्नु, हिंसा नगर्नु, अरूको कुभलो नचिताउनु, प्रकृतिको रक्षा गर्नु र कर्ममा विश्वास गर्नु यसका उपदेश हुन्। प्रकृतिको संरक्षण गरौँ। धन्यवाद।

समूह ङ: इसाई धर्म

टोली नेता: सबैलाई नमस्कार! इसाई धर्मका संस्थापक येशु ख्रीष्ट (जिसस क्राइस्ट) हुन्। इसाईहरू एउटै ईश्वरमा विश्वास गर्छन्। यस धर्मको धर्मग्रन्थ बाइबल हो र प्रार्थना गर्ने ठाउँलाई चर्च भनिन्छ। इसाई धर्ममा क्याथोलिक, अर्थोडक्स र प्रोटेस्टेन्ट गरी तीन मुख्य सम्प्रदाय छन्। नेपालमा प्रोटेस्टेन्ट इसाई बढी छन्। क्रिसमस र इस्टर मुख्य चाडपर्व हुन्। प्रेम गर्नु, सबैको भलो गर्नु, लोभ नगर्नु, नम्र भएर बोल्नु, दान गर्नु र अरूलाई क्षमा दिनु यस धर्मका मुख्य सार हुन्। दुःखीको सेवा गरौँ। धन्यवाद।

समूह च: सिख धर्म

टोली नेता: सबैलाई नमस्कार! सिख धर्मका संस्थापक गुरु नानक हुन्। उनीपछि अरू नौ जना गुरु भए। यस धर्मको धर्मग्रन्थ गुरु ग्रन्थ साहिब हो। भजन र प्रार्थना गर्ने स्थानलाई गुरुद्वारा भनिन्छ। गुरुद्वारामा जुनसुकै धर्म र जातका मानिस एउटै पङ्क्तिमा बसेर लङ्गर अर्थात् सामूहिक भोजन खान्छन्। गुरुवाणीको पालना गर्नु, प्रेम गर्नु, सबैको भलो गर्नु, हिंसा नगर्नु, इमानदारीपूर्वक श्रम गर्नु र जीवन पवित्र राख्नु यसका मुख्य उपदेश हुन्। सबैसँग मिलिजुली बसौँ। धन्यवाद।

धर्मका साझा सार

सबै प्रस्तुति सकिएपछि शिक्षकले समूहलाई धन्यवाद दिनुभयो। उहाँले भन्नुभयो, “हामीले जुनसुकै धर्म माने पनि सबै धर्मको सम्मान गर्नुपर्छ। सबै धर्मको मुख्य उपदेश मानव कल्याण र सबैको हित हो।” त्यसपछि उहाँले धर्मका साझा सार लेखिएको चार्ट कक्षामा देखाउनुभयो।

नेपालमा जैन, बहाई, प्रकृति र बोन धर्म मान्ने मानिस पनि छन्। प्रकृति धर्म मान्नेहरू पहाड, नदी, जङ्गल र पुर्खालाई पुज्छन्। बहाई धर्म उन्नाइसौँ शताब्दीमा इरानमा बहाउल्लाहले सुरु गरेका हुन्। यसले सारा मानवजाति एउटै परिवार हो भन्ने सिकाउँछ। २०७८ सालको जनगणनाअनुसार नेपालमा कुन धर्म मान्ने कति प्रतिशत छन् भन्ने तलको चित्रमा देखाइएको छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

डोल्मा र दिनेश एउटै कक्षामा पढ्छन्। विद्यालयको वार्षिकोत्सवमा “मानवमूल्य र यसको महत्त्व” शीर्षकमा निबन्ध प्रतियोगिता हुँदै छ। दुवै जना त्यसको तयारी गर्दै छन्। एक दिन उनीहरू विद्यालयको चौरमा बसेकी गुरुआमासँग छलफल गर्न पुगे।

मानवमूल्य भनेको के हो?

दिनेश: नमस्कार गुरुआमा! हामी निबन्ध प्रतियोगिताको तयारी गर्दै छौँ। मानवमूल्यबारे हजुरसँग छलफल गर्न आएका हौँ।

गुरुआमा: भइहाल्छ नि! मानव भनेको मानिस र मूल्य भनेको उसमा भएका गुण हुन्। मानिसलाई असल व्यक्ति बनाउन आवश्यक पर्ने गुणलाई नै मानवमूल्य भनिन्छ।

डोल्मा: गुरुआमा, मानवमूल्यलाई कुन कुन गुणले चिनाउँछन् नि?

गुरुआमा: इमानदारी, प्रेम, दया, सद्भाव, विश्वास, निष्पक्षता, बौद्धिकता, सहयोगीपन र सत्य जस्ता गुणले मानवमूल्यको पहिचान दिन्छन्। यी गुणले मानिसलाई सही बाटामा डोर्‍याउँछन्।

दिनेश: यी सबै गुण व्यवहारमा उतार्न सके मात्र हामी असल व्यक्ति बन्छौँ जस्तो लाग्छ।

गुरुआमा: ठिक भन्नुभयो दिनेश। हामीमा सकारात्मक सोच हुनुपर्छ। अरूप्रति दया, माया, करुणा र परोपकारको भावना हुनुपर्छ। अरूको कुभलो चिताउने, रिस र डाह गर्ने गर्नुहुँदैन। बोली र व्यवहारले कसैको चित्त दुखाउनुहुँदैन। सबैसँग समान व्यवहार गर्नुपर्छ र सधैँ सत्यको पक्षमा बोल्नुपर्छ। यस्तै असल व्यवहारबाट हामीमा भएको मानवमूल्य देखिन्छ।

मानवमूल्यको महत्त्व

डोल्मा: मानव जीवनमा मानवमूल्यको महत्त्व के हो, बताइदिनुहोस् न गुरुआमा।

गुरुआमा: मानवमूल्यले के ठिक र के बेठिक, कुन काम गर्न हुन्छ र कुन हुँदैन भन्ने बोध गराउँछ। यसले हाम्रा निर्णयलाई सही दिशा दिन्छ र हामी लक्ष्यमा पुग्छौँ। त्यसैले मानवमूल्य अपनाउनुलाई मानिसको सफलताको आधार मानिन्छ।

मानवमूल्यका महत्त्व छोटकरीमा यस्ता छन्:

• क.असल र बेठिक छुट्याउन सिकाउँछ।
• ख.मानिसलाई इमानदार, जिम्मेवार र भरपर्दो बनाउँछ।
• ग.परिवार र समाजमा विश्वास, सद्भाव र एकता बढाउँछ।
• घ.झगडा, भ्रष्टाचार र अपराध घटाउँछ।
• ङ.कमजोर र असहायलाई सहयोग गर्ने भावना जगाउँछ।
• च.व्यक्तिलाई असल नागरिक र देशलाई सभ्य राष्ट्र बनाउँछ।

परिवार, समाज र शिक्षाको भूमिका

दिनेश: गुरुआमा, मानवमूल्य बनाउनमा घरपरिवारको वातावरणको प्रभाव पर्छ कि पर्दैन?

गुरुआमा: धेरै पर्छ। परिवार नैतिक मूल्यमान्यता सिक्ने पहिलो पाठशाला हो। परिवारका सदस्यको व्यवहार, बोलीचाली, जीवनशैली र संस्कार हेरेरै बालबालिकाको आचरण बन्छ। त्यसैले परिवारमा असल व्यवहार र चरित्र बनाउने वातावरण हुनुपर्छ। समाजका आधारभूत मान्यता सिकाउनुपर्छ। कमजोर वर्गलाई सहयोग गर्ने र असमान व्यवहार गलत हो भन्ने धारणा बसाल्नुपर्छ। सबैसँग समान व्यवहार गर्ने संस्कार पनि परिवारमै सिकिन्छ।

डोल्मा: समाजको वातावरणले चाहिँ कस्तो प्रभाव पार्छ?

गुरुआमा: समाजको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। समाजमा बस्ने मानिसको आनीबानी, रहनसहन, खानपान, शिक्षाको अवस्था र पुराना चालचलनले त्यहाँका मानिसको जीवनशैली बनाउँछन्। मानिसमा सामाजिक संस्कार त्यस समाजका नैतिक र सामाजिक मूल्यमान्यताअनुसार नै विकसित हुन्छ।

दिनेश: अनि शिक्षाले कस्तो प्रभाव पार्छ नि?

गुरुआमा: मानवमूल्य विकासमा शिक्षाको भूमिका गहन हुन्छ। विद्यालयको औपचारिक शिक्षा र घर, समाज वा सञ्चारमाध्यमबाट पाइने अनौपचारिक शिक्षा दुवैबाट मानवमूल्य सिकिन्छ। शिक्षाले व्यक्तिलाई व्यावहारिक, सिपयुक्त र संस्कारयुक्त बनाउँछ। यसले परम्परा, रीतिरिवाज र संस्कृतिको संरक्षणमा पनि मदत गर्छ।

डोल्मा र दिनेश: मानवमूल्यबारे यति राम्रोसँग बुझाइदिनुभएकामा धेरै धेरै धन्यवाद गुरुआमा!

गुरुआमा: तपाईँहरूलाई पनि धन्यवाद!

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।

नेपाली परम्परागत कला

मानिसले आफ्नो सिर्जनशीलता, भावना र कल्पना व्यक्त गर्ने एउटा माध्यम कला हो। नेपाली कलामा हाम्रा परम्परा, रीतिरिवाज, जीवनपद्धति र संस्कार झल्किन्छन्। पुराना कलाले विगतको सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक र धार्मिक अवस्था बुझ्न सजिलो बनाउँछन्। कलाले समाजको विकासको अवस्था देखाउँछ र मौलिक पहिचानलाई जीवित राख्छ।

नेपाली कलाको मौलिकता र शैलीले विदेशीलाई पनि आकर्षित गर्छ। पछिल्लो समयमा परम्परागत कलाले रोजगारीका अवसर पनि सिर्जना गरेको छ। यसले राष्ट्रको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक पहिचान जोगाउन मदत गरेको छ। नेपाली परम्परागत कलालाई मुख्य गरी तीन भागमा बाँडिन्छ: चित्रकला, मूर्तिकला र वास्तुकला। यस पाठमा चित्रकला र पछिका दुई पाठमा मूर्तिकला र वास्तुकला पढिन्छ।

चित्रकला

चित्रका माध्यमबाट कुनै कुरा व्यक्त गर्ने कलालाई चित्रकला भनिन्छ। चित्रकला संसारकै सबैभन्दा पुरानो कला हो। चित्र बनाउन साधारणतया काठ, कपडा, ताडपत्र, कागज र घर वा मन्दिरका भित्ता प्रयोग गरिन्छ। ढुङ्गा, माटो र धातुका मूर्तिको तुलनामा चित्र छिटो बिग्रन्छ। पहिले चित्र जोगाउने वैज्ञानिक प्रविधि थिएन। त्यसैले धेरै प्राचीन चित्र नष्ट भए।

नेपाली चित्रकलाको इतिहास देवीदेवताका चित्र र धार्मिक आस्थासँग जोडिएको छ। पहिले चित्र कलाकारको स्वतन्त्र अभिव्यक्तिका लागि भन्दा धार्मिक उद्देश्यका लागि बनाइन्थ्यो। लिच्छविकालदेखि नै नेपालमा चित्रकला विकसित भएको प्रमाण पाइन्छ। त्यस बेलाका दरबार चित्रले सजिएका थिए भन्ने उल्लेख छ। नेपाली चित्रकलालाई ग्रन्थ चित्र, पौभा चित्र र भित्ते चित्र गरी तीन प्रकारमा बाँडिन्छ।

ग्रन्थ चित्र

धार्मिक ग्रन्थका पानामा त्यसको कथा वा विषयवस्तुअनुसार बनाइएको चित्रलाई ग्रन्थ चित्र भनिन्छ। कलाकारले विषयअनुसार रङ, लुगा, गरगहना र अनुहारको हाउभाउ मिलाएर चित्र बनाउँथे। कागज आउनुभन्दा पहिले ताडपत्र र भोजपत्रमा लेखिन्थ्यो। ताडपत्र ताड नामको रुखको पात र भोजपत्र भोजपत्रको रुखको बोक्रा हो। यिनलाई सुकाएर त्यसमा लेखिन्थ्यो र चित्र बनाइन्थ्यो।

लेख्न बाँसको कलम प्रयोग हुन्थ्यो। रङ लगाउन चराको प्वाँख वा कलाकार आफैँले बनाएको रौँको ब्रस प्रयोग गरिन्थ्यो। लेख्न र रेखा कोर्न कटुस, आँप र अमलाको पात पकाएर मसी बनाइन्थ्यो। प्रत्येक ताडपत्रको दुवैतिर अक्षर लेखिन्थ्यो र बिच भागमा चित्र तथा बुट्टा बनाइन्थ्यो। ग्रन्थको विषयसँग मिल्ने कथालाई चित्रबाट देखाउनु ग्रन्थ चित्रको मुख्य विशेषता हो। धेरैजसो चित्रको पृष्ठभूमि गाढा रातो हुन्छ र फूलपातले कतै खाली ठाउँ छाडिँदैन।

प्राचीनकालमा नेपालका बौद्ध विहारमा धर्मग्रन्थ लेख्ने र सार्ने काम हुन्थ्यो। सबैभन्दा बढी सारिएका ग्रन्थ प्रज्ञापारमिता (विशेष गरी अष्टसाहस्रिका प्रज्ञापारमिता) र पञ्चरक्षा हुन्। नेपालमा पाइएका सबैभन्दा पुराना ग्रन्थ चित्र प्रज्ञापारमिताका हुन्। एघारौँ शताब्दीभन्दा अगाडिका ग्रन्थ चित्र पाइएका छैनन्। ताडपत्रमा लेखिएको पञ्चरक्षा ग्रन्थ चित्र भक्तपुरको राष्ट्रिय कला सङ्ग्रहालयमा राखिएको छ।

पौभा चित्र

कपडामा बनाइने धार्मिक चित्रलाई पौभा चित्र भनिन्छ। तिब्बती परम्पराको थाङ्का पनि यस्तै चित्र हो। पौभा मुख्य गरी दुई किसिमका हुन्छन्: पट र मण्डल। पट चित्रमा मुख्य देवीदेवतालाई बिचमा र सहायक देवीदेवतालाई वरिपरि राखिन्छ। मण्डल चित्रमा बिचमा गोलाकार मण्डल र चारैतिर देवीदेवताका चित्र हुन्छन्। धार्मिक ग्रन्थमा उल्लेख भएका उपदेश र कथाका आधारमा मुद्रा, आसन र प्रतिमा मिलाएर पौभा बनाइन्छ। नेवार समुदायका चित्रकार परम्परागत रूपमा पौभा बनाउँछन्।

सोह्रौँ शताब्दीदेखि पौभा चित्रमा तान्त्रिक शैलीको प्रभाव बढेको मानिन्छ। धार्मिक सहिष्णुतामा आधारित हुनु र हिन्दु तथा बौद्ध दुवै धर्ममा प्रचलित हुनु पौभाका विशेषता हुन्। बिचमा मुख्य देवीदेवता र वरिपरि सहायक देवीदेवताका साथै खोलानाला, पहाड, रुख, फूल र लहराका चित्र हुनु पनि यसका विशेषता हुन्।

बौद्ध धर्मको धार्मिक कार्य गर्दा पौभा बनाउन लगाउने चलन छ। नेवार समुदायमा भीमरथारोहण संस्कारमा र बौद्धमार्गी परिवारमा कसैको मृत्यु संस्कारमा पनि पौभा बनाउन लगाइन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाका विहारहरूमा वर्षमा एक पटक गुँला महिनामा पुराना पौभा र मूर्ति सार्वजनिक रूपमा प्रदर्शन गर्ने चलन छ। नेपाली पौभाका नमुना देशविदेशका सङ्ग्रहालयमा पनि राखिएका छन्।

भित्ते चित्र

घर, मठ, मन्दिर, दरबार, गुम्बा र विहारका भित्तामा बनाइएको चित्रलाई भित्ते चित्र भनिन्छ। यस्ता चित्र प्रायः पुराना दरबार, मन्दिर, विश्रामगृह, मठ र सार्वजनिक ठाउँमा पाइन्छन्। देवीदेवता र जनावरका चित्र बनाउने चलन नेपालका धेरै समुदायमा छ। नराम्रा कुराबाट जोगिन ढोका र भित्तामा चित्र राख्ने चलन पनि छ।

नेपालमा भित्ते चित्र लिच्छविकालदेखि बनेको मानिन्छ, तर मल्लकालभन्दा अगाडिका नमुना पाइएका छैनन्। पन्ध्रौँ शताब्दीतिर बनेको भक्तपुरको पचपन्न झ्याले दरबारका चित्रलाई सबैभन्दा पुराना भित्ते चित्र मानिन्छ। तलेजु भवानी मन्दिरभित्रको राधाकृष्णको चित्र, अठारौँ शताब्दीमा जयप्रकाश मल्लले बनाएको कुमारी घरको रातो र सेतो मच्छिन्द्रनाथको चित्र पनि महत्त्वपूर्ण छन्। काभ्रेको चण्डेश्वरी, डोटीको शैलेश्वरी, जनकपुरको जानकी मन्दिर र पाटनको कृष्ण मन्दिरका भित्ते चित्र पनि उल्लेखनीय छन्। धार्मिक सहिष्णुता, तान्त्रिक शैलीको प्रभाव, मुगल शैलीको प्रयोग र धेरै किसिमका रङ प्रयोग गर्नु भित्ते चित्रका मुख्य विशेषता हुन्।

भित्ते चित्र आज पनि जीवित परम्परा हो। नागपञ्चमीमा ढोकामा नागको चित्र टाँसिन्छ। ठुलो एकादशीमा तुलसीको मोठमा देवीदेवताका चित्र बनाएर सिँगारिन्छ। थारू समुदायमा घरका भित्तामा चित्र बनाउने परम्परा छ। मधेसमा मैथिल महिलाले माटो र स्थानीय रङले घरको भित्ता, आँगन र बरन्डामा मिथिला चित्र बनाउँछन्। यसमा धार्मिक कथा, जनावर र फूलका सुन्दर चित्र हुन्छन्। आजकल विद्यालयका पर्खाल, होटल र रेस्टुरेन्टका भित्तामा पनि आधुनिक भित्ते चित्र बनाइन्छ।

चित्रकलाको विकास र संरक्षण

नेपाली चित्रकलाको माग देश र विदेशका बजारमा बढ्दै छ। यसैले चित्रकला व्यवसायका रूपमा पनि विकसित हुँदै छ। त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गतको ललितकला क्याम्पसमा चित्रकलाको स्नातक र स्नातकोत्तर तहसम्म पढाइ हुन्छ। काठमाडौँ विश्वविद्यालय र निजी क्षेत्रका क्याम्पसमा पनि कला पढाइन्छ।

चित्रकलाको संरक्षण र विकासका लागि यस्ता काम गर्न सकिन्छ:

• क.पुराना चित्रलाई घाम, पानी, धुवाँ र किराबाट जोगाउने वैज्ञानिक संरक्षण गर्ने।
• ख.पुराना ग्रन्थ र चित्रको डिजिटल प्रतिलिपि बनाउने।
• ग.चोरी र अवैध निकासी रोक्ने र विदेश पुगेका कलाकृति फिर्ता ल्याउने प्रयास गर्ने।
• घ.सिपमूलक तालिम, प्रदर्शनी र चित्रकला प्रतियोगिता आयोजना गर्ने।
• ङ.उत्कृष्ट कलाकारलाई पुरस्कार र सम्मान गर्ने।
• च.चित्रकलाको व्यवसायीकरण र बजार प्रवर्धन गर्ने।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

ढुङ्गा, धातु, काठ र माटो जस्ता वस्तुबाट विभिन्न आकृति बनाउने कलालाई मूर्तिकला भनिन्छ। नेपालको मूर्तिकला धार्मिक र सांस्कृतिक परम्परासँग गाँसिएको छ। प्राचीनकालदेखि नै यहाँ देवीदेवताका मूर्ति बनाउने परम्परा थियो। मिति खुलेका नेपाली मूर्ति इस्वी संवत्को पहिलो सहस्राब्दीको सुरुतिरदेखि पाइन्छन्।

लिच्छविकालभन्दा अघिका मूर्ति

काठमाडौँ उपत्यकामा लिच्छविकालभन्दा अघिका मूर्ति भेटिएका छन्। पशुपति आर्यघाटको विरूपाक्षको मूर्ति र हाँडीगाउँको सत्यनारायणको मूर्तिलाई किरातकालीन मानिन्छ। विरूपाक्षको मूर्तिलाई लामो समयसम्म नेपालको सबैभन्दा पुरानो मूर्ति मानियो। लिच्छविकालभन्दा अघिका मूर्तिका शरीर बलिया र पुष्ट हुन्छन्।

लिच्छविकालीन मूर्तिकला

लिच्छविकालका मूर्ति आकर्षक र मौलिक छन्। यस कालमा हिन्दु देवीदेवता र बौद्ध दुवैका मूर्ति बने। चाँगुनारायण मन्दिरभित्र र यसको परिसरमा पाइएका मूर्ति, पलाञ्चोक भगवतीको मूर्ति र बुढानीलकण्ठको मूर्ति लिच्छविकालका प्रसिद्ध मूर्ति हुन्। राष्ट्रिय सङ्ग्रहालयको उमामहेश्वर र चण्डोलको धूमवाराह मूर्ति पनि प्रसिद्ध छन्। तान्त्रिक ढाँचामा बनेका फर्पिङको दक्षिणकाली र देउपाटनको वनकालीका मूर्ति पनि यस कालका उत्कृष्ट मूर्ति हुन्।

लिच्छविकालीन मूर्तिकलाका विशेषता यस्ता छन्:

• क.धेरैजसो मूर्ति ढुङ्गाबाट बनेका छन्।
• ख.अनुहार आकर्षक र शान्त हुन्छ।
• ग.नारी मूर्तिमा लचकता र सुन्दरता हुन्छ।
• घ.अङ्गको अनुपात मिलेको हुन्छ।
• ङ.कतिपय मूर्तिमा धेरै हात र तिनमा आयुध हुन्छन्।

यिनै कारणले ढुङ्गे मूर्तिकलाको इतिहासमा लिच्छविकाललाई स्वर्णयुग मानिन्छ।

मल्लकालीन मूर्तिकला

मल्लकालमा पनि मूर्तिकलाको राम्रो विकास भयो। यस कालमा ढुङ्गा, धातु र काठ तीनैका मूर्ति बनाइए। काठमाडौँ उपत्यका र वरपर यसको विकास बढी भयो। फर्पिङको महिषासुरमर्दिनी, बनेपाको सूर्यनारायण र भक्तपुर दरबार क्षेत्रका उग्रचण्डी र भैरवका मूर्ति मल्लकालीन मूर्तिकलाका अनुपम नमुना हुन्। काठमाडौँ हाँडीगाउँको सरस्वती, हनुमानढोकाको नरसिंह र पाटन कुम्भेश्वरको विष्णुव्यूह मूर्ति पनि यसै कालका हुन्।

मल्लकालमा धातुका मूर्ति बनाउने कला विशेष रूपमा अघि बढ्यो। यहाँ बनेका धातुका मूर्ति तिब्बत र अन्य छिमेकी देशका बजारमा बिक्रीका लागि पठाइन्थे। मूर्तिकलामा नयाँ शैली र प्रविधि विकसित भए। देवीदेवताबाहेक राजाका सालिक पनि बने, जस्तै: पाटन र भक्तपुर दरबार क्षेत्रमा ढुङ्गाको खाँबामाथि बसेका राजाका सालिक।

मल्लकालीन मूर्तिकलाका विशेषता यस्ता छन्:

• क.धेरै गरगहना र विशेष प्रकारको मुकुट
• ख.चुच्चो नाक, पातलो ओठ, लामा आँखा र लामो चिउँडो
• ग.तान्त्रिक प्रभाव
• घ.ढुङ्गासँगै धातु र काठका मूर्तिको विकास

शाहकालदेखि आजसम्म

पृथ्वीनारायण शाहले उपत्यका जितेपछि पनि मन्दिर र मूर्ति बनाउने काम जारी रह्यो। राणाकालमा नेपाली परम्परागत कलाभन्दा पश्चिमी शैलीलाई बढी प्राथमिकता दिइयो र युरोपेली ढाँचाका सालिक बन्न थाले। तराईमा माटो र परालबाट दुर्गा, गणेश र सरस्वतीका मूर्ति बनाउने चलन छ। यी मूर्ति पूजापछि नदी वा पोखरीमा सेलाइन्छन्।

आज मूर्तिकलालाई व्यवसायका रूपमा लिने कलाकार बढ्दै छन्। नेपालमा बनेका धातु, ढुङ्गा र काठका मूर्ति विदेश निर्यात हुन्छन्। त्रिभुवन विश्वविद्यालयअन्तर्गतको ललितकला क्याम्पस, काठमाडौँ विश्वविद्यालय र अन्य निजी क्याम्पसमा मूर्तिकला पढाइन्छ।

संरक्षण र संवर्धनका उपाय

कलाको संरक्षणमा पुरातत्त्व विभाग र राष्ट्रिय सङ्ग्रहालय जस्ता निकायको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। नेपाली कलाकारले सम्मान र प्रोत्साहन पाउन थालेकाले कलाप्रति रुचि बढ्दै छ। मूर्तिकलाको संरक्षण र विकासका लागि यस्ता उपाय अपनाउन सकिन्छ:

• क.मन्दिर र सार्वजनिक ठाउँका मूर्तिको अभिलेख राख्ने र सुरक्षा गर्ने।
• ख.मूर्तिचोरी र अवैध निकासी रोक्ने, विदेश पुगेका मूर्ति फिर्ता ल्याउने।
• ग.नेपाली मूर्तिकलाको प्रचार गरी पर्यटक आकर्षित गर्ने।
• घ.उत्कृष्ट कलाकारलाई पुरस्कार र सम्मान दिने।
• ङ.मूर्तिकलाको व्यापार प्रवर्धन गर्ने र नयाँ पुस्तालाई तालिम दिने।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

घर, दरबार, मठमन्दिर, पाटीपौवा, देवालय, स्तूप, चैत्य र स्मारक बनाउने कलालाई वास्तुकला भनिन्छ। नेपाली परम्परागत वास्तुकला सांस्कृतिक र वैज्ञानिक दुवै दृष्टिले उत्कृष्ट मानिन्छ। यसमा कालिगडको अद्भुत सिप र मिहिनेत देखिन्छ। प्राचीन नेपाली वास्तुकला हिन्दु र बौद्ध धर्मबाट प्रभावित छ।

ढुङ्गाका संरचना हजारौँ वर्ष टिक्न सक्छन्, तर माटो, इँटा र काठका संरचना धेरै लामो समय टिक्दैनन्। त्यसैले धेरै पुराना भवन पटक पटक मर्मत वा पुनर्निर्माण गरिएका छन्। शैलीका आधारमा नेपाली परम्परागत वास्तुकलालाई मुख्य गरी तीन भागमा बाँडिन्छ: प्यागोडा शैली, स्तूप वा चैत्य शैली र शिखर शैली। यिनबाहेक मिश्रित शैली र युरोपेली शैलीका भवन पनि छन्।

प्यागोडा शैली

एक वा एकभन्दा बढी तलामा छाना भएको, छाना तल ठुलो र माथि सानो हुँदै गएको र टुप्पामा गजुर भएको वास्तुशैलीलाई प्यागोडा शैली भनिन्छ। प्यागोडा शैलीका मन्दिर देवीदेवताको मूर्ति राख्न र पूजापाठ गर्न बनाइन्छन्। यस्ता मन्दिरको बिच भाग माथिसम्म खोक्रो हुन्छ।

लिच्छविकालका मानगृह, अंशुवर्माको कैलाशकुट भवन र नरेन्द्रदेवको भद्राधिवास भवनलाई अभिलेख र चिनियाँ यात्रीका वर्णनमा भव्य बहुतले भवनका रूपमा उल्लेख गरिएको छ। यी अहिले बाँकी छैनन्। चाँगुनारायण मन्दिर पनि प्राचीन प्यागोडा शैलीको उदाहरण हो। मल्लकालमा प्यागोडा शैलीका धेरै मन्दिर, दरबार र भवन बने, जस्तै: भक्तपुरको न्यातपोल र काठमाडौँको काष्ठमण्डप। पृथ्वीनारायण शाहको पालामा बनेका बसन्तपुरको नौतले दरबार र नुवाकोटको सततले दरबार पनि यसै शैलीका हुन्। पशुपतिनाथ, तलेजु भवानी, पाटनको कुम्भेश्वर, पोखराको तालबाराही र मुस्ताङको मुक्तिनाथ मन्दिर पनि प्यागोडा शैलीका मन्दिर हुन्।

प्यागोडा शैलीका विशेषता यस्ता छन्:

• क.तह तह परेका छाना, माथि सानो हुँदै जाने, टुप्पामा गजुर
• ख.इँटा र काठको संयोजनमा निर्माण
• ग.विशेष गर्भगृह, बुट्टेदार टुँडाल र तोरण
• घ.मन्दिरको बिच भाग खोक्रो
• ङ.मन्दिरको प्राङ्गणमा कलात्मक मूर्ति र वस्तु

स्तूप वा चैत्य शैली

बौद्ध परम्पराअनुसार तल फराकिलो र माथि साँघुरो हुँदै जाने शैलीलाई स्तूप वा चैत्य शैली भनिन्छ। स्तूप हेर्दा कचौरा घोप्टाएजस्तो देखिन्छ। बौद्ध धर्मावलम्बीले बुद्ध वा महान् गुरुका अस्थि जस्ता पवित्र वस्तु जमिनमुनि राखेर त्यसमाथि अर्धगोलाकार स्मारक बनाउँछन्। यसैलाई स्तूप भनिन्छ। स्तूपलाई चैत्य पनि भनिन्छ। चैत्य शब्द चिता अर्थात् दाहसंस्कारको ठाउँमा बनाइने स्मारकसँग जोडिएको मानिन्छ। बौद्ध परम्परामा चैत्यलाई चित्तलाई सधैँ धर्ममा जागरुक राख्ने प्रतीक पनि मानिन्छ।

नेपालमा स्तूप शैली प्राचीनकालदेखि प्रचलित छ। परम्पराअनुसार पाटनका चार अशोक स्तूप सम्राट् अशोकले बनाएका हुन्। स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ र चाबहिलको चारुमती विहार परिसरको चैत्य स्तूप शैलीका उत्कृष्ट नमुना हुन्। परम्पराअनुसार चारुमती सम्राट् अशोककी छोरी थिइन् र उनले बनाउन लगाएकाले विहारको नाम चारुमती विहार रहेको हो। नवलपरासीको रामग्राम स्तूप पनि प्रसिद्ध छ।

शिखर शैली

तलबाट क्रमशः माथि साँघुरो हुँदै टुप्पामा चुच्चो परेको, हेर्दा पर्वतको शिखरजस्तो देखिने वास्तुशैलीलाई शिखर शैली भनिन्छ। शिखर शैलीका मन्दिर पिरामिड आकारका र अग्ला हुन्छन्। यसमा प्यागोडामा जस्तो छाना हुँदैन। धेरैजसो शिखर मन्दिरमा मूल शिखरका साथै साना शिखर र तिनमा गजुर हुन्छन्।

यो शैली भारतमा गुप्त राजवंशको पालामा, इस्वीको पाँचौँ शताब्दीतिर विकसित भएको मानिन्छ। नेपालमा मल्लकालमा, विशेष गरी सत्रौँ र अठारौँ शताब्दीमा यस शैलीका धेरै मन्दिर बने। पाटनको कृष्ण मन्दिर, महाबौद्ध मन्दिर, भक्तपुरको वत्सलादेवी मन्दिर, काठमाडौँको इन्द्रचोकको शिव मन्दिर र स्वयम्भूका प्रतापपुर र अनन्तपुर मन्दिर शिखर शैलीका नमुना हुन्। पशुपति परिसरको ब्रह्मा मन्दिर र पाटन शङ्खमूलको जगतनारायण मन्दिर पनि यसका उदाहरण हुन्।

शिखर शैलीका विशेषता यस्ता छन्:

• क.पिरामिड आकारको अग्लो संरचना, छाना नहुने
• ख.टुप्पोमा चुच्चो र गजुर
• ग.गर्भगृहमा मूल देवताको मूर्ति
• घ.मन्दिरअगाडि प्रायः एउटा मण्डप
• ङ.धेरैजसो ढुङ्गा वा इँटाबाट निर्माण

रानीपोखरीबिचको बालगोपालेश्वर मन्दिर प्रताप मल्लले सन् १६७० तिर बनाएका थिए। पछि यसलाई गुम्बज शैलीमा बदलियो। २०७२ सालको भूकम्पमा भत्केपछि पुरातत्त्वविद्‌ले यसको मौलिक शैली शिखर भएको निष्कर्ष निकाले। त्यसपछि यसलाई शिखर शैलीमै बनाएर २०७७ कात्तिक ५ गते रानीपोखरीसँगै उद्घाटन गरियो।

मिश्रित र युरोपेली शैली

जनकपुरको जानकी मन्दिर धेरै शैली मिसिएको मन्दिर हो। यसलाई भारतको टीकमगढकी रानी वृषभानुले बनाउन लगाएकी थिइन् र यो सन् १९१० (वि.सं. १९६७) तिर सकियो। सेतो सङ्गमर्मर र ढुङ्गाको यस मन्दिरमा गुम्बज र छत्री छन्। यसमा भारतको कोइरी र मुगल शैली मिसिएकाले यसलाई मिश्रित शैलीको भनिन्छ। नौ लाख रुपियाँ खर्च भएको भनिने भएकाले यसलाई “नौलखा मन्दिर” पनि भनिन्छ।

राणाकालमा जङ्गबहादुर राणा सन् १८५० मा युरोप भ्रमण गरेर फर्केपछि नेपालमा युरोपेली वास्तुशैली भित्रियो। सेता खम्बा, ठुला झ्याल र चुनाले पोतेका भित्ता यसका विशेषता हुन्। सिंहदरबार, श्रीमहल, बबरमहल, पाल्पाको रानीमहल, थापाथली दरबार र केशरमहल यस शैलीका नमुना हुन्।

सम्पदाको संरक्षण

लामो इतिहास बोकेका परम्परागत वास्तुकला पुर्खाका धरोहर हुन्। तिनलाई भावी पुस्ताका लागि जोगाउनु हाम्रो दायित्व हो। २०७२ सालको भूकम्पमा भत्केका धेरै सम्पदालाई पहिलेकै आकार, प्रकार र शैलीमा पुनर्निर्माण गरिएको छ, जस्तै: काष्ठमण्डप र रानीपोखरी।

सम्पदा हाम्रो पहिचान र पुर्खाको श्रमका अमूल्य निधि हुन्। यिनमा हाम्रा सांस्कृतिक विशेषता झल्किन्छन्। यिनको प्रचारले पर्यटन बढ्छ। सम्पदा वरिपरिको खाली जमिनमा रुख रोप्नुपर्छ र पुनर्निर्माणमा हामीले सकेको सहयोग गर्नुपर्छ। संरक्षणमा स्थानीय समुदाय, सङ्घसंस्था र स्थानीय तहले बढी जिम्मेवार भएर काम गर्नुपर्छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

दिलिपका साथी

मेरो नाम दिलिप हो। पेमा, हसिना र रेस्मा मेरा मिल्ने साथी हुन्। इद, बकरइद, ल्होसार, दसैँ, तिहार र क्रिसमस हाम्रो समुदायमा मनाइने मुख्य चाडपर्व हुन्। दसैँ र तिहारमा म साथीहरूलाई घरमा बोलाएर मिठा खानेकुरा खुवाउँछु। ल्होसारमा पेमाले हामीलाई आफ्नो घरमा बोलाउँछिन्। त्यस बेला हामी पेमाको परिवारसँग परम्परागत पोसाक लगाउँछौँ, मिलेर नाच्छौँ र भोजमा सहभागी हुन्छौँ।

इदमा हामी हसिनाको घरमा गएका थियौँ। सबै मिलेर नाचगान गर्‍यौँ, भोज खायौँ र रमाइलो गर्‍यौँ। गत वर्ष तिहारमा हामी सबै साथी मिलेर देउसी भैलो खेल्यौँ। त्यसबाट उठेको पैसाले विद्यालयको पुस्तकालयका लागि किताब किनिदियौँ। रेस्माको परिवार इसाई धर्म मान्नुहुन्छ। क्रिसमसमा हामी रेस्मासँगै चर्च जान्छौँ, उपहार साटासाट गर्छौँ, क्यारोल गाउँछौँ र मिठा खानेकुरा खान्छौँ।

धार्मिक सहिष्णुता

हाम्रो देशमा फरक फरक धर्म र संस्कृति मान्ने मानिस बस्छन्। फरक धर्म मान्ने मानिस एउटै समाजमा मिलेर बस्नु र एकअर्काका धर्मप्रति सहयोग, सम्मान र सद्भाव राख्नुलाई धार्मिक सहिष्णुता भनिन्छ। दिलिप र उनका साथीहरूको व्यवहार यसैको उदाहरण हो।

आफ्नो धर्म र संस्कृति स्वतन्त्र रूपमा मान्ने र अरूका चाडपर्वमा सहभागी हुने बानी नेपालीको पहिचान बनेको छ। राष्ट्रिय गानको “सयौँ थुँगा फूलका हामी एउटै माला नेपाली” भन्ने पङ्क्तिले यही सद्भाव झल्काउँछ। छठ तराईमा मात्र होइन, पहाड र उपत्यकामा पनि धुमधामसँग मनाइन्छ। उँधौली र उँभौलीमा सबै समुदायका मानिस खुसी साटासाट गर्छन्। तिजमा हिन्दुबाहेक अरू धर्म मान्ने महिला पनि सहभागी हुन्छन्। सुदूरपश्चिमको गौरा पर्वमा नाचिने देउडामा अरू प्रदेशका मानिस पनि सामेल हुन्छन्। धार्मिक सहिष्णुताले जाति, सम्प्रदाय र धर्मका नाममा हुने हिंसा रोक्न मदत गर्छ।

नेपालमा धार्मिक सहिष्णुताको अभ्यास

नेपालमा परापूर्वकालदेखि नै एकअर्काको धर्मप्रति सम्मान रहेको पाइन्छ।

• क.वंशावलीअनुसार गोपाल र किरात वंशका राजा शैव धर्म मान्थे। किराती राजाले बौद्ध धर्मलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिएको भनिन्छ।
• ख.लिच्छवि राजा मानदेवले चाँगुनारायणमा वि.सं. ५२१ (सन् ४६४) मा स्तम्भ गाडेर अभिलेख राखेका छन्, जसले उनी वैष्णव भएको देखाउँछ। तर उनकै नाममा मानविहार नामको बौद्ध विहार बनेको उल्लेख पनि अभिलेखमा पाइन्छ। लिच्छवि राजाका अभिलेखमा मन्दिर र विहार दुवैलाई दान दिएको उल्लेख छ।
• ग.मल्ल राजा रत्न मल्लको पालामा कास्मिरी मुसलमान व्यापारी काठमाडौँ आएर बस्न थाले। काठमाडौँ घण्टाघर नजिकको कास्मिरी तकिया जामे मस्जिद यसैको सम्झना हो।
• घ.सन् १६६२ मा प्रताप मल्लले चीनबाट तिब्बत हुँदै आएका युरोपेली पादरी ग्रुबर र डोर्भिललाई स्वागत गरे। सन् १७१५ देखि क्यापुचिन पादरीहरूले काठमाडौँमा बस्ने अनुमति पाए।
• ङ.पृथ्वीनारायण शाहले एकीकरणका क्रममा हातहतियार बनाउन र सेनालाई तालिम दिन मुसलमान कालिगडलाई दरबारमा राखेको उल्लेख पाइन्छ।
• च.स्वयम्भूमा हिन्दुहरू सरस्वतीका रूपमा र बौद्धमार्गीहरू मञ्जुश्रीका रूपमा एउटै देवताको पूजा गर्छन्। रातो मच्छिन्द्रनाथलाई बौद्धमार्गी करुणामय (अवलोकितेश्वर) का रूपमा पनि पुज्छन्।
• छ.पशुपतिनाथ नजिकै चाबहिलमा चारुमती विहार छ। पशुपतिनाथ, बुढानीलकण्ठ, स्वयम्भू र मुक्तिनाथमा हिन्दु र बौद्ध दुवै धर्मावलम्बी पूजा गर्छन्।
• ज.हिन्दुहरू गौतम बुद्धलाई विष्णुको अवतारका रूपमा पनि पुज्छन्। बौद्ध शाक्य परिवारमा जन्मेकी कन्यालाई हिन्दुहरू जीवित देवी कुमारीका रूपमा पुज्छन्।

यस्ता परम्पराले धार्मिक सहिष्णुताको भावनालाई अझ बलियो बनाएका छन्।

धर्मनिरपेक्षता

राज्यले आफ्ना नागरिकले मान्ने कुनै पनि धर्ममाथि भेदभाव नगरी सबै धर्मलाई समान मान्यता दिनुलाई धर्मनिरपेक्षता भनिन्छ। धर्मनिरपेक्ष राज्यको कुनै आधिकारिक धर्म हुँदैन र धर्मका मामिलामा राज्य तटस्थ रहन्छ।

दोस्रो जनआन्दोलनपछि पुनःस्थापित प्रतिनिधि सभाले वि.सं. २०६३ जेठ ४ गते पहिलो पटक नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र घोषणा गर्‍यो। नेपालको संविधानको धारा ४ ले पनि नेपाललाई धर्मनिरपेक्ष राज्य भनेको छ। त्यसको व्याख्यामा धर्मनिरपेक्ष भन्नाले सनातनदेखि चलिआएको धर्म संस्कृतिको संरक्षणलगायत धार्मिक र सांस्कृतिक स्वतन्त्रता सम्झनुपर्छ भनिएको छ।

संविधानको धारा २६ मा धार्मिक स्वतन्त्रताको हक मौलिक हकका रूपमा राखिएको छ:

• क.आस्था भएका प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो आस्थाअनुसार धर्म मान्ने, अभ्यास गर्ने र जोगाउने स्वतन्त्रता हुन्छ।
• ख.प्रत्येक धार्मिक सम्प्रदायलाई धार्मिक स्थल र धार्मिक गुठी सञ्चालन र संरक्षण गर्ने हक हुन्छ।
• ग.यो हक प्रयोग गर्दा कसैले पनि सार्वजनिक स्वास्थ्य, शिष्टाचार र नैतिकताविपरीत हुने वा सार्वजनिक शान्ति भङ्ग गर्ने काम गर्न पाउँदैन। कसैको धर्म परिवर्तन गराउन वा अर्काको धर्ममा खलल पार्ने काम गर्न पनि पाइँदैन।

यी व्यवस्थाले नेपाली समाजमा प्राचीनकालदेखिको धार्मिक सहिष्णुतालाई अझ गहिरो बनाउन मदत गरेका छन्। सबै धार्मिक सम्प्रदायको संस्कृति, परम्परा र सम्पदाको संरक्षणमा पनि यसले टेवा दिएको छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

तलका दुई घटना पढौँ।

घटना नं. १

हरि, पुरन र गीता एउटै कक्षामा पढ्ने साथी हुन्। उनीहरूको घरबाट विद्यालय पुग्न पन्ध्र मिनेट हिँड्नुपर्थ्यो। एक दिन पानी परिरहेकाले बाटो चिप्लो थियो। पुरन बाटामा चिप्लिएर लडे र लुगामा हिलो लाग्यो। उनी लडेको देखेर हरि जिस्काउँदै हाँस्न थाले।

गीताले हरिलाई गाली गर्दै भनिन्, “तिमी कस्तो साथी हौ? ऊ लडेर उठ्न सकेको छैन। सहयोग गर्नुपर्ने ठाउँमा उल्टै हाँस्छौ। आऊ, पुरनलाई उठाऔँ।” दुवै मिलेर उठाउन खोज्दा पुरनले टेक्नै सकेनन्। उनको खुट्टा सुन्निएको थियो। त्यस बेला गीतालाई आफैँ लडेजस्तो लाग्यो। पुरनको पीडा उनलाई आफ्नै पीडाजस्तो लाग्यो।

गीता र हरिले पुरनलाई बल्लतल्ल बोकेर स्वास्थ्य चौकी पुर्‍याए। पुरन लड्दा आफू हाँसेकोमा हरिलाई पश्चात्ताप भयो। उनीहरूले पुरनका बुबाआमालाई खबर गरे र उहाँहरू पनि स्वास्थ्य चौकी आउनुभयो। एक्सरे गर्दा पुरनको खुट्टाको हाड चर्किएको देखियो। खुट्टामा प्लास्टर गरेर पुरनलाई घरसम्म पुर्‍याएपछि दुवै आआफ्नो घर फर्किए।

घटना नं. २

रामुको छिमेकमा हरिकृष्ण नाम गरेका अपाङ्गता भएका एक बालक थिए। रामु मिलनसार र असल स्वभावका थिए। उनी कहिलेकाहीँ हरिकृष्णको घरमा गएर सहयोग गर्थे। रामु विद्यालय गएको देख्दा हरिकृष्णलाई पनि पढ्न पाए हुन्थ्यो भन्ने लाग्थ्यो। आफ्नो शारीरिक अवस्था सम्झेर उनी भित्रभित्रै दुःखी हुन्थे।

एक दिन रामु आएका बेला हरिकृष्णले आफूलाई पनि विद्यालय गएर पढ्न मन लागेको कुरा सुनाए। हरिकृष्णकी आमाले भन्नुभयो, “तँ यस्तो अवस्थामा कसरी पढ्न जान्छस्? तँलाई विद्यालय कसले लैजाने, ल्याउने?” हरिकृष्ण केही बोल्न सकेनन्। रामु पनि दुःखी भएर घर फर्के। उनलाई हरिकृष्णको धेरै चिन्ता लाग्यो: “ऊ पनि त म जस्तै मानिस हो। उसका पनि इच्छा छन्।”

रामुले शिक्षकले भनेको कुरा सम्झे: अपाङ्गता भएका, दृष्टिविहीन र बहिरा बालबालिकाका लागि पनि पढ्ने विद्यालय छन् र संविधानले सबैलाई शिक्षाको हक दिएको छ। भोलिपल्ट उनले शिक्षकलाई सबै कुरा सुनाए। शिक्षक रामुसँगै हरिकृष्णको घर जानुभयो र आमालाई सम्झाउनुभयो, “उनका लागि पनि पढ्ने विद्यालय छ। त्यहीँ छात्रावास पनि छ र उनी जस्तै अरू बालबालिका पनि त्यहाँ पढ्छन्। म भर्ना गरिदिन्छु।” यो सुनेर सबै खुसी भए। शिक्षकले हरिकृष्णलाई छात्रावासमा बसेर पढ्ने व्यवस्था मिलाइदिनुभयो।

समानुभूति र सहयोग भनेको के हो?

माथिका दुवै घटना समानुभूति र सहयोगसँग सम्बन्धित छन्। अरूको पिर, मर्का, भावना, पीडा वा समस्यालाई नजिकबाट बुझ्ने र त्यसैअनुसार व्यवहार गर्ने मानवीय गुणलाई समानुभूति भनिन्छ। यसमा “समान” को अर्थ बराबर र “अनुभूति” को अर्थ अनुभव गर्नु हो। अर्थात् अर्काको सुख, दुःख र भावनालाई आफ्नै जस्तो गरी महसुस गर्नु समानुभूति हो।

समानुभूति देखाउन पहिले अर्को व्यक्तिको परिस्थिति बुझ्नुपर्छ। त्यस परिस्थितिले उसको मनमा उब्जेका भावना आफैँ महसुस गर्न सक्नुपर्छ। त्यसपछि सहयोगको हात बढाएर उसको पीडा कम गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। त्यसैले समानुभूति र सहयोग एकअर्कासँग जोडिएका हुन्छन्: समानुभूतिले सहयोग गर्ने प्रेरणा दिन्छ र सहयोगले समानुभूतिलाई काममा बदल्छ। यी दुवैले सद्भाव, मेलमिलाप र विश्वास बढाउँछन् र सामाजिक एकता कायम गर्न मदत गर्छन्।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

परिचय

व्यक्ति, समुदाय, समाज र राष्ट्रको समग्र विकासका लागि शान्ति आवश्यक हुन्छ। दिगो शान्ति कायम राख्ने उपाय निरन्तर अपनाउनु र अभ्यास गर्नु शान्ति संस्कृति हो। अर्थात् मानिसले एकअर्काको स्वतन्त्रता, न्याय, लोकतान्त्रिक अधिकार, मानव अधिकार, सम्मान, सद्भाव र एकताप्रति उच्च आदर र विश्वास राख्नु र सोहीअनुसार व्यवहार गर्नु शान्ति संस्कृति हो।

शान्ति संस्कृति भएको समाजमा हिंसात्मक द्वन्द्व र त्यसका मूल कारण पहिचान गरिन्छ। ती कारणलाई छलफल र संवाद जस्ता शान्तिपूर्ण तरिकाले समाधान गरिन्छ। यस्तो समाजमा हिंसालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गरिन्छ। आर्थिक असमानता, भेदभाव, अन्याय, थिचोमिचो, भ्रष्टाचार र लैङ्गिक तथा जातीय विभेद हिंसाका सम्भावित कारण हुन्। यिनको पहिचान गरेपछि समाधानका लागि सबै एकजुट भएर लाग्छन्।

शान्ति भनेको युद्ध नहुनु मात्र होइन। झगडा र मनमुटाव अहिंसात्मक तरिकाले समाधान हुनु, भेदभाव र अन्याय हटाइनु, आपसी सद्भाव, भाइचारा, सहयोग, सम्मान र समानता हुनु तथा सबैको अधिकार र न्याय सुनिश्चित हुनु दिगो शान्तिका तत्त्व हुन्।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शान्ति संस्कृति कार्यक्रम

संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले १३ सेप्टेम्बर १९९९ मा शान्ति संस्कृतिसम्बन्धी घोषणापत्र र कार्ययोजना पारित गर्‍यो। त्यसमा शान्ति संस्कृति प्रवर्धनका लागि आठ क्षेत्रमा काम गर्नुपर्ने भनिएको छ:
१. शिक्षाका माध्यमबाट शान्ति संस्कृतिको प्रवर्धन गर्ने
२. दिगो आर्थिक र सामाजिक विकास गर्ने, जसमा गरिबी घटाउने र गाँस, बास, कपास, शिक्षा र स्वास्थ्य जस्ता आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्ने कुरा पर्छन्
३. सबै मानव अधिकारको सम्मान गर्ने
४. महिला र पुरुषबिच समानता सुनिश्चित गर्ने
५. लोकतान्त्रिक सहभागिता बढाउने
६. फरक जाति, धर्म, भाषा र क्षेत्रका मानिस र राष्ट्रबिच आपसी समझदारी, सहिष्णुता र ऐक्यबद्धता बढाउने
७. सहभागितामूलक सञ्चार र सूचनाको स्वतन्त्र प्रवाह सुनिश्चित गर्ने
८. अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षाको प्रवर्धन गर्ने

यीबाहेक निःशस्त्रीकरण, सामाजिक न्यायको प्रवर्धन, सदाचारको प्रवर्धन र अन्यायको विरोध गर्दै न्यायको पक्षमा आवाज उठाउनु पनि शान्ति संस्कृति निर्माणका क्रियाकलाप हुन्।

शान्ति संस्कृतिको विकासमा हाम्रो भूमिका

शान्ति संस्कृतिको विकासमा हामी हरेकले प्रत्यक्ष योगदान दिन सक्छौँ। हाम्रो भूमिका तीन किसिमको हुन्छ:

• क.हिंसा पहिचान गरी अन्त्य गर्ने: समाजमा भइरहेका कुटपिट, तर्साउने, गाली गर्ने जस्ता हिंसात्मक क्रियाकलाप पहिचान गर्ने र तिनको रोकथाममा सबै मिलेर योगदान दिने।
• ख.हिंसाका कारण जरैदेखि उखेल्ने: हिंसात्मक द्वन्द्व के कारणले हुन सक्छ भनी पहिचान गर्ने, जस्तै: भेदभाव, अन्याय, हतियारको होडबाजी र अपराधीलाई जोगाउने चलन, र ती कारण हटाउन योगदान दिने।
• ग.शान्तिका तत्त्व बढाउने: समाजमा शान्ति ल्याउने तत्त्व पहिचान गर्ने र तिनलाई बढाउन सक्रिय हुने।

हामीले भेदभाव र कानुनअनुसार कारबाही हुने गतिविधि पहिचान गरी निरुत्साहित गर्नुपर्छ। छोरा र छोरीमा भेदभाव तथा जातीय छुवाछुत र विभेद गर्नुहुँदैन। मानिसको स्वतन्त्रताको सम्मान, न्याय, लोकतान्त्रिक अधिकारको सम्मान, मानव अधिकारको रक्षा र सामाजिक, धार्मिक तथा जातीय विविधताबिच एकता र सहकार्यले समाजलाई जोडेर राख्छन् र शान्ति संस्कृतिको विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछन्।

अभ्यास

राष्ट्रको गौरव बढाउन आआफ्नो क्षेत्रबाट विशिष्ट योगदान पुर्‍याउने व्यक्ति राष्ट्रिय विभूति हुन्। उनीहरूले देश र जनताका लागि उल्लेखनीय र प्रशंसनीय काम गरेका हुन्छन्। राज्यले त्यस्ता व्यक्तिलाई राष्ट्रिय विभूतिको सम्मान दिन्छ। सामाजिक, आर्थिक, राजनीतिक, न्यायिक, कला, साहित्य र साहसका क्षेत्रमा सुधार गरी उनीहरूले राष्ट्रको हित गरेका छन्। अरूभन्दा फरक काम गरेर सामाजिक सद्भाव र एकता बढाउँदै उनीहरूले संसारमा नेपाललाई चिनाएका छन्।

प्राचीनकालका विभूति

जनक

जनक प्राचीन मिथिलाका राजा थिए। उनको नाम सीरध्वज पनि हो। उनी ब्रह्मज्ञानी राजा थिए र शरीरभन्दा आत्मालाई बढी महत्त्व दिन्थे। उनी वेद, उपनिषद् र पुराणका विशिष्ट ज्ञाता थिए। उनको दरबारमा विद्वान् र विदुषीबिच शास्त्रार्थ हुन्थ्यो। बृहदारण्यक उपनिषद्मा उनको सभामा याज्ञवल्क्य र गार्गी जस्ता विद्वान्ले गरेका छलफल वर्णन गरिएका छन्। उनले मिथिलालाई वैदिक अध्ययनको केन्द्र बनाए। सबै मिलेर बस्न, बाँडीचुँडी खान, एक भएर काम गर्न र लडाइँ झगडा नगरी शान्ति कायम गर्न उनले उपदेश दिएका थिए।

सीता

सीता राजा जनककी छोरी हुन्। जनकले हलो जोत्दा धर्तीबाट भेटिएकी कन्याका रूपमा उनको कथा रामायणमा छ। उनलाई जानकी र मैथिली पनि भनिन्छ। उनको विवाह अयोध्याका राजकुमार रामसँग भएको थियो। आदर्श, सच्चरित्र, धैर्य र समर्पणका कारण उनी आदर्श नारीका रूपमा चिनिन्छिन्। उनले नारीको स्वाभिमानलाई उच्च बनाएकी छन्। जनकपुरधामको जानकी मन्दिर उनकै नाममा बनेको हो र विवाह पञ्चमीमा राम–सीताको विवाहको उत्सव मनाइन्छ।

गौतम बुद्ध

गौतम बुद्ध (सिद्धार्थ गौतम) को जन्म लुम्बिनीमा भएको थियो। बौद्ध परम्पराअनुसार उनको जन्म, बुद्धत्व प्राप्ति र महापरिनिर्वाण तीनै वैशाख पूर्णिमाका दिन भएका थिए। उनी बौद्ध धर्मका प्रवर्तक हुन्। उनले दुःखको कारण र त्यसबाट छुटकारा पाउने उपाय सिकाए। हिंसा नगर्नु, चोरी नगर्नु, व्यभिचार नगर्नु, झुटो नबोल्नु र नसालु पदार्थबाट टाढा रहनु भन्ने पञ्चशील उनका प्रसिद्ध उपदेश हुन्। उनलाई शान्तिका अग्रदूत र “एसियाको ज्योति” (Light of Asia) पनि भनिन्छ। लुम्बिनी सन् १९९७ मा युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा परेको छ।

अंशुवर्मा

अंशुवर्मा लिच्छविकालका शासक थिए। उनले तिब्बत र भारतसँग सन्तुलित सम्बन्ध राखे र जनतालाई सरल र सुलभ रूपमा न्याय दिलाउने प्रबन्ध गरे। उनी साहित्य, कला र वास्तुकलाका प्रेमी थिए। चिनियाँ यात्री ह्वेनसाङले अंशुवर्माले शब्दविद्यासम्बन्धी पुस्तक लेखेको उल्लेख गरेका छन्। उनले बनाएको कैलाशकुट भवन उत्कृष्ट कालिगडीको नमुना थियो भन्ने भनाइ छ। उनकी छोरी भृकुटीको विवाह तिब्बतका राजा स्रोङचन गम्पोसँग भएको परम्परागत भनाइ छ। कुशल शासन र सामाजिक सुधारका कारण उनको शासनकाललाई लिच्छविकालको स्वर्ण युग भनिन्छ।

अरनिको

अरनिको सन् १२४५ तिर पाटनमा जन्मेका प्रसिद्ध कलाकार थिए। उनलाई बलबाहु पनि भनिन्छ। सत्र वर्षको उमेरमै उनी मूर्तिकला, चित्रकला र वास्तुकलामा निपुण भइसकेका थिए। सन् १२६० मा राजा जयभीमदेवको पालामा उनी असी जना कलाकारको टोलीको नेतृत्व गर्दै तिब्बत गए। त्यहाँ उनको कला देखेर सम्राट् कुब्लाई खानले उनलाई चीन बोलाए। तामा, पित्तल जस्ता धातु मिसाएर मूर्ति ढलान गर्ने उच्च सिप उनमा थियो। बेइजिङको श्वेत स्तूप (मियाओइङ मन्दिरको सेतो चैत्य) उनले सन् १२७९ मा पूरा गरेका हुन्। चीनमा उनको सम्मान उच्च पद र उपाधिद्वारा गरिएको थियो। सन् १३०६ मा चीनमै उनको मृत्यु भयो। विदेशमा नेपाली कलाको प्रचार गरी देशको गौरव बढाएकाले उनलाई राष्ट्रिय विभूति मानिन्छ।

एकीकरण र नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धका विभूति

राम शाह

राम शाह मध्यकालमा गोरखाका राजा (वि.सं. १६६३–१६९३) थिए। उनले सामाजिक, आर्थिक, न्यायिक, प्रशासनिक र धार्मिक सुधार गरे। उनको न्याय प्रसिद्ध भएकाले “न्याय नपाए गोरखा जानु” भन्ने उखान नै चल्यो। उनले राज्यभरि एउटै ढक, तराजु, माना र पाथी चलाए। अन्नमा २५ प्रतिशत र नगदमा १० प्रतिशतभन्दा बढी ब्याज लिन नपाइने नियम बनाए। कुलो, सिँचाइ, वन संरक्षण र अपराधीलाई सजायसम्बन्धी थुप्रै नियम पनि उनले लागु गरे।

पृथ्वीनारायण शाह

पृथ्वीनारायण शाह आधुनिक नेपालका निर्माता हुन्। वि.सं. १७७९ पुस २७ मा जन्मेका उनी वि.सं. १७९९ मा गोरखाको राजा भए। त्यस बेला नेपाल बाइसी, चौबिसी, सेन र मल्ल राज्यमा टुक्रिएको थियो। उनले नुवाकोट (वि.सं. १८०१), कीर्तिपुर (वि.सं. १८२३) र इन्द्रजात्राका दिन काठमाडौँ (वि.सं. १८२५) जिते र पछि पाटन, भक्तपुर र पूर्वका राज्य मिलाए। उनको अभियान पछिका शासकले अघि बढाएर नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टादेखि पश्चिममा सतलजसम्म पुगेको थियो। राष्ट्रियता, परराष्ट्र नीति, अर्थतन्त्र र न्यायबारे उनका विचार दिव्योपदेश मा सङ्गृहीत छन्। उनको जन्मदिन पुस २७ लाई पृथ्वी जयन्ती तथा राष्ट्रिय एकता दिवसका रूपमा मनाइन्छ। वि.सं. १८३१ माघ १ मा नुवाकोटको देवीघाटमा उनको निधन भयो।

भीमसेन थापा

भीमसेन थापा वि.सं. १८६३ देखि १८९४ सम्म करिब ३१ वर्ष नेपालका मुख्तियार (प्रधानमन्त्री) रहे। उनले सेनालाई युरोपेली ढाँचामा तालिम र पोसाक दिई आधुनिक बनाए र हतियार तथा गोलीगट्ठा देशभित्रै बनाउने कारखाना खोले। नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धका बेला उनले देशको नेतृत्व गरे। सबैतिर चिठी पुर्‍याउने हुलाकको व्यवस्था, सडक र पुलको निर्माण उनको पालामा भयो। काठमाडौँको धरहरा (वि.सं. १८८९), सुनधारा र टुँडिखेलको विस्तार उनकै समयका हुन्। राजनीतिक षड्यन्त्रमा परेर वि.सं. १८९६ मा जेलमै उनको मृत्यु भयो।

अमरसिंह थापा

अमरसिंह थापा (बडाकाजी) राष्ट्रभक्त, पराक्रमी, युद्धकलामा निपुण र इमानदार सेनापति थिए। उनले नेपालको सिमाना कुमाउँ र गढवाल हुँदै पश्चिममा काँगडासम्म पुर्‍याए। जितेका ठाउँमा राम्रो प्रशासन चलाउनुपर्छ भन्ने कुरामा उनी सचेत थिए। नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धमा पश्चिमको मोर्चाको जिम्मा उनलाई दिइएको थियो र मलाउँ किल्लामा उनले अङ्ग्रेज सेनासँग लामो समय लडे। अङ्ग्रेजले प्रलोभन देखाउँदा उनले “म बाघको डमरु हुँ, सिनो खाने कुकुर नसम्झ” भनी जवाफ दिएको भनाइ प्रसिद्ध छ। सुगौली सन्धिको उनले अन्तिमसम्म विरोध गरे। देशको स्वाभिमानका लागि उनी जीवनभर लागिरहे।

बलभद्र कुँवर

बलभद्र कुँवरले सन् १८१४ (वि.सं. १८७१) मा देहरादुन नजिकको नालापानी (खलङ्गा) किल्लाबाट अङ्ग्रेज सेनासँग लडाइँको नेतृत्व गरे। किल्लामा करिब छ सय जना मात्र थिए, जसमा महिला र बालबालिका पनि थिए। अङ्ग्रेज सेना त्योभन्दा धेरै गुणा ठुलो थियो। पहिलो आक्रमणमा ३१ अक्टोबर १८१४ मा अङ्ग्रेज सेनापति जनरल जिलेस्पी मारिए। अङ्ग्रेजले किल्लाको पानीको मुहान काटिदिएपछि मात्र बचेका योद्धा किल्ला छाडेर निस्किए। उनको बहादुरीको कदर गर्दै अङ्ग्रेजले नालापानीमा दुईओटा स्मारक बनाए: एउटा जिलेस्पीको सम्झनामा र अर्को “हाम्रा वीर शत्रु बलभद्र र उनका वीर गोर्खाली” को सम्मानमा।

भक्ति थापा

भक्ति थापाले नेपाल–अङ्ग्रेज युद्धमा देउथल किल्लाको रक्षाको नेतृत्व गरेका थिए। सत्तरी वर्ष नाघेको उमेरमा पनि उनी वीरताका साथ लडे र वि.सं. १८७२ (सन् १८१५) मा त्यही लडाइँमा वीरगति प्राप्त गरे। उनको शव अङ्ग्रेजले पनि सम्मानसाथ फर्काएको उल्लेख पाइन्छ। उनको वीरताको कदर गर्दै नेपाल सरकारले वि.सं. २०७८ असार १४ मा उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्‍यो।

भाषा, साहित्य र समाजका विभूति

भानुभक्त आचार्य

भानुभक्त आचार्यको जन्म वि.सं. १८७१ असार २९ मा तनहुँको चुँदी रम्घामा भएको थियो। उनले संस्कृतको अध्यात्म रामायण लाई सरल र मिठो नेपाली कवितामा उतारे। उनको रामायण गाउँगाउँसम्म गाइयो र नेपाली भाषालाई सबै नेपालीको साझा भाषा बनाउन ठुलो योगदान पुग्यो। एक घाँसीले कुवा बनाएको देखेर आफूले पनि समाजका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने सोचेको कथा प्रसिद्ध छ। वधूशिक्षा, प्रश्नोत्तर र भक्तमाला पनि उनका कृति हुन्। उनलाई नेपाली भाषाका आदिकवि भनिन्छ। उनको जन्मदिन असार २९ भानु जयन्तीका रूपमा मनाइन्छ।

मोतीराम भट्ट

मोतीराम भट्टको जन्म वि.सं. १९२३ मा काठमाडौँको भोसिको टोलमा भएको थियो। उनले भानुभक्तको रामायण र कविता खोजेर छपाए र भानुभक्तको जीवनी लेखे। यसरी भानुभक्तलाई सबै नेपालीमाझ चिनाउने काम उनैले गरे। उनलाई नेपाली साहित्यका पहिलो जीवनीकार मानिन्छ र युवाकवि पनि भनिन्छ। उनी कवि, समालोचक, अन्वेषक, पत्रकार र प्रकाशक थिए। नेपाली गजल र नाटकको विकासमा पनि उनको योगदान छ। शकुन्तला, भानुभक्तको जीवनचरित्र, उषाचरित्रलगायत करिब पच्चीसओटा कृति उनले लेखे वा सम्पादन गरे। वि.सं. १९५३ मा तिस वर्षकै उमेरमा उनको निधन भयो।

शङ्खधर साख्वा

शङ्खधर साख्वा काठमाडौँका समाजसेवी र परोपकारी व्यापारी थिए। उनले आफ्नो सम्पत्तिले जनताको ऋण तिरिदिएर उनीहरूलाई ऋणमुक्त गराएको परम्परागत कथा छ। यही सम्झनामा सन् ८७९ बाट नेपाल संवत् सुरु भयो। नेपाल सरकारले वि.सं. २०५६ मङ्सिर २ मा उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्‍यो।

फाल्गुनन्द लिङ्देन

फाल्गुनन्द लिङ्देन किरात धर्मका गुरु र समाजसुधारक थिए। उनले किरात धर्म र संस्कृतिको रक्षामा महत्त्वपूर्ण योगदान दिए र सत्य धर्म मुचुल्काका नाममा समाज सुधारका नियम चलाए। रिस, राग, द्वेष र अहङ्कारबाट टाढा रहनु, रक्सी, चुरोट, मासु र जुवातासबाट टाढा रहनु, झुटो नबोल्नु, हत्याहिंसा नगर्नु, मातापिता र गुरुको सेवा गर्नु, नारीको सम्मान गर्नु र विवाहमा गच्छेअनुसार मात्र खर्च गर्नु उनका उपदेश हुन्। उनी अहिंसा र धार्मिक सद्भावमा विश्वास गर्थे। नेपाल सरकारले वि.सं. २०६६ मङ्सिर १६ मा उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्‍यो।

जय पृथ्वीबहादुर सिंह

जय पृथ्वीबहादुर सिंहको जन्म वि.सं. १९३४ भदौ ७ मा बझाङको चैनपुरमा भएको थियो। आठ वर्षको उमेरमा उनी काठमाडौँ आएर दरबार स्कुलमा पढे। राणाशासनको निरङ्कुशता उनलाई मन परेको थिएन। जनतामा चेतना फैलाउन गोरखापत्र सुरु गराउन उनको प्रमुख भूमिका रहेको मानिन्छ। उनले वि.सं. १९५८ मा बालबालिकालाई अक्षर र अङ्क सिकाउन ‘अक्षराङ्क शिक्षा’ लेखे र नेपाली व्याकरणका पुस्तक पनि लेखे। उनी विश्वशान्ति र मानव धर्मका प्रचारक पनि थिए। शिक्षा, न्याय प्रशासन, नेपाली भाषा र पत्रकारितामा उनको योगदानको कदर गर्दै नेपाल सरकारले वि.सं. २०७९ असार ७ मा उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गर्‍यो।

आधुनिक कालका विभूति

त्रिभुवन

राजा त्रिभुवन (वि.सं. १९६३–२०११) ले १०४ बर्से जहानियाँ राणाशासनबाट नेपाली जनतालाई मुक्ति दिलाउन ठुलो भूमिका खेले। राणाविरोधी आन्दोलनलाई साथ दिन उनी वि.सं. २००७ कात्तिकमा राजगद्दीको पर्वाह नगरी भारतीय दूतावास हुँदै दिल्ली गए। राणा, नेपाली काङ्ग्रेस र राजाबिचको दिल्ली सम्झौतामा उनको विशेष भूमिका थियो। २००७ फागुन ७ मा उनले नेपालमा प्रजातन्त्र स्थापनाको घोषणा गरे। त्यसैले फागुन ७ लाई प्रजातन्त्र दिवस भनिन्छ।

पासाङ ल्हामु शेर्पा

सोलुखुम्बुमा जन्मेकी पासाङ ल्हामु शेर्पा सगरमाथा चढ्ने पहिलो नेपाली महिला हुन्। उनले वि.सं. २०५० वैशाख १० (२२ अप्रिल १९९३) मा सगरमाथाको चुचुरोमा पाइला राखिन्। तर फर्कने क्रममा खराब मौसममा फसेर दक्षिण चुचुरोनजिक उनको मृत्यु भयो। उनी नेपाली महिलाको साहस र आत्मविश्वासको प्रतीक हुन्। नेपाल सरकारले उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरी सुप्रदीप्त मान्यवर नेपाल तारा अलङ्कारले विभूषित गरेको छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

श्री जनता मावि, कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई शिक्षकले कीर्तिपुरको पुष्पलाल पार्क र सुन्दरीजलको बी.पी. कोइराला सङ्ग्रहालयमा अध्ययन भ्रमणमा लैजानुभयो। फर्केपछि शिक्षकले विद्यार्थीलाई दुई समूहमा बाँड्नुभयो। एउटा समूहलाई पुष्पलाल श्रेष्ठबारे र अर्को समूहलाई बी.पी. कोइरालाबारे टिपोट गर्न लगाउनुभयो। दुवै समूहले कक्षामा यसरी प्रस्तुति दिए।

समूह क: पुष्पलाल श्रेष्ठ

हाम्रो समूहले पुष्पलाल पार्क घुमेपछि पार्क व्यवस्थापन समितिका सदस्यसँग सोधखोज गर्‍यो। शिक्षकबाट पाएको जानकारी र विभिन्न स्रोतसामग्रीबाट हामीले यी तथ्य पत्ता लगायौँ।

पुष्पलालको जन्म वि.सं. १९८१ असार १५ मा रामेछापको भँगेरी गाउँमा भएको थियो। उनका बुबाको नाम भक्तलाल र आमाको नाम तुलसीकुमारी हो। उनी सहिद गङ्गालाल श्रेष्ठका भाइ थिए। बुबा सरकारी कर्मचारी भएकाले सरुवाका क्रममा पुष्पलालले देशका धेरै ठाउँ घुम्ने मौका पाए। “हुने बिरुवाको चिल्लो पात” भने झैँ उनी सानैदेखि चलाख विद्यार्थी थिए र पाटन हाइस्कुलबाट प्रवेशिका परीक्षा प्रथम श्रेणीमा उत्तीर्ण गरेका थिए।

देश घुम्दा जनताको दयनीय अवस्थाले उनको मन छोयो। उनलाई नेपाल एउटा जेल र नेपालीहरू कैदी जस्तै लाग्यो। यसको मूल कारण जहानियाँ राणाशासन हो भन्ने उनले बुझ्दै गए। राणा सरकारले वि.सं. १९९७ मा उनका दाजु गङ्गालालसहित चार जनालाई मृत्युदण्ड दियो। मृत्युदण्डअघि गङ्गालालले भाइलाई प्रजातन्त्रका लागि बालेको दियो देशको कुनाकाप्चासम्म पुर्‍याउन भनेको कुरा प्रसिद्ध छ। दाजुको बलिदानपछि पुष्पलालले राणाशासनको अन्त्य नभएसम्म आफ्नो जीवन देश र जनताका लागि समर्पण गर्ने सङ्कल्प गरे।

उनले साथीहरूसँग मिलेर राणाविरोधी सङ्गठन बनाए र भारतमा बसेर पनि नेपाल प्रजा परिषद्का सदस्यसँग गोप्य सम्पर्क गरी आन्दोलन अघि बढाए। वि.सं. २००६ (सन् १९४९) मा कलकत्तामा उनले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना गरे। साम्यवादी विचार फैलाउन उनले कम्युनिस्ट घोषणापत्र नेपालीमा अनुवाद गरे। वि.सं. २०१५ को आम निर्वाचनमा पार्टी विस्तारका लागि उनी देशका धेरै ठाउँ पुगे। वि.सं. २०१७ पुस १ मा राजा महेन्द्रले संसद् विघटन गरी दलमाथि प्रतिबन्ध लगाएपछि उनी भूमिगत र निर्वासित जीवन बिताउन बाध्य भए। नेपाली काङ्ग्रेस र कम्युनिस्टको संयुक्त सङ्घर्षले मात्र निरङ्कुश पञ्चायती शासन अन्त्य गर्न सकिन्छ भन्ने उनको विचार थियो। यो विचार वि.सं. २०४६ को जनआन्दोलनमा सत्य साबित भयो। वि.सं. २०३५ साउन ७ मा भारतको नयाँ दिल्लीमा उपचारका क्रममा उनको निधन भयो।

समूह ख: बी.पी. कोइराला

हाम्रो समूहले बी.पी. कोइराला सङ्ग्रहालय घुमेपछि सङ्ग्रहालय सञ्चालक समितिका सदस्य र शिक्षकसँग सोधखोज गर्‍यो र विभिन्न स्रोतसामग्री पढ्यो। हामीले पत्ता लगाएका तथ्य यस प्रकार छन्।

विश्वेश्वरप्रसाद (बी.पी.) कोइरालाको जन्म वि.सं. १९७१ भदौ २४ मा भारतको बनारसमा भएको थियो। उनका बुबा कृष्णप्रसाद कोइराला र आमा दिव्या कोइराला हुन्। उनी सानैदेखि अनुशासित, इमानदार, निःस्वार्थ र सरल स्वभावका थिए। उनले बनारस हिन्दु विश्वविद्यालयबाट स्नातक र कलकत्ताबाट कानुनको शिक्षा लिए। उनलाई राजनीतिज्ञ, चिन्तक र साहित्यकारका रूपमा चिनिन्छ।

बी.पी.को राजनीतिक जीवन भारतको स्वतन्त्रता आन्दोलनबाट सुरु भयो। सन् १९४२ को “भारत छोड” आन्दोलनमा भाग लिँदा अङ्ग्रेज सरकारले उनलाई पक्राउ गरी केही समय जेलमा राख्यो। सन् १९४७ (वि.सं. २००३) मा नेपाली राष्ट्रिय काङ्ग्रेसको स्थापनामा उनको प्रमुख भूमिका थियो, जुन पछि नेपाली काङ्ग्रेस बन्यो। सोही वर्ष विराटनगर मजदुर आन्दोलनको नेतृत्व गरेको अभियोगमा राणा सरकारले उनलाई जेलमा राख्यो। राणाशासन अन्त्य गर्न उनले सशस्त्र सङ्घर्षको नेतृत्व गरे।

वि.सं. २००७ फागुन ७ मा प्रजातन्त्र स्थापनापछि बनेको अन्तरिम सरकारमा उनी गृहमन्त्री भए। वि.सं. २०१५ को पहिलो आम निर्वाचनमा नेपाली काङ्ग्रेसले बहुमत पायो र वि.सं. २०१६ जेठ १३ मा उनी नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने। तर वि.सं. २०१७ पुस १ मा राजा महेन्द्रले निर्वाचित सरकार हटाई दलमाथि प्रतिबन्ध लगाए र बी.पी.सहित मन्त्रीहरूलाई पक्राउ गरे। दलविहीन पञ्चायती व्यवस्थामा उनलाई करिब आठ वर्ष जेलमा राखियो। सुन्दरीजलको जुन भवनमा उनी र अरू नेता कैद थिए, त्यही भवन आज बी.पी. कोइराला सङ्ग्रहालय बनेको छ।

जेलमुक्त भएपछि उनी भारतमा निर्वासित भए। वि.सं. २०३३ पुस १६ मा उनी राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर नेपाल फर्के, तर सरकारले उनलाई राजद्रोहको अभियोगमा फेरि थुन्यो। पछि सरकारले ती मुद्दा फिर्ता लिनुपर्‍यो। वि.सं. २०३६ को विद्यार्थी आन्दोलनका बेला उनलाई घरमै नजरबन्दमा राखियो। उनी प्रजातान्त्रिक समाजवादका पक्षपाती थिए र पञ्चायती निरङ्कुशताविरुद्ध जीवनभर लडे। बिर्ता प्रथा र रजौटा प्रथाको अन्त्य तथा भूमिसुधार उनको सरकारका प्रमुख काम थिए।

साहित्यमा बी.पी. कथाकार, उपन्यासकार र चिन्तकका रूपमा चिनिन्छन्। मानिसको मनको भित्री भावना केलाउने मनोवैज्ञानिक लेखनमा उनले नेपाली साहित्यमा विशिष्ट पहिचान बनाए। सुम्निमा, दोषी चस्मा, तीन घुम्ती, नरेन्द्र दाइ, बाबु आमा र छोरा, मोदिआइन, हिटलर र यहुदी, आत्मवृत्तान्त र जेल जर्नल उनका चर्चित कृति हुन्। क्यान्सरका कारण वि.सं. २०३९ साउन ६ मा काठमाडौँमा उनको निधन भयो।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।