आज हामी जुन नेपालमा बस्छौँ, त्यो एकै दिनमा बनेको होइन। कपिलवस्तुका शाक्यदेखि गोरखाका राजासम्म, नालापानीका योद्धादेखि राणाविरुद्ध लड्ने विद्यार्थीसम्म धेरैको कथा यसभित्र छ। तर ती कथा हामीलाई कसरी थाहा हुन्छ? कुन कुरा प्रमाणले पुष्टि हुन्छ र कुन कुरा परम्पराले मात्र भन्छ?
कक्षा ६ देखि ८ सम्म एकीकरण, नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध, राणा शासन, मध्यकालीन नेपाल, गौतम बुद्ध र हाम्रा सहिदबारे पढिएको थियो। यस एकाइमा इतिहासका स्रोत, शाक्य वंश, एकीकरणका कारण र प्रभाव, नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध र त्यसका वीरवीराङ्गना अनि राणा शासनको उदय, अन्त्य र प्रभाव गहिराइमा पढिन्छ।
पाठ १: ऐतिहासिक स्रोत
नेपालमा ऐतिहासिक, धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक धेरै सम्पदा छन्। यी सम्पदाको इतिहास बुझ्न प्रमाण चाहिन्छ। प्रमाणविना वा जाँच नगरी लेखिएको इतिहासले सत्य कुरा फैलाउँदैन। त्यसैले इतिहासकार धेरै सामग्री सङ्कलन गर्छन्, तिनलाई एकअर्कासँग दाँज्छन् र कुन कति विश्वसनीय छ भनी जाँच्छन्।
विगतका घटना, समाज, धर्म र संस्कृतिबारे तथ्यपरक जानकारी दिने सामग्रीलाई ऐतिहासिक स्रोत भनिन्छ। यस्ता स्रोत राष्ट्रका पहिचान हुन्, त्यसैले तिनको संरक्षण गर्नुपर्छ।
स्रोतका प्रकार
ऐतिहासिक स्रोतलाई तीन किसिममा छुट्याइन्छ।
| स्रोतको प्रकार | उदाहरण |
|---|---|
| लिखित स्रोत | वंशावली, जीवनी, पुस्तक, मुद्रा, तक्मा, लिखत, शिलापत्र, ताम्रपत्र, स्वर्णपत्र, भोजपत्र, ताडपत्र, पाण्डुलिपि, बिल र भरपाई, यात्रा विवरण, ठ्यासफु, इतिहासविद्सँगका अन्तर्वार्ताका लिखित अभिलेख |
| मौखिक स्रोत | वीरगाथा, दन्त्यकथा, लोकगीत, सवाई, आख्यान, किंवदन्ती, कहावत, अर्ती उपदेश, खाँडो जगाउने मन्त्र |
| कलाकृति र ठोस वस्तु | मूर्ति, चित्र, भवन, पुल, गुफा, मन्दिर, किल्ला, गौँडा, हतियार, पोसाक, गहना, शृङ्गारका सामान, भग्नावशेष, घाट |
लिखित स्रोतले मिति र नाम दिन्छन्। मौखिक स्रोत पुस्तौँदेखि मुखबाट मुखमा सर्दै आएका हुन्छन्, त्यसैले तिनमा समयसँगै थपघट हुन सक्छ। ठोस वस्तुले मानिस कसरी बस्थे, के बनाउँथे र के प्रयोग गर्थे भन्ने देखाउँछन्। राम्रो इतिहास तीनै किसिमका स्रोत मिलाएर लेखिन्छ।
नेपालको इतिहासका प्रमुख स्रोत
१. वंशावली
वंशावली अर्थात् राजा र वंशका नाम पुस्ताअनुसार क्रमैसँग लेखिएको विवरण। नेपालमा इतिहास लेख्ने काम सुरु हुनुअघि वंशावलीले नै इतिहासको काम गर्थ्यो। वंशावलीमा शासकका नाम, वंश, मितितिथि र तिनका पालामा भएका सामाजिक, धार्मिक र राजनीतिक घटना लेखिएका हुन्छन्। नेपालमा गोपालराज वंशावली सबैभन्दा पुरानो मानिन्छ। भाषा वंशावली पनि प्रकाशित भएको छ। वंशावलीका पुराना भागमा धेरै कुरा परम्परामा आधारित हुन्छन्, त्यसैले अरू स्रोतसँग दाँजेर मात्र तिनलाई प्रमाण मानिन्छ।
२. अभिलेख
धातु, काठ, ढुङ्गा, कागज, ताडपत्र वा भित्तामा लेखिएका घटनाका विवरणलाई अभिलेख भनिन्छ। राजाले आफूले गरेका महत्त्वपूर्ण काम र दानका विवरण ढुङ्गा र धातुमा कुँदेर राख्न लगाउँथे। धातुमा लेखिएकामध्ये ताम्रपत्र, रजतपत्र र सुवर्णपत्र प्रमुख छन्। लिच्छविकालको इतिहास धेरैजसो शिलालेखबाटै थाहा भएको हो।
३. मुद्रा
नेपालमा सुन, चाँदी र तामाका मुद्रा चलेका थिए। सुनको मुद्रालाई असर्फी भनिन्छ। नेपालमा आफ्नै नाम लेखिएको मुद्रा लिच्छवि राजा मानदेवको पालादेखि चलेको मानिन्छ। मानदेवको मुद्रालाई मानाङ्क भनिन्छ। मल्लकालमा रत्न मल्लले तामाको र महेन्द्र मल्लले चाँदीको मोहर चलाएका थिए। नेपालका मोहर धेरै समयसम्म तिब्बतमा पनि चल्थे।
पुराना मुद्रामा देवीदेवताका नाम र त्रिशूल, साँढे, घोडा, सूर्य, चन्द्र जस्ता शुभ चिह्न राखिएका पाइन्छन्। यसले त्यस बेलाका शासक र जनताको आस्था देखाउँछ। मुद्राको धातु र तौलबाट त्यस बेलाको आर्थिक अवस्था पनि बुझ्न सकिन्छ। राणाकालसम्म चाँदीका मोहर र सुनका असर्फी चल्थे। नेपालमा कागजी नोट वि.सं. २००२ असोज १ (सन् १९४५) मा जुद्धशमशेरको पालामा सुरु भयो।
४. धार्मिक ग्रन्थ
महाभारत, रामायण, पुराण जस्ता हिन्दु ग्रन्थ र त्रिपिटक जस्ता बौद्ध ग्रन्थ पनि प्राचीन इतिहासका स्रोत हुन्। यिनबाट त्यस बेलाको न्याय व्यवस्था, अर्थ व्यवस्था, धार्मिक अवस्था, राज्य व्यवस्था र युद्धकलाबारे थाहा हुन्छ। तर यस्ता ग्रन्थमा आस्था र कथा पनि मिसिएका हुन्छन्, त्यसैले इतिहासका लागि अरू प्रमाणसँग दाँजिन्छ।
५. विदेशीका विवरण
विभिन्न समयमा नेपाल आएका वा नेपालबारे सुनेका विदेशीले लेखेका विवरण पनि इतिहासका स्रोत हुन्। चिनियाँ बौद्ध भिक्षु ह्वेनसाङ सन् ६२९ देखि ६४५ (वि.सं. ६८६ देखि ७०२) सम्म भारतको यात्रामा थिए। उनको यात्रा विवरणमा नेपाल, राजा अंशुवर्मा र यहाँका मानिसको चर्चा छ। त्यसपछि नेपाल आएका चिनियाँ दूत वाङ ह्वेनचे र अरू चिनियाँ विवरणमा यहाँको सात तलाको दरबार र मानिसको वर्णन छ। अंशुवर्माले कैलाशकुट भवन बनाएको भन्ने भनाइ छ। पछि युरोपेली पादरी र अङ्ग्रेज अधिकारीले लेखेका विवरणबाट मल्लकाल र शाहकालका कुरा थाहा हुन्छन्।
६. सरकारी अभिलेख तथा कागजपत्र
सरकारी कागजपत्रबाट राजाका नाम, शासनकाल, भारदारका नाम, न्याय, परराष्ट्र सम्बन्ध, देशको आम्दानी खर्च र सैनिक व्यवस्थाबारे थाहा हुन्छ। लालमोहर, खड्गनिशान, सनद, सवाल, आदेशपत्र, फुकुवापत्र र सन्धिपत्र यस्ता कागजपत्र हुन्। वि.सं. १९१० मा जारी भएको मुलुकी ऐन, वि.सं. १९८१ मा दासप्रथा अन्त्य गर्दा चन्द्रशमशेरले दिएको भाषण, वि.सं. २००४ मा पद्मशमशेरले वैधानिक कानुन घोषणा गर्दाको वक्तव्य र राजा त्रिभुवन र महेन्द्रका घोषणा पनि महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्। यिनले त्यस बेलाको शासन व्यवस्था, समाज र सुधारका प्रयासबारे बताउँछन्।
७. कलाकौशल
मन्दिर, विहार, स्तूप, किल्ला, दरबार, स्मारक र मूर्तिले पनि इतिहास बताउँछन्। तिनका वास्तुकला, मूर्तिकला र चित्रकलाबाट त्यस बेलाको धर्म, संस्कृति, पहिरन र आर्थिक अवस्था बुझ्न सकिन्छ। चाँगुनारायण, पशुपतिनाथ, हनुमानढोका, पाटनको कृष्ण मन्दिर, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, न्यातपोल र राजाका सालिक यस्ता प्रमुख कलाकृति हुन्। चाँगुनारायणमा रहेको मानदेवको शिलालेख राजाका काम मितिसहित बताउने नेपालको पहिलो अभिलेख मानिन्छ। यसरी एउटै सम्पदा कलाकृति र अभिलेख दुवै हुन सक्छ।
८. ठ्यासफु
ठ्यासफु अर्थात् मल्लकालमा नेपाल भाषामा लेखिएका टिपोट वा दैनिकी। यसमा त्यस बेलाका राजा, मन्त्री र भारदारका नाम, धार्मिक र सामाजिक काम, राज्यबिचका सम्बन्ध, भूकम्प र अनिकाल जस्ता प्राकृतिक घटना र प्रमुख राजनीतिक घटना लेखिएका हुन्छन्। ठ्यासफु प्रायः घटना भएकै बेला लेखिएकाले विश्वसनीय मानिन्छन्।
नेपालमा आफ्नै नाम लेखिएको मुद्रा कुन राजाको पालादेखि चलेको मानिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
मल्लकालका घटना घटेकै बेला नेपाल भाषामा लेखिएका टिपोटलाई के भनिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
संरक्षणका उपाय
ऐतिहासिक स्रोत देशको पहिचान हुन्। विगतको अनुभवलाई वर्तमान र भविष्यमा उपयोग गर्न तिनलाई जोगाउनुपर्छ। यसका लागि यी उपाय अपनाउन सकिन्छ:
- क.इतिहासका स्रोतको अभिलेख राखी राष्ट्रिय सम्पत्तिका रूपमा दर्ता गर्ने
- ख.चोरी हुनबाट जोगाउन सुरक्षाको प्रबन्ध गर्ने
- ग.विभिन्न ठाउँमा छरिएका स्रोतलाई सङ्कलन गर्ने
- घ.पुस्तकालय र सङ्ग्रहालय बनाएर संरक्षण गर्ने
- ङ.स्रोतलाई कम्प्युटरमा स्क्यान गरी डिजिटल अभिलेख बनाउने
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
नेपालका ऐतिहासिक स्रोतको अध्ययन के कसरी गर्न सकिन्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
यदि तपाईँलाई नेपालको इतिहास खोजी गर्ने जिम्मा दिइयो भने कुन कुन स्रोतको उपयोग गर्नुहुन्छ, किन?
उत्तर
ऐतिहासिक स्रोतको संरक्षणका निम्ति तपाईँले खेल्न सक्ने कुनै चार भूमिका लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: शाक्यवंशीय इतिहास
गौतम बुद्ध शाक्य वंशमा जन्मिएका थिए। शाक्यहरूको राज्य कपिलवस्तु थियो। अहिलेको कपिलवस्तु जिल्लाको तिलौराकोटमा भेटिएका पर्खाल, ढोका र भवनका भग्नावशेषलाई धेरै पुरातत्त्वविद्ले प्राचीन कपिलवस्तुको राजधानी मानेका छन्। शाक्य वंश कसरी सुरु भयो भन्ने कुरा भने बौद्ध ग्रन्थमा लेखिएको परम्परामा आधारित छ।
शाक्य वंशको उत्पत्ति
बौद्ध ग्रन्थ दीघनिकायको अम्बट्ठ सुत्त र त्यसका टीकामा शाक्य वंशको उत्पत्तिको कथा छ। यो कथा परम्परा हो, यसलाई पुष्टि गर्ने अभिलेख भेटिएको छैन।
परम्पराअनुसार उत्तर भारतको साकेत राज्यमा ओक्काक नामका राजा थिए। शाक्यहरू ओक्काकलाई आफ्ना पुर्खा मान्छन्। राजाकी जेठी रानीबाट चार राजकुमार र पाँच राजकुमारी जन्मिएका थिए। पछि राजाले अर्को विवाह गरे र कान्छी रानीबाट जन्तु नामका राजकुमार जन्मिए। कान्छी रानीको जिद्दीमा राजाले जन्तुलाई राज्य दिने वचन दिए र जेठी रानीका छोराछोरीलाई देश निकाला गरे।
निर्वासनमा परेका नौ दाजुभाइ दिदीबहिनी उत्तरतिर हिँडे। हिमालको फेदमा सालको घना जङ्गलमा पुगेपछि उनीहरूको भेट कपिलमुनिसँग भयो। कपिलमुनिकै सल्लाह र सहयोगमा उनीहरूले त्यहाँ एउटा बस्ती बसाले। शाक (साल) को वनमा बसेकाले उनीहरू शाक्य कहलिए भन्ने एउटा व्याख्या छ। कपिलमुनिको सहयोगमा बसेको बस्ती भएकाले त्यसलाई कपिलवस्तु भनियो।
कुलको मर्यादा जोगाउन उनीहरूले जेठी राजकुमारी प्रियालाई राजमाताको स्थान दिए। पछि यो कुरा सुनेर राजा ओक्काकले “यी राजकुमार साँच्चै सक्य (सक्षम) रहेछन्” भनेर प्रशंसा गरे। यही “सक्य” शब्दबाट शाक्य नाम आएको अर्को व्याख्या छ। यसरी ओक्काक शाक्य वंशका मूल पुर्खा र उनका जेठा छोरा ओक्कामुख कपिलवस्तुका पहिलो राजा मानिन्छन्।
बौद्ध परम्पराअनुसार कपिलवस्तुको नाम कसरी रहन गयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कपिलवस्तु गणराज्य र शुद्धोदन
कपिलवस्तुमा जयसेनपछि सिंहहनु राजा भए। उनका छोरामध्ये जेठा शुद्धोदन कपिलवस्तुका राजा भए। उनका भाइहरू धोतोदन, शाक्योदन, शुक्लोदन र अमितोदन थिए। शुद्धोदनले करिब २,६०० वर्षअघि शासन गरेका थिए।
कपिलवस्तु गणराज्य थियो, अर्थात् एउटा राजाको मात्र नभई धेरै प्रमुख परिवारको सभाले चलाउने राज्य। शाक्यहरूको सभा सन्थागार नामको भवनमा बस्थ्यो। यस्तो सभाका मुख्य व्यक्तिलाई राजा भनिन्थ्यो। बुद्ध जन्मिँदा सभाका मुख्य व्यक्ति शुद्धोदन थिए। प्राचीन गणराज्यमध्ये शाक्यहरूको यो राज्य विशेष उल्लेखनीय थियो।
बुद्धको जीवनकालकै अन्त्यतिर छिमेकी कोशल राज्यका राजा विडूडभले कपिलवस्तुमाथि आक्रमण गरे र शाक्यहरूको राज्य नष्ट भयो भन्ने बौद्ध ग्रन्थमा उल्लेख छ।
मायादेवी र प्रजापति गौतमी
शुद्धोदनकी रानी मायादेवीबाट लुम्बिनीमा सिद्धार्थ गौतमको जन्म भयो। महान् मानवलाई जन्म दिने आमा भएकाले उनलाई सम्मानपूर्वक महामाया पनि भनिन्छ। सिद्धार्थ जन्मिएको सात दिनमै मायादेवीको निधन भयो। त्यसपछि मायादेवीकी बहिनी र शुद्धोदनकी अर्की रानी प्रजापति गौतमीले सिद्धार्थलाई हुर्काइन्। प्रजापति गौतमीबाट नन्द र सुन्दरीनन्दा जन्मिएका थिए। सिद्धार्थको विवाह यशोधरासँग भयो र उनीहरूका छोरा राहुल जन्मिए।
ज्ञान प्राप्त गरेपछि सिद्धार्थलाई बुद्ध, गौतम बुद्ध वा शाक्यमुनि भनियो। “मुनि” सम्मानमा राखिएको उपाधि हो। शाक्य समुदायका महान् चिन्तक भएकाले उनलाई शाक्यमुनि भनिएको हो। पछि प्रजापति गौतमी पहिलो भिक्षुणी बनिन्, अर्थात् बौद्ध धर्ममा दीक्षा लिने पहिलो महिला।
सिद्धार्थलाई हुर्काउने प्रजापति गौतमी को थिइन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
नेपालमा शाक्यवंशको उत्पत्ति कसरी भयो?
उत्तर
कपिलवस्तुको नामकरण कसरी रहन गयो?
उत्तर
नेपालको इतिहासमा शाक्यवंशीय इतिहास किन महत्त्वपूर्ण मानिन्छ?
उत्तर
आफ्नो वंशावलीको अध्ययन किन गर्नुपर्छ?
उत्तर
पाठ ३: नेपालको एकीकरण: कारण र प्रभाव
एकीकरण अभियान
गोरखाका राजा नरभूपाल शाह र रानी कौशल्यावतीका छोरा पृथ्वीनारायण शाहको जन्म वि.सं. १७७९ पुस २७ मा भएको थियो। वि.सं. १७९९ मा नरभूपाल शाहको मृत्युपछि बीस वर्षको उमेरमा पृथ्वीनारायण शाह गोरखाका राजा भए। त्यस बेला अहिलेको नेपालको भूभाग बाइसी, चौबिसी, सेन राज्य र उपत्यकाका तीन मल्ल राज्य गरी पचासभन्दा बढी साना राज्यमा बाँडिएको थियो। पृथ्वीनारायण शाहले ती राज्यलाई एउटै देशमा जोड्ने अभियान सुरु गरे, जसलाई नेपालको एकीकरण भनिन्छ। उनको मृत्युपछि उनकी बुहारी राजेन्द्रलक्ष्मी र कान्छा छोरा बहादुर शाहले यो अभियान अघि बढाए।
क. नुवाकोट आक्रमण र विजय
नुवाकोट काठमाडौँ उपत्यकाबाट तिब्बत जाने व्यापारको बाटोमा पर्थ्यो। नरभूपाल शाहले वि.सं. १७९४ मा नुवाकोटमा आक्रमण गरे, तर असफल भए। त्यस बेला गोरखाली सेनाको नेतृत्व गरेका जयन्त रानालाई हारको दोष लगाइयो। रिसाएर उनी कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लको सेवामा गए र नुवाकोटका प्रमुख बने।
पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८०० मा नुवाकोटमा आक्रमण गरे, तर हारे। त्यसपछि उनी हतियार र तालिमको तयारीका लागि बनारस गए र हतियार र केही कालिगड लिएर फर्किए। वि.सं. १८०१ असोज १५ मा गोरखाली सेनाले फेरि नुवाकोटमा आक्रमण गर्यो। त्यस बेला नुवाकोटको जिम्मा जयन्त रानाका छोरा शङ्खमणि रानाले लिएका थिए। लडाइँमा शङ्खमणि मारिए र नुवाकोट गोरखाको हातमा आयो। पछि बेलकोट पनि कब्जा गरियो। त्यसपछि तुलाराम पाँडेको नेतृत्वमा दहचोक र वि.सं. १८११ मा कालु पाँडेको नेतृत्वमा नालदुम र महादेवपोखरी कब्जा भए।
ख. कीर्तिपुरको पहिलो आक्रमण
कीर्तिपुर उपत्यकाको दक्षिण पश्चिममा डाँडामा बसेको, चारैतिर पर्खालले घेरिएको सहर थियो। काजी कालु पाँडेले तयारी नपुगेकाले तत्काल आक्रमण गर्न नहुने सल्लाह दिए, तर अरू भारदारले उनलाई कायर भनेर आक्रमण गर्न दबाब दिए। वि.सं. १८१४ (सन् १७५७) मा गोरखाली सेनाले कीर्तिपुरमा आक्रमण गर्यो। उपत्यकाका तीनै मल्ल राज्यका सेना मिलेर लडे। लडाइँमा कालु पाँडेसहित धेरै गोरखाली सैनिक मारिए र गोरखाली सेना पछि हट्नुपर्यो। कुशल सेनानायक कालु पाँडेको मृत्यु पृथ्वीनारायण शाहका लागि ठुलो क्षति थियो।
ग. मकवानपुर आक्रमण र विजय
मकवानपुर बलियो सेन राज्य थियो। पृथ्वीनारायण शाहको पहिलो विवाह मकवानपुरका राजा हेमकर्ण सेनकी छोरी इन्द्रकुमारीसँग भएको थियो। हेमकर्ण सेनपछि राजा भएका दिग्बन्धन सेनसँग भने पृथ्वीनारायण शाहको सम्बन्ध बिग्रियो। उपत्यकालाई दक्षिणबाट आउने सामान र सहयोग रोक्न मकवानपुर कब्जा गर्नु आवश्यक थियो।
पृथ्वीनारायण शाहले भाइहरू महोद्दामकीर्ति शाह र दलजित शाहसहित काजी वंशराज पाँडे र सेनापति केहरसिंह बस्नेतलाई मकवानपुर पठाए। वि.सं. १८१९ भदौ (सन् १७६२ अगस्ट) मा करिब दश घण्टाको लडाइँपछि मकवानपुर गोरखाको हातमा आयो। दिग्बन्धन सेन हरिहरपुरगढी गए। वि.सं. १८१९ असोजमा हरिहरपुर पनि कब्जा भयो र दिग्बन्धन सेन भागे। यस विजयबाट गोरखालीले करिब ७०० बन्दुक र धेरै युद्धसामग्री पाए।
घ. मीर कासिमको फौजसँगको लडाइँ
दिग्बन्धन सेनले बङ्गालका नवाब मीर कासिमसँग मकवानपुर फिर्ता गराइदिन सहयोग मागे। मीर कासिमले गुर्गिन खाँको नेतृत्वमा फौज पठाए। वि.सं. १८१९ पुसको अन्त्यतिर (सन् १७६३ जनवरी) मकवानपुर नजिक गोरखालीले राति अचानक आक्रमण गरे। नवाबका करिब १,७०० सैनिक मारिए र बाँकी भागे। गोरखालीतर्फ भने थोरै सैनिक मात्र मारिएका थिए। यस लडाइँमा गोरखालीले धेरै बन्दुक र गोलीगट्ठा पाए। त्यसपछि उनीहरूले उपत्यकाका वरिपरिका साँगा, नाला, बनेपा र फर्पिङ जस्ता ठाउँ कब्जा गरी उपत्यकालाई चारैतिरबाट घेरे।
ङ. कीर्तिपुरमा दोस्रो आक्रमण
वि.सं. १८२१ (सन् १७६४) मा सुरप्रताप शाहको नेतृत्वमा गोरखाली सेनाले कीर्तिपुरमा दोस्रो पटक आक्रमण गर्यो। भर्याङ लगाएर पर्खाल चढ्न खोज्दा सुरप्रताप शाहको आँखामा वाण लाग्यो र उनको एउटा आँखा गयो। दलजित शाह पनि घाइते भए। यस पटक पनि गोरखाली सेना असफल भयो।
च. कीर्तिपुरमा तेस्रो आक्रमण र विजय
दुई पटकको हारपछि पृथ्वीनारायण शाहले लडाइँभन्दा घेराबन्दीमा जोड दिए। बाहिरबाट कीर्तिपुर जाने अन्न र पानीका कुलो रोकिदिए। लामो घेराबन्दीपछि कीर्तिपुरको अवस्था नाजुक भयो र भित्रका जनता पनि शासकसँग असन्तुष्ट भए। अन्त्यमा वि.सं. १८२२ चैत ३ मा कीर्तिपुरले आत्मसमर्पण गर्यो।
छ. कान्तिपुर विजय
कीर्तिपुरको हारपछि कान्तिपुरका राजा जयप्रकाश मल्लले इस्ट इन्डिया कम्पनीसँग सहयोग मागे। वि.सं. १८२४ (सन् १७६७) मा कप्तान किनलकको नेतृत्वमा आएको कम्पनीको फौजलाई गोरखाली सेनाले सिन्धुलीगढीमा हरायो। यसले गोरखालीको मनोबल बढायो।
कान्तिपुरमा तीनतिरबाट आक्रमण गर्ने योजना बन्यो: नरदेवीबाट पृथ्वीनारायण शाह आफैँ, र भीमसेनस्थान र टुँडिखेलतिरबाट उनका भाइहरू। उपत्यकाबासी इन्द्रजात्रा मनाइरहेका बेला वि.सं. १८२५ असोज (सन् १७६८ सेप्टेम्बर २५) मा गोरखाली सेना कान्तिपुर पसे। जयप्रकाश मल्ल भागेर पाटन गए। पृथ्वीनारायण शाह कान्तिपुरको गद्दीमा बसे र जात्राका बाँकी काम पूरा गराए। विजयको खुसीमा बारुद पड्काउँदा दुर्घटनामा तुलाराम पाँडेको मृत्यु भयो।
ज. ललितपुरमाथि विजय
त्यस बेला ललितपुर (पाटन) मा छ प्रधान भनिने छ भारदारको हातमा वास्तविक शक्ति थियो। उनीहरूबिच एकता थिएन र राजालाई चाहेजस्तो फेर्थे। राज्यप्रकाश मल्ल, विश्वजित मल्ल, जयप्रकाश मल्ल र रणजित मल्ल सबैलाई उनीहरूले कुनै न कुनै बहानामा हटाए वा धपाए। एक पटक उनीहरूले पृथ्वीनारायण शाहलाई नै पाटनको राजा हुन अनुरोध गरे। पृथ्वीनारायण शाहले आफ्ना भाइ दलमर्दन शाहलाई पाटनको राजा हुन पठाए, तर पछि छ प्रधानले उनलाई पनि हटाए र तेजनरसिंह मल्ललाई राजा बनाए।
कान्तिपुर विजयपछि पृथ्वीनारायण शाहले दूत पठाएर छ प्रधानलाई आत्मसमर्पण गर्न भने। कुराकानीपछि उनीहरू राजी भए र वि.सं. १८२५ असोज (सन् १७६८ अक्टोबर) मा युद्धविनै ललितपुर गोरखाको अधीनमा आयो। जयप्रकाश मल्ल र तेजनरसिंह मल्ल भक्तपुर गए।
झ. भक्तपुर विजय
भक्तपुरका राजा रणजित मल्लका वैधानिक उत्तराधिकारी वीरनरसिंह मल्लको मृत्यु भइसकेको थियो। उनका अरू छोरा अजितसिंह र अवधूतसिंह राजा बन्न चाहन्थे र पृथ्वीनारायण शाहले उनीहरूलाई आफ्नो पक्षमा लिएका थिए। पृथ्वीनारायण शाहले भक्तपुरमा शरण लिइरहेका जयप्रकाश मल्ल र तेजनरसिंह मल्ललाई फिर्ता गर्न भने, तर रणजित मल्लले शरणागतलाई फर्काउनु नैतिकताविपरीत हुने जवाफ दिए।
वि.सं. १८२६ (सन् १७६९ नोभेम्बर) मा गोरखाली सेनाले भक्तपुरमा आक्रमण गर्यो। केही दिनको लडाइँमा दुवैतर्फ धेरै मानिस मारिए र धेरै घर नष्ट भए। जयप्रकाश मल्ल घाइते भएपछि रणजित मल्लले आत्मसमर्पण गरे। यसरी उपत्यकाका तीनै मल्ल राज्य गोरखामा गाभिए। पृथ्वीनारायण शाहले तीन राजाको अन्तिम इच्छा सोधे। घाइते जयप्रकाश मल्ललाई इच्छाअनुसार पशुपतिको आर्यघाट पठाइयो, जहाँ उनको मृत्यु भयो। तेजनरसिंह मल्ललाई जीवनभर नजरबन्दमा राखियो र रणजित मल्ललाई इच्छाअनुसार काशी जान दिइयो।
ञ. पूर्वी सेन राज्य: चौदन्डी र विजयपुर
पूर्वमा कमला नदीतिर चौदन्डी र कोसी नदीतिर विजयपुर गरी दुई सेन राज्य थिए। अभिमानसिंह बस्नेत र पारथ भण्डारीको नेतृत्वमा करिब एघार महिना लडेपछि चौदन्डीको पहाड र तराई नेपालमा गाभियो। चौदन्डीका राजा कर्णसेन भागेर विजयपुर गए। वि.सं. १८३१ साउनमा विजयपुर पनि गोरखाली सेनाले कब्जा गर्यो र कर्णसेन सिक्किमतिर भागे।
पृथ्वीनारायण शाह पश्चिमतिर अभियान बढाउने योजना बनाउँदै थिए, तर अचानक बिरामी परे। वि.सं. १८३१ माघ १ (सन् १७७५ जनवरी ११) मा ५२ वर्षको उमेरमा नुवाकोटको देवीघाटमा उनको मृत्यु भयो।
उपत्यकामाथि आक्रमण गर्नुअघि पृथ्वीनारायण शाहले मकवानपुर किन कब्जा गरे?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कीर्तिपुर कसरी गोरखाको अधीनमा आयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
एकीकरणको प्रभाव
पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युपछि राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहले एकीकरण अभियान जारी राखे। बहादुर शाहको पालामा नेपालको सिमाना पूर्वमा टिस्टा र पश्चिममा कुमाउँसम्म पुग्यो। गढवाल पछि वि.सं. १८६१ मा जोडियो। एकीकरणका मुख्य प्रभाव यस्ता छन्:
- क.एउटै राष्ट्र: एकअर्कासँग लड्ने पचासभन्दा बढी साना राज्यका ठाउँमा एउटै राष्ट्र बन्यो। साना राज्यबिचको लडाइँ र बाहिरी शक्तिको हस्तक्षेपको डर घट्यो।
- ख.स्वतन्त्रताको रक्षा: त्यस बेला इस्ट इन्डिया कम्पनी उत्तर भारतमा फैलँदै थियो। एउटै बलियो राज्य बनेकाले नेपाल कहिल्यै कसैको उपनिवेश बनेन।
- ग.व्यापार: उपत्यका हुँदै तिब्बत जाने व्यापारमा गोरखाको नियन्त्रण भयो र वि.सं. १८३२ मा तिब्बतसँग व्यापार सम्झौता भयो।
- घ.राजधानी काठमाडौँ: राजधानी काठमाडौँ सारिएपछि देशको बिचबाट शासन चलाउन र छिमेकीसँग सम्पर्क गर्न सजिलो भयो।
- ङ.राष्ट्रियताको जग: पृथ्वीनारायण शाहको दिव्य उपदेशमा नेपाललाई “चार जात छत्तिस वर्णको फूलबारी” भनिएको छ। यसले विविध जाति र भाषाका मानिसलाई एउटै राष्ट्रका सदस्य मान्ने सोचलाई बल दियो।
तर एकीकरणका केही कष्टकर पक्ष पनि थिए। लडाइँमा हजारौँ मानिस मारिए, कीर्तिपुर जस्ता ठाउँका जनताले कठोर सजाय भोगे र विजयी पक्षका भारदारले धेरै जग्गा र शक्ति पाए। इतिहासकार यी दुवै पक्ष हेरेर एकीकरणको मूल्याङ्कन गर्छन्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
पृथ्वीनारायण शाहको सङ्क्षिप्त परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
काठमाडौँ उपत्यका विजय अभियान गर्न पृथ्वीनारायण शाहले कस्तो रणनीति अपनाएका थिए?
उत्तर
पृथ्वीनारायण शाहले सिङ्गो राष्ट्रको राजधानी किन काठमाडौँ बनाएका होलान्, आफ्नो विचार लेख्नुहोस्।
उत्तर
उपत्यका विजय गर्नुभन्दा अगाडि मकवानपुर विजय गर्नु किन आवश्यक थियो, तर्क दिनुहोस्।
उत्तर
तपाईँले आफ्नो जीवनमा सफलता प्राप्त गर्दा अपनाएका उपायको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध: कारण र प्रभाव
कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई शिक्षकले दुई समूहमा बाँड्नुभयो। समूह “क” लाई नेपाल अङ्ग्रेज युद्धका कारण र समूह “ख” लाई युद्धका प्रभावबारे विभिन्न स्रोत पढेर निचोड प्रस्तुत गर्न लगाइयो। दुवै समूहले आफ्नो निचोड यसरी प्रस्तुत गरे।
समूह “क”: नेपाल अङ्ग्रेज युद्धका कारण
क. प्राकृतिक कारण
बेलायतका मानिस चिसो हावापानीमा हुर्केका थिए। भारतको गर्मी छल्न उनीहरूलाई हिमालको फेदका कुमाउँ, गढवाल र दार्जिलिङ जस्ता शीतल पहाडी क्षेत्र आकर्षक लाग्थे। यी क्षेत्रका घना जङ्गल, काठ, जडीबुटी र खानीबाट पनि फाइदा लिन सकिन्थ्यो।
ख. आर्थिक र राजनीतिक कारण
इस्ट इन्डिया कम्पनी नेपाल हुँदै तिब्बतसम्म व्यापार फैलाउन चाहन्थ्यो। एकीकरणमा राज्य गुमाएका पाल्पा, कुमाउँ र गढवाल जस्ता राज्यका राजा र राजकुमार अङ्ग्रेजसँग सहयोग माग्दै थिए। अर्कातिर नेपालका मुख्तियार भीमसेन थापा अङ्ग्रेजको बढ्दो शक्ति रोक्न चाहन्थे र भारतका अरू राज्यसँग पनि सम्पर्क राख्थे। यसले दुवै पक्षबिच शङ्का बढायो।
ग. नेपालको सैनिक सुदृढीकरण
भीमसेन थापाले सत्तामा आएपछि सेनालाई बलियो बनाउन जोड दिए। सेनालाई छाउनीमा राखे, बर्दीको व्यवस्था गरे र कर्णेल, कप्तान जस्ता युरोपेली ढाँचाका पद बनाए। बन्दुक र बारुद बनाउने काम बढाए र देशका विभिन्न ठाउँमा किल्ला बनाए वा मर्मत गरे। बलियो हुँदै गएको नेपाली सेना कम्पनीका लागि चिन्ताको विषय बन्यो।
घ. विस्तारवादी नीति
नेपाल पश्चिममा सतलजसम्म र दक्षिणतिर तराईमा फैलँदै थियो। इस्ट इन्डिया कम्पनी पनि उत्तर भारतमा फैलँदै नेपालको सिमानासम्म आइपुगेको थियो। दुवैले एकअर्कालाई आफ्नो बाटोको बाधा ठान्न थाले। तराईका धेरै ठाउँमा सिमानाबारे विवाद हुन थाल्यो।
ङ. तत्कालीन कारण: बुटवल र स्युराज
पाल्पा राज्य वि.सं. १८६३ (सन् १८०६) मा नेपालमा गाभिएपछि बुटवल र स्युराजको तराई कसको हो भन्ने विवाद सुरु भयो। नेपालले यी ठाउँ पाल्पाका भएकाले आफ्ना भने, कम्पनीले आफ्नो इलाका भनी दाबी गर्यो। कम्पनीले यी ठाउँ खाली गर्न दबाब दियो र सन् १८१४ मा आफ्ना प्रहरी चौकी राख्यो। नेपाल सरकारले युद्ध गर्ने निर्णय गर्यो। पाल्पाका बडाहाकिम अमरसिंह थापाले पठाएको फौजले सन् १८१४ मेमा बुटवलका चौकीमा आक्रमण गर्यो र त्यहाँ रहेका कम्पनीका कर्मचारी मारिए। यसपछि भारतका गभर्नर जनरल लर्ड हेस्टिङ्सले सन् १८१४ नोभेम्बर १ (वि.सं. १८७१ कात्तिक) मा नेपालविरुद्ध युद्धको घोषणा गरे।
नेपाल अङ्ग्रेज युद्धको तत्कालीन कारण कुन थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
समूह “ख”: नेपाल अङ्ग्रेज युद्धको प्रभाव
युद्ध सन् १८१४ नोभेम्बरमा सुरु भयो। सुरुमा नालापानी, जैथक र जितगढी जस्ता ठाउँमा नेपाली सेनाले अङ्ग्रेजलाई रोक्यो, तर पछि पश्चिम मोर्चामा हार्यो। सन् १८१५ डिसेम्बर २ मा सुगौलीमा सन्धिमा हस्ताक्षर भयो, तर नेपालले तुरुन्त स्विकारेन। सन् १८१६ को सुरुमा अङ्ग्रेज फौज मकवानपुरसम्म आइपुगेपछि वि.सं. १८७२ फागुन २२ (सन् १८१६ मार्च ४) मा मकवानपुरमा सन्धि अनुमोदन भयो र युद्ध अन्त्य भयो।
सन्धिमा नौओटा धारा थिए। नेपालका तर्फबाट गजराज मिश्र र चन्द्रशेखर उपाध्याय र कम्पनीका तर्फबाट लेफ्टिनेन्ट कर्णेल ब्राड्सा संलग्न थिए। युद्ध र सुगौली सन्धिका प्रभाव यस्ता छन्।
क. नेपालले करिब एकतिहाइ भूभाग गुमायो
एकीकरणपछि नेपालको सिमाना पश्चिममा सतलजदेखि पूर्वमा टिस्टासम्म पुगेको थियो। सन्धिअनुसार नेपालले महाकालीपश्चिमका कुमाउँ, गढवाल र सतलजसम्मका पहाडी इलाका, मेचीपूर्वका टिस्टासम्मका पहाड र तराई, र महाकालीदेखि मेचीसम्मको तराईको धेरैजसो भाग गुमायो। यो सम्पूर्ण भूभागको करिब एकतिहाइ थियो। यससँगै नेपालले धेरै प्राकृतिक स्रोत र आम्दानी पनि गुमायो।
ख. आन्तरिक र परराष्ट्र नीतिमा अङ्ग्रेजको प्रभाव
सन्धिको सातौँ धाराअनुसार कम्पनीको स्वीकृतिविना नेपालले कुनै बेलायती, युरोपेली वा अमेरिकीलाई आफ्नो सेवामा राख्न नपाउने भयो। यसले नेपालले विदेशी विशेषज्ञ ल्याएर सेना वा प्रविधि आधुनिक बनाउने बाटो साँघुरो बनायो।
ग. एकीकरण रोकियो र दरबारमा षड्यन्त्र बढ्यो
करिब सत्तरी वर्षदेखि चलेको एकीकरण अभियान युद्धपछि पूर्ण रूपमा रोकियो। हारको दोष र शक्तिका लागि थापा र पाँडे खलकका भारदारबिच झगडा बढ्यो र दरबारमा षड्यन्त्र सुरु भयो। यही अस्थिरताले पछि राणा शासनको बाटो खोल्यो।
घ. नेपाली युवा विदेशी सेनामा
नेपाली सैनिकको वीरता देखेर अङ्ग्रेजले युद्धकै बेला सन् १८१५ अप्रिलदेखि नेपालीलाई आफ्नो सेनामा भर्ती गर्न थाले। उनीहरू गोरखा सैनिक कहलिए। यो परम्परा बेलायती सेनामा आज पनि छ। भारत स्वतन्त्र भएपछि भारतीय सेनामा पनि नेपाली भर्ती हुन थाले। तर सन् २०२२ मा भारतले चार बर्से सैनिक सेवाको अग्निपथ योजना ल्याएपछि नेपालले त्यसअनुसार भर्ती हुन नदिँदा भारतीय सेनामा नेपालीको भर्ती रोकिएको छ। (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८३ भदौ ३)
ङ. काठमाडौँमा अङ्ग्रेज रेजिडेन्ट
सन्धिअनुसार दुवै देशले एकअर्काको राजधानीमा प्रतिनिधि राख्ने भए। काठमाडौँमा अङ्ग्रेज रेजिडेन्ट बस्न थाले। बिस्तारै उनीहरूले दरबारका भारदारसँग सम्बन्ध बढाएर नेपालको आन्तरिक मामिलामा चासो राख्न थाले।
सुगौली सन्धिपछि पनि नेपालमै रहेको भूभाग कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
नेपाल अङ्ग्रेज युद्धका प्राकृतिक, आर्थिक तथा राजनीतिक कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
बुटवल र स्युराजको विवादलाई नेपाल अङ्ग्रेज युद्धको तत्कालीन कारण किन मानिन्छ?
उत्तर
नेपाल अङ्ग्रेज युद्धका परिणाम उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध हुनुका मुख्य मुख्य कारण टिपोट गरी कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ५: नेपाल अङ्ग्रेज युद्धमा वीरवीराङ्गनाको योगदान
कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई नेपाल अङ्ग्रेज युद्धमा वीरवीराङ्गनाले गरेको योगदान खोजेर प्रस्तुत गर्न लगाइयो। विद्यार्थीले यसरी प्रस्तुत गरे।
बलभद्र कुँवर: मोतीप्रसादको प्रस्तुति
नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध करिब डेढ वर्ष चलेको थियो। यसमा नालापानीमा बलभद्र कुँवर, मलाउँमा बडाकाजी अमरसिंह थापा र देउथलमा भक्ति थापाले देखाएको बहादुरी अविस्मरणीय छ।
युद्धको बेला बलभद्र कुँवर देहरादुननजिकै नालापानीको डाँडामा रहेको खलङ्गा किल्लाको रक्षामा थिए। उनीसँग सैनिक, महिला र केटाकेटी गरी करिब ६०० जना थिए। उनीहरूले किल्ला वरिपरि ढुङ्गा र काठको बलियो पर्खाल लगाए। अङ्ग्रेज सेनापति जनरल जिलेस्पीले आत्मसमर्पण गर्न चिठी पठाए। बलभद्रले दूतकै अगाडि चिठी च्यातेर त्यही नै आफ्नो जवाफ भएको बताएको भनिन्छ।
सन् १८१४ अक्टोबर ३१ मा अङ्ग्रेजले आक्रमण गरे। किल्लाभित्रका सैनिकसँगै महिला र केटाकेटीले पनि ढुङ्गा र गोलीगट्ठा पुर्याएर लडाइँमा सघाए। पहिलो दिनको आक्रमणमै जनरल जिलेस्पी मारिए। पछि दिल्लीबाट ठुला तोप ल्याएर फेरि आक्रमण भयो। अङ्ग्रेजले किल्लामा पानी आउने मूल काटिदिए र किल्लाभित्रका मानिस तिर्खा र भोकले छटपटिए।
अन्त्यमा सन् १८१४ नोभेम्बर ३० मा बलभद्रले बाँचेका करिब ७० जना साथी लिएर खुकुरी हातमा राखी घेरा तोड्दै किल्लाबाट निस्किए। उनले आत्मसमर्पण गरेनन्। उनीहरूको साहस देखेर अङ्ग्रेजले नै नालापानीमा आफ्ना सैनिकको सम्झनासँगै “हाम्रा वीर शत्रु” बलभद्र र उनका साथीहरूको सम्मानमा पनि स्मारक बनाए।
बडाकाजी अमरसिंह थापा: सूर्यप्रसादको प्रस्तुति
नेपालको पश्चिम मोर्चाको रक्षाको जिम्मा बडाकाजी अमरसिंह थापालाई थियो। त्यस क्षेत्रमा अङ्ग्रेज सेनाको नेतृत्व जनरल अक्टरलोनीले गरेका थिए। अक्टरलोनीले अमरसिंह थापालाई आफ्नो पक्षमा आए ठुलो पुरस्कार दिने प्रलोभन देखाएको भनिन्छ, तर अमरसिंह मातृभूमिको रक्षामा डटे। उनलाई “नेपालको जिउँदो सिंह” पनि भनिन्छ।
हतियार र सैनिक कम भएकाले नेपाली सेना रामगढबाट मलाउँतिर पछि हट्नुपर्यो। देउथलको हारपछि मलाउँ किल्ला घेरियो। अमरसिंहले युद्ध जारी राख्न चाहे पनि काठमाडौँबाट आदेश र सहयोग नआएपछि सन् १८१५ मे १५ मा उनले सम्मानजनक सर्तमा मलाउँ किल्ला अक्टरलोनीलाई सुम्पे। उनका सैनिकलाई हतियारसहित नेपाल फर्कन दिइयो। सन् १८१६ मा गोसाइँकुण्डतिर उनको मृत्यु भएको भनिन्छ। नेपालका वीरमध्ये उनको नाम अग्रपङ्क्तिमा छ।
भक्ति थापा: सरलाको प्रस्तुति
भक्ति थापाको जन्म सन् १७४१ मा लमजुङमा भएको थियो। युद्धको बेला उनी ७० वर्ष नाघेका थिए। मलाउँ किल्लाछेउको देउथल डाँडा अङ्ग्रेजले कब्जा गरेपछि अमरसिंह थापाले त्यो फिर्ता लिन भक्ति थापालाई पठाए। सन् १८१५ अप्रिल १६ मा उनले तरबार लिएर आफैँ अघि सरेर अङ्ग्रेजको मोर्चामा आक्रमण गरे। लड्दालड्दै गोली लागेर उनको मृत्यु भयो। उनको वीरता देखेर अङ्ग्रेजले उनको शवलाई सम्मानका साथ ढाकेर नेपाली पक्षलाई फिर्ता गरे। देउथलमा नेपालले हार्यो, तर त्यस उमेरमा पनि मोर्चाको अगाडि लड्ने भक्ति थापाको साहस आज पनि सम्झिन्छ।
उजिरसिंह थापा: धनबहादुरको प्रस्तुति
बुटवलमा तिनाउ नदीको किनारमा रहेको जितगढी किल्ला कब्जा गरेर पाल्पा लिने अङ्ग्रेजको योजना थियो। मेजर जनरल जोन सुलिभान उडको नेतृत्वमा ठुलो अङ्ग्रेज फौज आयो। सन् १८१५ जनवरीमा कर्णेल उजिरसिंह थापाको नेतृत्वमा नेपाली फौजले कुशलतापूर्वक प्रतिकार गर्यो र अङ्ग्रेज फौज पछि हट्यो। अर्को आक्रमण पनि नेपाली सेनाले रोक्यो। पाल्पा लिन आएको अङ्ग्रेज फौज गोरखपुरतिर फर्कियो।
रणजोरसिंह थापा: प्रीतिकुमारीको प्रस्तुति
महाकालीपश्चिमको जैथक किल्लाको रक्षा बडाकाजी अमरसिंह थापाका छोरा रणजोरसिंह थापाले गरेका थिए। सन् १८१४ डिसेम्बरमा मेजर जनरल मार्टिनडेलको फौजले जैथकमा आक्रमण गर्यो। नेपाली सेनाले किल्लाबाट निस्केर प्रत्याक्रमण गर्यो र अङ्ग्रेजलाई ठुलो क्षति पुर्याएर पछि हटायो। धेरै महिनासम्म अङ्ग्रेजले जैथक लिन सकेनन्। अन्त्यमा मलाउँको सम्झौतापछि मात्र रणजोरसिंहले किल्ला छाडे।
रणवीरसिंह थापा: नरेन्द्रको प्रस्तुति
भीमसेन थापाका कान्छा भाइ रणवीरसिंह थापालाई मकवानपुर र पर्सातिरको मोर्चाको जिम्मा दिइएको थियो। अङ्ग्रेज सेनापति मार्ली काठमाडौँ उपत्यका लिने उद्देश्यले तराईमा फौज जम्मा गर्दै थिए। सन् १८१५ जनवरी १ मा नेपाली फौजले पर्सा र समनपुरका अङ्ग्रेज चौकीमा अचानक आक्रमण गर्यो। अङ्ग्रेज सैनिक भागे र नेपालीले उनीहरूका हतियार कब्जा गरे। यस हारपछि मार्ली अघि बढ्न सकेनन्।
देहरादुन नजिक नालापानीको खलङ्गा किल्लाको रक्षा कसले गरेका थिए?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
भक्ति थापाको शवलाई अङ्ग्रेजले सम्मानपूर्वक फिर्ता गर्नुले के देखाउँछ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
नेपालको इतिहासमा अमरसिंह थापाले कसरी नाम कमाए, व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपाल अङ्ग्रेज युद्धमा नेपाली वीरहरूले देखाएको स्वाभिमान, राष्ट्रप्रेम र बहादुरीको घटनालाई समेटी संवाद लेख्नुहोस्।
उत्तर
नेपाल अङ्ग्रेज युद्धमा भक्ति थापा र रणवीरसिंह थापाको योगदानको चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ६: राणा शासनको उदय र अन्त्यका कारण
जङ्गबहादुर
जङ्गबहादुरको जन्म वि.सं. १८७४ असार ४ (सन् १८१७ जुन १८) मा भएको थियो। उनका बुबा बालनरसिंह कुँवर र आमा गणेशकुमारी थिइन्। उनको न्वारनको नाम वीरनरसिंह कुँवर थियो। बालनरसिंह कुँवर दरबारका विश्वासिला सेवक थिए र विभिन्न ठाउँका हाकिम भएका थिए। भीमसेन थापाको पतनसँगै उनको जागिर खोसियो।
बुबाको जागिर गएपछि युवा जङ्गबहादुरले जुवा खेल्दा धेरै ऋण लागेको र जङ्गली हात्ती समात्ने जस्ता साहसिक कामबाट उनी दरबारको नजिक पुगेको भनिन्छ। उनी चलाख, साहसी र अवसर चिन्ने व्यक्ति थिए।
राणा शासनको उदयका कारण
क. राजनीतिक अस्थिरता
पृथ्वीनारायण शाहको मृत्युपछि दरबारमा भारदारका गुट बन्न थाले। राजेन्द्रलक्ष्मी र बहादुर शाहबिच पनि मनमुटाव भयो। भीमसेन थापाको शासनको अन्त्यतिर थापा, पाँडे र अरू खलकबिचको गुटबन्दी झनै बढ्यो। सत्तामा पुग्न गुटहरू एकअर्काविरुद्ध षड्यन्त्रमा लागे। यही अस्थिरताले जङ्गबहादुरलाई शक्तिशाली बन्न सघायो।
ख. आन्तरिक मामिलामा विदेशी प्रभाव
सुगौली सन्धिपछि काठमाडौँमा अङ्ग्रेज रेजिडेन्ट बस्न थाले। नेपाल सरकारले उनीहरूमाथि निगरानी राख्थ्यो र जनतासँग भेट्न दिँदैनथ्यो। भारदार पनि रेजिडेन्टलाई शङ्काको नजरले हेर्थे। तर भारदारबिच गुटबन्दी बढेपछि रेजिडेन्टको प्रभाव पनि बढ्यो। परिस्थिति बुझेर जङ्गबहादुरले रेजिडेन्टसँग राम्रो सम्बन्ध बनाए।
ग. कान्छी रानी राज्यलक्ष्मीको हातमा अधिकार
राजा राजेन्द्रकी कान्छी रानी राज्यलक्ष्मी आफ्नो छोरा रणेन्द्रलाई राजा बनाउन चाहन्थिन्, जबकि जेठा छोरा सुरेन्द्र युवराज थिए। वि.सं. १८९९ पुस (सन् १८४३ जनवरी) मा राजाले शाही घोषणाबाट शासनको अधिकार कान्छी रानीलाई सुम्पे। रानीले माथवरसिंह थापालाई प्रधानमन्त्री बनाइन्। माथवरसिंहबाट आफ्नो इच्छा पूरा नहुने देखेपछि उनले जङ्गबहादुरमाथि भरोसा गर्न थालिन्।
घ. राजा राजेन्द्रको कमजोर शासन
राजा राजेन्द्र भारदारबिचको गुटबन्दी रोक्न र कडा निर्णय लिन सकेनन्। एकातिर राजा, अर्कातिर युवराज र अर्कातिर कान्छी रानीका आदेश चल्थे। उनको यही कमजोरीले कोत पर्व जस्तो हत्याकाण्ड हुने अवस्था बनायो।
ङ. भारदारको हत्याको शृङ्खला
दरबारमा षड्यन्त्र व्याप्त थियो। माथवरसिंह थापा प्रधानमन्त्री भएपछि पाँडे खलकका भारदार मारिए। वि.सं. १९०२ जेठ (सन् १८४५ मे १७) मा जङ्गबहादुरले माथवरसिंह थापालाई गोली हानेर मारे। त्यसपछि शक्तिशाली बनेका गगनसिंह खवास वि.सं. १९०३ भदौ ३१ (सन् १८४६ सेप्टेम्बर १४) को राति आफ्नै घरमा मारिए। यसरी अनुभवी भारदार एकपछि अर्को मारिँदै गए र जङ्गबहादुरका लागि बाटो खुल्यो।
च. तीन पर्व
कोत पर्व: गगनसिंह कान्छी रानीका विश्वासिला भारदार थिए। उनको हत्याले रानी आक्रोशित भइन् र हत्यारा पत्ता नलागेसम्म अन्नपानी नखाने प्रण गरिन्। उनको आदेशमा राति बिगुल बजाएर सबै भारदार, सैनिक अधिकारी र कर्मचारीलाई दरबारछेउको कोत (हतियार राख्ने घर) मा बोलाइयो। जङ्गबहादुर र उनका भाइहरू हतियारसहित सैनिक लिएर पहिले नै तयार थिए।
रानीले वीरकेशर पाँडेमाथि शङ्का गरेर उनलाई मार्न आदेश दिइन्। अभिमानसिंह राना मगरले राजाको आदेशविना कसैलाई मार्न नहुने बताए। उनी बाहिर निस्कन खोज्दा मारिए। त्यसपछि कोतमा मारकाट सुरु भयो र धेरै भारदार मारिए। मारिनेको सङ्ख्या स्रोतअनुसार फरक छ, कसैले करिब ३० र कसैले ५० भन्दा बढी भनेका छन्। यस घटनालाई कोत पर्व भनिन्छ। भोलिपल्टै रानीले जङ्गबहादुरलाई प्रधानमन्त्री र प्रधानसेनापति बनाइन्। कोत पर्व राणा शासनको उदयको तत्कालीन कारण थियो।
भण्डारखाल पर्व: जङ्गबहादुर शक्तिमा आएपछि रानीले युवराज सुरेन्द्रलाई मार्न आदेश दिइन्, तर जङ्गबहादुरले मानेनन्। त्यसपछि रानी र उनका समर्थकले जङ्गबहादुरलाई नै मार्ने योजना बनाए। भण्डारखाल बगैँचामा भोज गरेर जङ्गबहादुरलाई मार्ने योजनाको सुइँको पाएर उनी सैनिकसहित पुगे। वि.सं. १९०३ कात्तिक (सन् १८४६ अक्टोबर ३१) मा बीरध्वज बस्नेतसहित दुई दर्जनभन्दा बढी विरोधी भारदार मारिए। धेरै बस्नेत भारदार मारिएकाले यसलाई बस्नेत पर्व पनि भनिन्छ। रानीलाई काशी पठाइयो र राजा राजेन्द्र पनि उनीसँगै गए।
अलौ पर्व: काशीमा रहेका राजा राजेन्द्रले जङ्गबहादुरलाई हटाउन फौज जम्मा गर्न थाले। उता काठमाडौँमा जङ्गबहादुरले युवराज सुरेन्द्रलाई वि.सं. १९०४ जेठमा राजा घोषणा गराए। राजेन्द्र वीरगञ्ज नजिकको अलौमा आएर बसे। वि.सं. १९०४ साउन (सन् १८४७ जुलाई) मा जङ्गबहादुरको सेनाले उनलाई हरायो र समात्यो। उनलाई भक्तपुरमा नजरबन्द गरियो। यसपछि जङ्गबहादुरलाई चुनौती दिने कोही बाँकी रहेनन्।
छ. “राणा” उपाधि र श्री ३ को पद
वि.सं. १९०५ (सन् १८४८ मे) को लालमोहरबाट जङ्गबहादुरका कुँवर परिवारले राणा उपाधि पाए। सन् १८५० मा उनी बेलायत र फ्रान्सको भ्रमणमा गए, जहाँ बेलायतकी रानी भिक्टोरियासँग भेटे। वि.सं. १९१३ साउन २४ (सन् १८५६ अगस्ट ६) को लालमोहरले उनी कास्की र लमजुङका श्री ३ महाराज बने। यस लालमोहरले उनलाई सैनिक र कर्मचारीको नियुक्ति, बढुवा, पजनी (हरेक वर्ष कर्मचारी राख्ने वा हटाउने काम) र अपराधीलाई मृत्युदण्डसम्मको सजाय दिने अधिकार दियो। श्री ३ को पद र प्रधानमन्त्री पद उनका वंशले पुस्तौँसम्म पाउने भनिएको थियो। यसरी राजा नाममात्रका भए र वास्तविक शक्ति राणा प्रधानमन्त्रीको हातमा गयो।
ज. राजपरिवारसँग वैवाहिक सम्बन्ध
जङ्गबहादुरले आफ्नो वंशलाई बलियो बनाउन राजपरिवारसँग विवाहको नाता गाँसे। उनका जेठा छोरा जगतजङ्गको विवाह राजा सुरेन्द्रकी छोरीसँग भयो। उनका छोरीहरूको विवाह युवराज त्रैलोक्यसँग भयो। यस्तो नाताले राणा र शाह परिवारलाई जोड्यो र राणाहरू झनै शक्तिशाली भए।
राणा शासनको उदयको तत्कालीन कारण कुन घटनालाई मानिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कुन लालमोहरबाट जङ्गबहादुर कास्की र लमजुङका श्री ३ महाराज बने?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
राणा शासनको पतनका कारण
क. पारिवारिक सङ्घर्ष
राणाहरूले प्रधानमन्त्री बन्ने पालो निश्चित गर्न रोलक्रम बनाए। रोलक्रममा माथि पुग्ने होडले परिवारभित्रै झगडा बढायो। वि.सं. १९४२ मा शमशेर भाइहरूले प्रधानमन्त्री रणोद्दीपसिंहको हत्या गरी सत्ता लिए। यस्तै हत्या र देश निकालाले राणा परिवार कमजोर भयो।
ख. राणाहरूको वर्ग विभाजन
चन्द्रशमशेरले राणाहरूलाई आमाको जात र विवाहका आधारमा ए, बी र सी वर्गमा छुट्याए। ए वर्गका मात्र प्रधानमन्त्री र ठुला पदमा पुग्न पाउने भए। वि.सं. १९९० (सन् १९३४) मा जुद्धशमशेरले सी वर्गका राणालाई रोलक्रमबाट हटाए र धेरैलाई काठमाडौँबाहिर पठाए। यसले राणा परिवारभित्रै राणा शासनका विरोधी जन्मायो। उनीहरूमध्ये केही पछि प्रजातन्त्रका लागि भएका आन्दोलनमा सहयोगी बने।
ग. राणाविरोधी आन्दोलन
जङ्गबहादुरकै पालामा लखन थापाले राणा शासनविरुद्ध विद्रोह गरेका थिए, जसलाई वि.सं. १९३३ फागुन २ मा फाँसी दिइयो। पहिलो विश्वयुद्धपछि राणाविरोधी गतिविधि सङ्गठित हुँदै गए। राणा शासन हटाउन उपेन्द्रविक्रम शाह, खड्गमानसिंह र रङ्गनाथ शर्मा लगायतले प्रचण्ड गोरखा नामको गोप्य सङ्गठन बनाएका थिए। मुख्य गतिविधि तलको तालिकामा छन्।
| मिति | गतिविधि |
|---|---|
| वि.सं. १९३३ फागुन २ | लखन थापालाई फाँसी |
| वि.सं. १९८० को दशक | तुलसी मेहरको चर्खा प्रचार: स्वदेशी कपडा र आत्मनिर्भरताको अभियान |
| वि.सं. १९८७ | पुस्तकालय पर्व: पुस्तकालय खोल्न अनुमति माग्दा धेरै युवा पक्राउ र सजाय |
| वि.सं. १९९३ | नेपाल प्रजा परिषद्को स्थापना |
| वि.सं. १९९७ माघ | शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, गङ्गालाल श्रेष्ठ र दशरथ चन्दलाई मृत्युदण्ड |
| वि.सं. २००३ फागुन २१ | विराटनगरको मजदुर आन्दोलन: जुट मिलका मजदुरको हडताल |
| वि.सं. २००४ | जयतु संस्कृतम् आन्दोलन |
| वि.सं. २००७ कात्तिक २१ | राजा त्रिभुवनले दरबार छाडे |
| वि.सं. २००७ फागुन ७ | राणा शासनको अन्त्य र प्रजातन्त्रको घोषणा |
जयतु संस्कृतम्: काठमाडौँको तीनधारा संस्कृत पाठशालाका विद्यार्थीले संस्कृतसँगै अङ्ग्रेजी, विज्ञान र इतिहास जस्ता आधुनिक विषय पढाउनुपर्ने, छात्रावासको सुविधा र पढाइमा सुधार चाहिने माग राखे। उनीहरूले वि.सं. २००४ जेठ (सन् १९४७ जुन) मा प्रधानमन्त्री पद्मशमशेरलाई लिखित माग बुझाए र हडताल गरे। “जयतु संस्कृतम्” अर्थात् “संस्कृतको जय होस्” उनीहरूको नारा थियो। सरकारले आन्दोलनका धेरै विद्यार्थीलाई देश निकाला गर्यो। तर यस आन्दोलनले शिक्षामा सुधार र राणाविरोधी चेतना फैलाउन ठुलो भूमिका खेल्यो।
घ. राजा त्रिभुवनको दरबार त्याग र सशस्त्र क्रान्ति
राजा त्रिभुवन पनि राणाको नियन्त्रणबाट असन्तुष्ट थिए। उनी गोप्य रूपमा राणाविरोधी नेतासँग सम्पर्कमा थिए। वि.सं. २००७ कात्तिक २१ (सन् १९५० नोभेम्बर ६) मा उनी परिवारसहित दरबार छाडेर काठमाडौँस्थित भारतीय दूतावासमा शरण लिन गए र त्यहाँबाट दिल्ली पुगे। नेपाली काङ्ग्रेसको नेतृत्वमा मुक्तिसेनाले देशका विभिन्न ठाउँमा सशस्त्र क्रान्ति सुरु गर्यो। यसमा राणाविरोधी विभिन्न शक्ति र जनता सहभागी भए। दबाब बढेपछि दिल्लीमा राजा, राणा र नेपाली काङ्ग्रेसबिच सम्झौता भयो। वि.सं. २००७ फागुन ७ (सन् १९५१ फेब्रुअरी १८) मा राजा त्रिभुवनले प्रजातन्त्रको घोषणा गरे र १०४ वर्षको राणा शासन अन्त्य भयो।
जयतु संस्कृतम् आन्दोलनमा विद्यार्थीको मुख्य माग के थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
कोत पर्व हुनाको कुनै एक कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
राणाशासनको उदय हुनुमा कोत पर्व पूर्वघटना थियो। यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
राणाविरोधी मुख्य गतिविधिलाई तिथि मितिसहित तालिकामा देखाउनुहोस्।
उत्तर
राणाशासनको अन्त्यका लागि भएको जयतु संस्कृतम् आन्दोलनसम्बन्धमा छोटो विवरण प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
राणाशासनको अन्त्य हुनाका कारण उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ७: राणा शासनको आर्थिक र सामाजिक प्रभाव
राणा शासन वि.सं. १९०३ देखि २००७ सम्म १०४ वर्ष चल्यो। कोत, भण्डारखाल र अलौ पर्वपछि शक्तिमा आएका जङ्गबहादुरले शाही लालमोहरबाट श्री ३ र प्रधानमन्त्री पद आफ्नै वंशमा सीमित गरे। आफ्नो शासन टिकाउन राणा शासकले केही सामाजिक र आर्थिक सुधार पनि गरे। तर ती सुधार धेरैजसो सहर र शासक वर्गसम्म सीमित रहे।
सामाजिक र शैक्षिक प्रभाव
- क.मुलुकी ऐन: जङ्गबहादुरको बेलायत भ्रमणपछि वि.सं. १९१० पुस (सन् १८५४ जनवरी) मा देशभर लागु हुने पहिलो कानुन संहिता मुलुकी ऐन जारी भयो। यसले देशभर एउटै कानुन लागु गर्यो। तर यसले जातका आधारमा फरक फरक सजाय र व्यवहारलाई पनि कानुनमै लेख्यो।
- ख.दरबार स्कुल: वि.सं. १९१० मा थापाथली दरबारमा दरबार स्कुल खोलियो, जसले नेपालमा अङ्ग्रेजी शिक्षा सुरु गर्यो। सुरुमा यो राणा परिवारका केटाकेटीका लागि मात्र थियो।
- ग.वीरशमशेरका काम: वीरशमशेरले वि.सं. १९४७ मा वीर अस्पताल खोले। वीर पुस्तकालय र काठमाडौँमा धारामा पानी ल्याउने वीर धारा पनि उनकै पालामा बने।
- घ.देवशमशेरका काम: देवशमशेरले देशभर सयभन्दा बढी भाषा पाठशाला खोल्न लगाए र वि.सं. १९५८ मा गोरखापत्र प्रकाशन सुरु गरे।
- ङ.चन्द्रशमशेरका काम: वि.सं. १९७५ मा त्रिचन्द्र कलेज खोलियो। वि.सं. १९७७ मा सती प्रथामा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाइयो र वि.सं. १९८१ मा दास प्रथाको अन्त्य गरियो।
- च.एसएलसी परीक्षा: वि.सं. १९९० (सन् १९३४) देखि नेपालमै एसएलसी परीक्षा लिन थालियो। त्यसअघि विद्यार्थीले भारतको विश्वविद्यालयको परीक्षा दिनुपर्थ्यो।
- छ.छोरीको पढाइ: राणाकालको अन्त्यतिर काठमाडौँमा छोरीका लागि कन्या स्कुल खुलेको थियो। वि.सं. २००८ मा नेपालको पहिलो महिला क्याम्पस पद्मकन्या खुल्यो।
यसरी केही सुधार भए पनि राणाहरूले आम जनताको शिक्षालाई डरले हेर्थे। पढेका जनताले शासनको विरोध गर्छन् भन्ने उनीहरूको सोच थियो। त्यसैले वि.सं. २००७ मा देशको साक्षरता दर करिब ५ प्रतिशत मात्र थियो।
आर्थिक प्रभाव
राणा शासक देश र जनताको हितभन्दा आफ्नो परिवारको हितमा बढी ध्यान दिन्थे। राज्यको आम्दानी र प्रधानमन्त्रीको निजी सम्पत्तिमा फरक थिएन। अधिकांश नेपाली गरिबी, भोक र रोगमा थिए, जबकि राणा परिवार र उनका सहयोगी विदेशी महँगा सामान प्रयोग गर्थे र ठुला दरबार बनाउँथे। जागिर र अवसर पनि राणा परिवार र तिनका नजिकका मानिसलाई प्राथमिकता दिइन्थ्यो। यसले जनताको आर्थिक अवस्था कमजोर बनायो।
यस्तो अवस्थामा पनि केही आर्थिक काम भए:
- क.चन्द्रशमशेरको पालामा वि.सं. १९८० देखि १९८४ सम्ममा (सन् १९२३–१९२७) सप्तरीमा त्रियुगा नदीबाट चन्द्र नहर बनाइयो। यो नेपालको पहिलो आधुनिक सिँचाइ नहर मानिन्छ।
- ख.जुद्धशमशेरले उद्योग बढाउन उद्योग परिषद् स्थापना गरे।
- ग.वि.सं. १९९३ मा विराटनगर जुट मिल स्थापना भयो, जुन नेपालको पहिलो ठुलो उद्योग हो। त्यसपछि कपडा मिल, सलाई कारखाना र अन्य उद्योग खुले।
- घ.वि.सं. १९९४ कात्तिक ३० (सन् १९३७ नोभेम्बर १५) मा नेपाल बैङ्क लिमिटेड स्थापना भयो र नेपालमा आधुनिक बैङ्किङ सुरु भयो।
- ङ.वि.सं. २००२ असोज १ मा पहिलो पटक कागजी नोट चलनमा आयो।
नेपालमा पहिलो पटक अङ्ग्रेजी शिक्षा कुन विद्यालयबाट सुरु भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सती प्रथामा पूर्ण प्रतिबन्ध र दास प्रथाको अन्त्य कुन राणा प्रधानमन्त्रीको पालामा भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
जङ्गबहादुरले समाज सुधारका लागि के के कार्य गरे?
उत्तर
चन्द्रशमशेरले गरेका सुधार कार्यको सूची बनाउनुहोस्।
उत्तर
आर्थिक र सामाजिक उपलब्धिबिच एकअर्कासँग के सम्बन्ध हुन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
राणाकालमा तपाईँको समुदायमा बनेका कुनै एक सम्पदाको वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
कार्यपत्र: हाम्रो विगत: ऐतिहासिक स्रोत, शाक्य वंश र एकीकरण (PDF, 4 पृष्ठ)
कार्यपत्र: हाम्रो विगत: नेपाल अङ्ग्रेज युद्ध र राणा शासन (PDF, 4 पृष्ठ)
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: इतिहास (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।