हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप

नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद्को सभाहलमा “नेपालमा कृषि” विषयमा अन्तरक्रिया कार्यक्रम चलिरहेको छ। कार्यक्रममा विभिन्न विद्यालयका शिक्षक र विद्यार्थीलाई पनि बोलाइएको छ। कृषि विज्ञ ललिता बुढा मगर आफ्ना विचार राख्दै हुनुहुन्छ।

कृषिको महत्त्व

ललिता बुढा मगर: उपस्थित सबैलाई नमस्कार! आज हामी नेपालमा कृषि र यसको महत्त्वबारे छलफल गर्दै छौँ। नेपाल कृषिको प्रशस्त सम्भावना भएको देश हो। खाद्यान्न बाली, नगदे बाली, पशुपन्छी पालन, माछापालन, मौरीपालन र फलफूल खेती सबै कृषिभित्र पर्छन्।

उहाँले कृषिको महत्त्व यसरी बुझाउनुभयो:

• क.दैनिक जीवनमा खाने खाद्यान्न, तरकारी, फलफूल, दुध, मासु र अन्डा कृषिबाटै पाइन्छन्।
• ख.चिनी, चिया, जुट, कपडा, दुग्ध र चाउचाउ जस्ता धेरै उद्योगका कच्चा पदार्थ कृषिबाटै आउँछन्।
• ग.गाउँमा बस्ने धेरैजसो परिवारको रोजगारी र आम्दानीको मुख्य आधार कृषि नै हो।
• घ.अलैँची, चिया, अदुवा र जडीबुटी जस्ता कृषि उपज निर्यात गरेर विदेशी मुद्रा कमाइन्छ।
• ङ.कृषिको विकासले गरिबी घटाउन र आयात कम गरी व्यापार घाटा घटाउन मदत गर्छ।

त्यसैले कृषिलाई देशको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड भनिन्छ।

देशभित्र एक वर्षमा उत्पादन भएका सबै वस्तु र सेवाको जम्मा मूल्यलाई कुल गार्हस्थ्य उत्पादन भनिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा यसमा कृषिको हिस्सा करिब २४ प्रतिशत थियो। यो हिस्सा बिस्तारै घट्दै छ: अघिल्ला वर्षहरूमा यो २५ प्रतिशतभन्दा माथि थियो। हिस्सा घट्नु भनेको कृषि नै घट्नु होइन, उद्योग र सेवा कृषिभन्दा छिटो बढ्नु हो। तैपनि नेपालको कुनै एउटै क्षेत्रमा कृषिभन्दा बढी योगदान अझै छैन।

नेपालमा कृषिको सम्भावना

कार्यक्रममा कालिका माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ९ मा पढ्ने पवन तामाङले जिज्ञासा राखे।

पवन तामाङ: कृषिको महत्त्व त प्रस्ट भयो। अब नेपालमा कृषिको सम्भावना कस्तो छ, त्यसबारे पनि बताइदिनुहोस् न।

ललिता बुढा मगर: जलवायु, भूबनोट र प्राकृतिक स्रोतका हिसाबले नेपाल कृषिमा धनी छ। तराईमा प्रशस्त अन्न फल्ने भएकाले यसलाई अन्नको भण्डार भनिन्छ। पहाडमा पशुपालन, फलफूल, तरकारी, चिया, कफी र जडीबुटीको राम्रो सम्भावना छ। हिमाली क्षेत्रमा स्याउ, आलु, जडीबुटी र चौँरी तथा भेडाबाख्रा पालन राम्रो हुन्छ। एउटै देशमा उष्णदेखि चिसोसम्मका हावापानी भएकाले बेमौसमी तरकारी पनि उत्पादन गर्न सकिन्छ।

उहाँले थप्नुभयो, कृषिको विकासका लागि सरकारले कृषिको व्यवसायीकरण (बेच्ने उद्देश्यले खेती), यान्त्रीकरण (मेसिन र औजारको प्रयोग) र विविधीकरण (एउटै बालीमा भर नपरी धेरै बाली लगाउनु) लाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। पढेलेखेका युवालाई कृषितर्फ आकर्षित गर्न तालिम, सहुलियत ऋण, अनुदान, प्राविधिक सहयोग र उत्पादनको बजार सुनिश्चित गर्नुपर्छ। यसो भए देश कृषिमा आत्मनिर्भर हुन्छ र निर्यात पनि बढ्छ।

कृषिको विकास: के के गर्न सकिन्छ?

अर्का एक विद्यार्थीले सोधे, “कृषिको विकास गर्न के के गर्न सकिन्छ?”

ललिता बुढा मगर: नेपालको कृषिका धेरै समस्या अझै समाधान भएका छैनन्। ती समाधान भए उत्पादन बढ्छ र राष्ट्रिय आयमा कृषिको योगदान पनि बढ्छ। यसका लागि यी काम गर्नुपर्छ:

• क.सिँचाइ: आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ अनुसार फागुन २०८२ सम्म खेती गरिने जमिनको करिब ४४.६ प्रतिशतमा मात्र सिँचाइ पुगेको छ। सिँचाइ पुर्‍याउन सकिने जमिनमध्ये पनि करिब ६२.६ प्रतिशतमा मात्र पुगेको छ (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८३ जेठ १३)। निजी क्षेत्रसमेतको सहभागितामा बाँकी जमिनमा सिँचाइ पुर्‍याउनुपर्छ।
• ख.खेतीयोग्य जमिनको संरक्षण: खेतीयोग्य जमिन पहिचान गरी त्यसलाई खेतीमै प्रयोग गर्नुपर्छ, घडेरी बनाएर मास्नु हुँदैन।
• ग.बजार र भण्डारण: किसानको उत्पादन बेच्न कृषि बजार, सङ्कलन केन्द्र, गोदाम र शीतभण्डार बनाउनुपर्छ।
• घ.तालिम: किसानलाई व्यावसायिक खेतीको तालिम र प्राविधिक सेवा दिनुपर्छ।
• ङ.ऋण र अनुदान: मल, बिउ, औजार र मेसिन किन्न सहुलियत दरमा ऋण र अनुदान दिनुपर्छ।
• च.सडक र यातायात: उत्पादन हुने ठाउँसम्म सडक पुर्‍याउनुपर्छ, ताकि उपज समयमै बजार पुगोस्।
• छ.अनुसन्धान: माटो, हावापानी र बजार हेरेर वैज्ञानिक योजना बनाउनुपर्छ र निरन्तर अनुसन्धान गर्नुपर्छ।

यसरी समस्या र चुनौती समाधान गर्न सके कृषिको सम्भावनालाई ठुलो अवसरमा बदल्न सकिन्छ। धन्यवाद!

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

कक्षा ७ मा निर्वाहमुखी खेती (परिवारलाई खान पुग्ने गरी गरिने खेती) र व्यावसायिक खेती (बेचेर नाफा कमाउन गरिने खेती) को फरक पढिएको थियो। तल नेपालका दुई ठाउँका किसानका साँचो अवस्था छन्। दुवै पढेर छलफल गरौँ।

अवस्था एक: जुम्लाको मार्सी धान

जुम्लामा करिब २,८५० मिटरको उचाइमा पनि धान फल्छ। यो संसारकै सबैभन्दा अग्लो ठाउँमा हुने धानखेतीमध्ये एक मानिन्छ। यहाँको रैथाने धान मार्सी परम्परागत तरिकाले लगाइन्छ। हरेक वर्ष चैत १२ मा किसान आफूले राखेको बिउ बोरामा भिजाउँछन्। यो दिन बरुवा पर्वका रूपमा मनाइन्छ: महिलाहरू गीत गाउँछन्, स्थानीय देवताको पूजा गर्छन्, परिवार भेला भएर चिउरा र मार्सीको खिर खान्छन्। चार दिनपछि बिउ निकालेर चैत २० मा ब्याडमा छरिन्छ। करिब सात महिनामा धान पाक्छ र असोजको अन्त्यदेखि कात्तिकको पहिलो हप्तासम्म काटिन्छ।

पहिले गाउँभरिका किसान खोलामा सँगै बिउ भिजाउँथे, अहिले सिँचाइ घटेकाले घरमै बाल्टिनमा भिजाउँछन्। मालाभिडाका ७८ वर्षीय देवीदत्त हमाल पहिले १६० पाथीसम्म बिउ भिजाउँथे, अहिले उत्पादन घटेर परिवारलाई छ महिना पनि खान पुग्दैन। रोगकिरा र सिँचाइको कमीले उत्पादन घटे पनि मार्सी चामलको माग र मूल्य भने उच्च छ। जुम्लाको सदरमुकाम खलङ्गामा यो चामल प्रतिकिलो करिब १८० रुपियाँमा बिक्छ। पहिचान र राम्रो मूल्यका कारण किसानले यसको खेती छाडेका छैनन्। (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८० चैत १२ र वि.सं. २०८२ असोज २७)

अवस्था दुई: डडेल्धुराका व्यावसायिक किसान

डडेल्धुराको अमरगढी नगरपालिकाका धेरै किसान व्यावसायिक रूपमा आलु र तरकारी खेती गर्छन्। पानीका मुहान सुक्दै गएकाले उनीहरू थोपा सिँचाइ अपनाउँदै छन्। यसमा पाइपबाट थोपा थोपा गरी पानी सिधै बिरुवाको जरामा पुर्‍याइन्छ, त्यसैले थोरै पानीमा धेरै उत्पादन हुन्छ। पानीसँगै मल पनि दिन सकिन्छ र झारपात कम हुन्छ। प्लास्टिकको टनेल भित्र थोपा सिँचाइ गरेर बेमौसमी तरकारी फलाइन्छ।

डोलाका पदमबहादुर ऐरले यस वर्ष ७४० क्विन्टल आलुको बिउ उत्पादन गरे। अवकाशप्राप्त शिक्षक प्रकाशबहादुर ऐर थोपा सिँचाइ गर्ने नमुना किसान बनेका छन्। सुरुमा यो झन्झटिलो लागे पनि प्रयोग गर्दै जाँदा फाइदा देखिएको उनी बताउँछन्। कृषि ज्ञान केन्द्रले सहुलियतमा उन्नत आलुको बिउ, यान्त्रीकरण, साना सिँचाइ र बिउ आलुका लागि शीतभण्डारमा अनुदान दिन्छ। अघिल्लो आर्थिक वर्ष दश किसानले थोपा सिँचाइमा अनुदान पाए। जिल्लामा करिब १०० व्यावसायिक किसानले थोपा सिँचाइ अपनाइसकेका छन्। सुरुको लागत भने बढी पर्छ। (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८३ साउन ११)

परम्परागत र आधुनिक कृषि प्रणाली

बाबुबाजेको पालादेखि चलिआएको तरिका, घरकै औजार, आफैँले राखेको स्थानीय बिउ र गोबर मल प्रयोग गरी मुख्य रूपमा परिवारलाई खान पुग्ने गरी गरिने खेतीलाई परम्परागत कृषि प्रणाली भनिन्छ। जुम्लाको मार्सी खेती यसको उदाहरण हो। यस्तो खेतीमा उत्पादन कम हुन्छ, तर रैथाने बाली र बिउ जोगिन्छन्, लागत कम लाग्छ र माटो पनि बिग्रँदैन।

माटो परीक्षण, उन्नत बिउ, मल, सिँचाइ, मेसिन र तालिम प्रयोग गरी बजारमा बेच्न गरिने खेतीलाई आधुनिक वा व्यावसायिक कृषि प्रणाली भनिन्छ। डडेल्धुराका आलु किसान यसका उदाहरण हुन्। यसमा उत्पादन र आम्दानी बढी हुन्छ, तर लागत र जोखिम पनि बढी हुन्छ।

आधार	परम्परागत कृषि	आधुनिक व्यावसायिक कृषि
उद्देश्य	परिवारलाई खान पुग्ने (निर्वाहमुखी)	बजारमा बेचेर नाफा कमाउने
औजार	हलो, कुटो, कोदालो, गोरु	ट्याक्टर, रोप्ने र काट्ने मेसिन, टनेल, थोपा सिँचाइ
बिउ	आफैँले राखेको स्थानीय बिउ	उन्नत वा हाइब्रिड बिउ
मल र किरा नियन्त्रण	गोबर मल, कम्पोस्ट, खरानी, गहुँत	प्राङ्गारिक र रासायनिक मल, विषादी, माटो परीक्षण
सिँचाइ	आकाशे पानी, कुलो	बोरिङ, पाइप, थोपा सिँचाइ
बाली	धेरैजसो एकै किसिमका रैथाने बाली	बजारको मागअनुसार विविध बाली
उत्पादन र लागत	उत्पादन कम, लागत कम	उत्पादन बढी, लागत बढी
जोखिम	मौसम र रोगमा भर पर्छ	बजार र मूल्यको जोखिम, बिमाबाट कम गर्न सकिन्छ

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

परिचय

श्रम, पुँजी, सिप र प्रविधि प्रयोग गरी वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्ने कामलाई उद्योग भनिन्छ। नेपालमा प्राचीनकालदेखि नै कपडा बुन्ने, धातुका भाँडा बनाउने र काठमा बुट्टा कुँद्ने जस्ता घरेलु र साना उद्योग चल्दै आएका थिए। राणाकालको अन्त्यतिर जुद्धशमशेरले उद्योग परिषद् स्थापना गरेपछि नेपालमा आधुनिक उद्योग खुल्न थाले। वि.सं. १९९३ मा स्थापना भएको विराटनगर जुट मिललाई नेपालको पहिलो आधुनिक उद्योग मानिन्छ। वि.सं. २००७ मा प्रजातन्त्र आएपछि उद्योगको विकास र विस्तार बढ्यो।

अहिले गाउँमा घरेलु तथा साना उद्योग धेरै छन् भने सहरमा ठुला र मझौला उद्योग बढी छन्। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा उद्योग क्षेत्रको हिस्सा करिब १४ प्रतिशत थियो (चित्र 8.1)। यसमा कलकारखानाका साथै बिजुली, पानी, निर्माण र खानीका काम पनि पर्छन्।

उद्योगलाई चाहिने सडक, बिजुली, पानी र भवनसहितको ठाउँलाई औद्योगिक क्षेत्र भनिन्छ। सन् १९६० (वि.सं. २०१६/१७) मा अमेरिकाको सहयोगमा बालाजुमा पहिलो औद्योगिक क्षेत्र खुल्यो। अहिले औद्योगिक क्षेत्र व्यवस्थापन लिमिटेडअन्तर्गत बालाजु, पाटन, भक्तपुर, हेटौँडा, धरान, पोखरा, बुटवल, नेपालगन्ज, वीरेन्द्रनगर, राजविराज र धनकुटा गरी ११ औद्योगिक क्षेत्र छन्। निर्यात गर्ने उद्योगलाई कर र भन्सारमा सुविधा दिन विशेष आर्थिक क्षेत्र पनि बनाइएको छ। भैरहवाको विशेष आर्थिक क्षेत्र सञ्चालनमा आएको छ र सिमरामा पनि काम भइरहेको छ।

उद्योगको महत्त्व

औद्योगिक विकास देशको आर्थिक विकासको दिगो र भरपर्दो आधार हो। उद्योगले खेती गर्ने औजार र मेसिन बनाउँछ, कृषि उपजलाई प्रशोधन गरेर बढी मूल्य दिलाउँछ र गाउँमा अल्झिएको पुँजी र श्रमलाई काममा लगाउँछ। उद्योगको महत्त्व यसरी उल्लेख गर्न सकिन्छ:

• क.रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्छ।
• ख.देशको राष्ट्रिय आम्दानी बढाउँछ।
• ग.देशका प्राकृतिक स्रोत र साधनको सदुपयोग हुन्छ।
• घ.आयात घटाएर निर्यात बढाउन सकिन्छ।
• ङ.देशमा भएको पुँजी परिचालन भई पुँजी निर्माणमा मदत पुग्छ।
• च.औद्योगिक वस्तुमा देश आत्मनिर्भर बन्न सक्छ।
• छ.देशका सबै क्षेत्रमा उद्योग खोल्न सके क्षेत्रीय सन्तुलन कायम हुन्छ।
• ज.कृषिमाथिको अत्यधिक निर्भरता कम हुन्छ।
• झ.कृषिको आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरणमा मदत पुग्छ।
• ञ.स्थानीय सिप र स्रोतसाधनको उपयोग हुन्छ।
• ट.स्थानीय कला र संस्कृतिको संरक्षणमा मदत पुग्छ।

उद्योगका प्रकार

उद्योग व्यवसायलाई टेवा दिन नेपाल सरकारले औद्योगिक व्यवसाय ऐन, २०७६ लागु गरेको छ। यसको दफा १७ ले उद्योगलाई पाँच प्रकारमा बाँडेको छ। स्थिर पुँजी भन्नाले मेसिन, औजार, सवारी र फर्निचर जस्ता लामो समय प्रयोग हुने सम्पत्तिमा लगाइएको रकम बुझिन्छ।

उद्योगको प्रकार	विशेषता
क.लघु उद्यम	१. घरजग्गाबाहेक बढीमा २० लाख रुपियाँसम्मको स्थिर पुँजी। २. उद्यमी आफैँ सञ्चालन र व्यवस्थापनमा संलग्न। ३. उद्यमीसहित बढीमा ९ जना कामदार। ४. वार्षिक कारोबार एक करोड रुपियाँभन्दा कम। ५. इन्जिन, उपकरण वा मेसिन भए २० किलोवाट वा सोभन्दा कम क्षमताको।
ख.घरेलु उद्योग	१. परम्परागत सिप र प्रविधिमा आधारित। २. श्रममूलक र खास सिप वा स्थानीय कच्चा पदार्थ, प्रविधि, कला र संस्कृतिमा आधारित। ३. इन्जिन, उपकरण वा मेसिन भए बढीमा ५० किलोवाटसम्मको विद्युत् प्रयोग।
ग.साना उद्योग	लघु र घरेलुबाहेकका, बढीमा १५ करोड रुपियाँसम्म स्थिर पुँजी भएका उद्योग।
घ.मझौला उद्योग	१५ करोडभन्दा बढी र ५० करोड रुपियाँसम्म स्थिर पुँजी भएका उद्योग।
ङ.ठुला उद्योग	५० करोड रुपियाँभन्दा बढी स्थिर पुँजी भएका उद्योग।

क. घरेलु तथा साना उद्योगको परिचय र महत्त्व

कम लगानीमा स्थानीय स्रोतसाधन प्रयोग गरी चलाउन सकिने उद्योगलाई घरेलु तथा साना उद्योग भनिन्छ। उनी र सुती कपडा, ढाका, अल्लो, हाते कागज, धातुका भाँडा, काठका सामान, दुग्ध, धान कुट्ने, तेल पेल्ने र उखु पेल्ने उद्योग यसका उदाहरण हुन्।

नेपालमा धेरै श्रमशक्ति कृषिमा भर परेको छ। गाउँमै सानो व्यवसाय खोलेर रोजगारी दिन घरेलु उद्योगको ठुलो भूमिका हुन्छ। स्थानीय श्रम, सिप र कच्चा पदार्थमा चल्ने व्यवसाय टिकाउ पनि हुन्छन्। परम्परागत कला, संस्कृति र सिपमा आधारित सामानको माग विश्व बजारमा पनि छ, जसबाट विदेशी मुद्रा कमाउन सकिन्छ। कम पुँजीमा सजिलै खोल्न सकिने भएकाले यस्ता उद्योग धेरै खुले राष्ट्रिय आम्दानी र रोजगारी बढ्छन् र जनताको जीवनस्तर सुध्रिन्छ।

ख. मझौला तथा ठुला उद्योगको परिचय र महत्त्व

ठुलो पुँजी लगानी गरी, ठुला यन्त्र र धेरै दक्ष तथा अर्धदक्ष कामदार राखेर ठुलो परिमाणमा वस्तु वा सेवा उत्पादन गर्ने उद्योगलाई मझौला तथा ठुला उद्योग भनिन्छ। यस्ता उद्योगलाई ठुलो बजार चाहिन्छ। नेपालका ठुला उद्योगमा चिनी, सिमेन्ट, जुट, कपडा, टायल, फलामे छड, जस्तापाता, छाला, औषधी र पेय पदार्थ उद्योग पर्छन्।

यस्ता उद्योगको महत्त्व:

• क.आर्थिक विकास र उच्च आर्थिक वृद्धिदरमा मदत पुग्छ।
• ख.धेरै मानिसले रोजगारी पाउँछन्, गरिबी घट्छ र जीवनस्तर सुध्रिन्छ।
• ग.प्राकृतिक र मानवीय संसाधनको सदुपयोग हुन्छ।
• घ.कृषिको आधुनिकीकरण र व्यवसायीकरणमा मदत पुग्छ।
• ङ.आयात प्रतिस्थापन र निर्यात वृद्धि गरी विदेशी मुद्रा कमाइन्छ र देशको पुँजी बाहिरिनबाट रोकिन्छ।
• च.देश औद्योगिक उत्पादनमा आत्मनिर्भर बन्छ।

नेपालमा उद्योग विकासका सम्भावना

नेपाल प्राकृतिक र सांस्कृतिक स्रोतसाधनमा धनी छ। उद्योग विकासका सम्भावना यस्ता छन्:

• क.जलविद्युत्: फागुन २०८२ सम्म ४,१०५ मेगावाट बिजुली जडित भइसकेको छ र ९९.१ प्रतिशत घरधुरीमा बिजुली पुगेको छ (आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३)। सस्तो र स्वच्छ बिजुलीले उद्योग चलाउन सकिन्छ।
• ख.वन र खनिज: काठ, जडीबुटी, चुनढुङ्गा र ढुङ्गागिट्टी जस्ता स्रोतको अझै थोरै उपयोग भएको छ।
• ग.जडीबुटी: उच्च पहाड र हिमालमा पाइने बहुमूल्य जडीबुटी प्रशोधन गर्ने उद्योग खोल्न सकिन्छ।
• घ.कृषि: कृषिको व्यवसायीकरण बढे चिया, कफी, फलफूल, दुध र मासु प्रशोधन उद्योगलाई कच्चा पदार्थ पुग्छ।
• ङ.सिप र श्रम: परम्परागत कला र सिप भएका कामदार छन्; कृषिमा आवश्यकताभन्दा बढी भएका मानिसलाई उद्योगमा रोजगारी दिन सकिन्छ।
• च.विप्रेषण: विदेशबाट हरेक वर्ष ठुलो रकम विप्रेषणका रूपमा भित्रिन्छ। यसलाई उत्पादनमूलक उद्योगमा लगानी गर्न सकिन्छ।
• छ.पर्यटन: ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक सम्पदाले पर्यटन उद्योगको ठुलो सम्भावना बोकेका छन्।

नेपालमा उद्योग प्रवर्धनका उपाय

उद्योगको प्रवर्धनले आर्थिक विकास, रोजगारी, पुँजी परिचालन र लगानीमैत्री वातावरण बनाउँछ। यसका लागि यी उपाय अपनाउन सकिन्छ:

• क.उद्योगमैत्री नीति बनाएर लागु गर्ने।
• ख.औद्योगिक क्षेत्रमा शान्ति र सुरक्षा कायम गर्ने।
• ग.उद्यमीलाई सहुलियत ऋण र अन्य सुविधा दिने।
• घ.सडक, बिजुली र पानीसहितका औद्योगिक क्षेत्र विकास र विस्तार गर्ने।
• ङ.गुणस्तरीय वस्तु उत्पादन गरी निर्यातमुखी उद्योगमा जोड दिने।
• च.स्वदेशमै कच्चा पदार्थ उत्पादन र सहज आपूर्तिको व्यवस्था गर्ने।
• छ.उद्योगलाई चाहिने ऊर्जाका लागि जलविद्युत् उत्पादन र प्रसारण लाइन बढाउने।
• ज.नेपाली वस्तुको विज्ञापन र प्रचारप्रसार गर्ने।
• झ.स्वदेशी उत्पादनको औद्योगिक प्रदर्शनी आयोजना गर्ने।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

परिचय

व्यक्ति वा समूहबिच हुने वस्तु तथा सेवाको खरिदबिक्रीलाई व्यापार भनिन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य नाफा कमाउनु हो। व्यापार देशको एक भागबाट अर्को भागसम्म र एक देशबाट अर्को देशसम्म हुन्छ। मानव सभ्यताको सुरुदेखि नै व्यापार हुँदै आएको छ। मुद्रा नहुँदा मानिस वस्तुसँग वस्तु साटेर व्यापार गर्थे। बिस्तारै स्थानीय उत्पादन सोही ठाउँमा बेच्न थालियो र मुद्राको विकाससँगै व्यापार झन् फैलियो।

व्यापारको महत्त्व

देशको अर्थतन्त्रमा व्यापारको महत्त्वपूर्ण भूमिका हुन्छ। व्यापारले एक ठाउँमा उत्पादन भएको वस्तु अर्को ठाउँका मानिसलाई पुर्‍याउँछ। उपभोक्ताले आफूलाई चाहिने वस्तु छान्ने अवसर पाउँछन्। बजारमा स्वस्थ प्रतिस्पर्धा हुँदा उत्पादकले गुणस्तरमा ध्यान दिन्छन्। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा थोक तथा खुद्रा व्यापारको हिस्सा करिब १४ प्रतिशत थियो। कृषिपछि यो दोस्रो ठुलो उपक्षेत्र हो।

नेपालमा व्यापारको महत्त्व:

• क.आवश्यक वस्तु तथा सेवा उपभोग गर्ने अवसर पाइन्छ।
• ख.स्थानीय र उद्योगका उत्पादनले बजार पाउँछन्।
• ग.रोजगारी र स्वरोजगारीका अवसर बढ्छन्।
• घ.परम्परागत कला र सिपमा आधारित सामान बिक्री भई तिनको संरक्षण र प्रवर्धन हुन्छ।
• ङ.उत्पादित वस्तु देशका विभिन्न ठाउँ र अन्य देशमा निर्यात गर्न सकिन्छ।
• च.विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
• छ.राजस्व सङ्कलन बढी राष्ट्रिय आम्दानी बढ्छ।

व्यापारका प्रकार

क. आन्तरिक व्यापार: देशको भौगोलिक सिमानाभित्र गरिने व्यापारलाई आन्तरिक व्यापार वा घरेलु व्यापार भनिन्छ। एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ, एक सहरबाट अर्को सहर वा तराईबाट पहाड र हिमालसम्म हुने व्यापार यसमा पर्छ। जस्तै: इलामको दुध काठमाडौँ आउनु वा तराईको चामल हुम्ला पुग्नु। यसले वस्तुको सहज आपूर्ति गर्छ, आर्थिक क्रियाकलापलाई चलायमान बनाउँछ, स्थानीय उत्पादनलाई बजार दिन्छ र रोजगारी बढाउँछ।

• ख.बाह्य व्यापार: दुई वा दुईभन्दा बढी देशबिच हुने वस्तु तथा सेवाको किनबेचलाई बाह्य व्यापार भनिन्छ। यसलाई वैदेशिक वा अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार पनि भनिन्छ। बाह्य व्यापार वस्तुको गुणस्तर, मूल्य, सहज आपूर्ति र आवश्यकतामा भर पर्छ र यसमा विदेशी मुद्रा प्रयोग हुन्छ। बाह्य व्यापारको महत्त्व:
• क.देशको व्यापारलाई विश्व बजारसँग जोड्छ।
• ख.देशमा नपाइने उपभोग्य वस्तु तथा सेवाको आपूर्ति हुन्छ।
• ग.रोजगारीका अवसर बढ्छन्।
• घ.स्वदेशी उत्पादनको बजार विस्तार हुन्छ र विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ।
• ङ.आवश्यकताअनुसार गुणस्तरीय वस्तु उपभोग गर्न पाइन्छ।
• च.स्थानीय स्रोत र सामग्रीको प्रभावकारी उपयोग हुन्छ।
• छ.नयाँ विज्ञान र प्रविधि भित्रिन्छ।
• ज.भन्सारबाट राजस्व सङ्कलन बढ्छ।
• झ.उद्योगलाई चाहिने यन्त्र, उपकरण, प्रविधि र कच्चा पदार्थ आपूर्ति हुन्छ।

नेपालमा व्यापारको सम्भावना र प्रवर्धन

व्यापारको दायरा फराकिलो बनाउने र कारोबार बढाउने कामलाई व्यापार प्रवर्धन भनिन्छ। नेपालमा व्यापार प्रवर्धनका धेरै सम्भावना छन्:

• क.प्राकृतिक सम्पदा, जैविक विविधता र सांस्कृतिक सम्पदाको व्यापारिक उपयोग गर्न सकिन्छ।
• ख.जलविद्युत् उत्पादन बढाएर बिजुली निर्यात गर्न र पर्यटन सेवा बढाएर व्यापार विस्तार गर्न सकिन्छ।
• ग.जडीबुटी, कृषि उपज र खनिजको उत्पादन र प्रशोधनमा लगानी बढाउन सकिन्छ।
• घ.तयारी पोसाक, उनी गलैँचा, पस्मिना र हस्तकलाका सामानको उत्पादन बढाउन सकिन्छ।
• ङ.स्थानीय सिप र प्रविधिमा आधारित मौलिक वस्तुको उत्पादन बढाउन सकिन्छ।
• च.विदेशबाट आउने विप्रेषण र विदेशमा सिकेको सिपलाई स्वदेशी उद्योग र व्यापारमा लगाउन सकिन्छ।
• छ.युवालाई सहुलियत ऋण दिएर व्यापार व्यवसायमा लगाउन सकिन्छ।
• ज.स्वदेशी र विदेशी लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न सकिन्छ।

यी सम्भावनालाई अवसरमा बदल्न विश्व बजारको मागअनुसारका गुणस्तरीय वस्तु उत्पादन गर्नुपर्छ। नेपाल वि.सं. २०६१ वैशाख ११ (सन् २००४ अप्रिल २३) मा विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्य भयो। दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र (साफ्टा) सम्झौता वि.सं. २०६२ पुस १७ (सन् २००६ जनवरी १) देखि लागु भयो। अतिकम विकसित देश रहुन्जेल यी सङ्गठन र सम्झौताबाट पाइने भन्सार छुट जस्ता सुविधा उपयोग गरेर अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार बढाउन जोड दिनुपर्छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

विभिन्न किसिमका वस्तु तथा सेवा धेरै देश र ठाउँमा आयात तथा निर्यात गर्ने कामलाई व्यापार विविधीकरण भनिन्छ। यसमा कुनै वस्तु एउटै ठाउँ वा देशमा सीमित नराखी धेरै ठाउँ र देशमा पठाइन्छ र ल्याइन्छ। यसको मुख्य उद्देश्य नयाँ नयाँ वस्तु उत्पादन गर्नु र व्यापारको क्षेत्र फराकिलो बनाउनु हो। विश्वभर पुगेको वस्तुले उस्तै अरू वस्तुसँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ, त्यसैले गुणस्तरीय वस्तुले बजार ओगट्छ। कुनै वस्तु जति धेरै ठाउँका बजारमा पुग्छ, त्यसको व्यापार त्यति नै बढ्छ।

व्यापार विविधीकरणका किसिम

क. क्षेत्रगत वा देशगत व्यापार विविधीकरण

कुनै ठाउँमा उत्पादित वस्तु तथा सेवालाई स्थानीय, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुर्‍याउने कामलाई क्षेत्रगत वा देशगत व्यापार विविधीकरण भनिन्छ। यसले विभिन्न देशमा बनेका सामान उपभोग गर्ने अवसर दिन्छ, थोरै देशमा मात्र भर पर्नु पर्दैन, व्यापार घाटा घटाउन मदत गर्छ र अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा नेपाली वस्तुको लोकप्रियता बढाउँछ।

इतिहासमा नेपालको व्यापार भारत र तिब्बतसँग मात्र सीमित थियो। मल्लकालमा तिब्बतसँग व्यापार सम्झौता भएपछि तिब्बतसँगको व्यापार फस्टायो। सन् १९७० (वि.सं. २०२७) सम्म पनि नेपालको वैदेशिक व्यापार प्रायः भारतसँग मात्र थियो। वि.सं. २०२० को दशकदेखि नेपालले भारतबाहेकका देशसँग पनि व्यापार बढाउने नीति लियो र वि.सं. २०२८ (सन् १९७१) मा निर्यात बढाउन व्यापार प्रवर्धन केन्द्र स्थापना भयो। अहिले नेपालले भारत, चीन, संयुक्त राज्य अमेरिका, बङ्गलादेश, इन्डोनेसिया, मलेसिया, दक्षिण कोरिया, संयुक्त अरब इमिरेट्स, क्यानडा, फ्रान्स र जर्मनीलगायत धेरै देशसँग व्यापार गर्छ।

तर अझै पनि नेपालको व्यापार एकै देशमा धेरै निर्भर छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालको जम्मा निर्यातको करिब ८२ प्रतिशत र आयातको करिब ५८ प्रतिशत भारतसँग थियो।

ख. वस्तुगत व्यापार विविधीकरण

देशमा उत्पादित धेरै किसिमका वस्तु देशभित्र र बाहिर पठाउने र आवश्यक धेरै किसिमका वस्तु विभिन्न देशबाट ल्याउने व्यापारलाई वस्तुगत व्यापार विविधीकरण भनिन्छ। यसले देशलाई केही वस्तुमा मात्र सीमित नभई विश्व बजारको मागअनुसार धेरै वस्तु उत्पादन गर्न प्रेरित गर्छ। फाइदा हुने वस्तु देशमै बनाएर बेच्ने र नबन्ने वस्तु किन्ने यसको आधार हो।

पहिले नेपालले भारततर्फ दाल, चामल, मकै, काठ, पिना र खयर जस्ता वस्तु मात्र निर्यात गर्थ्यो। अहिले अलैँची, सुठो, अदुवा, चिया, कफी, जुटका सामान, जडीबुटी, धागो, उनी गलैँचा, पस्मिना, तयारी पोसाक, हस्तकला, नेपाली कागज, प्लास्टिकका सामान र भटमासको तेल पनि निर्यात हुन्छन्। आयातमा पेट्रोलियम पदार्थ, सवारी साधन, मेसिन र पाटपुर्जा, मोबाइल र इलेक्ट्रोनिक सामान, औषधी, लुगा, खाद्य पदार्थ र शृङ्गारका सामान पर्छन्।

आयात बढी र निर्यात कम हुने अवस्थालाई व्यापार घाटा भनिन्छ। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालको आयात करिब २० खर्ब ९६ अर्ब र निर्यात करिब ३ खर्ब १५ अर्ब रुपियाँको थियो, अर्थात् व्यापार घाटा करिब १७ खर्ब ८१ अर्ब रुपियाँ। यो घाटा घटाउन वस्तुगत र देशगत दुवै किसिमको विविधीकरण आवश्यक छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

तलको समाचार पढौँ।

सफलताको कथा: रविनकुमार थारूको च्याउ खेती

बर्दियाको बाँसगढी नगरपालिका–३, महदेवाका रविनकुमार थारू वि.सं. २०७० देखि २०७३ सम्म मलेसियामा काम गर्थे। त्यहाँ उनले महिनामा करिब ३५ हजार रुपियाँ कमाउँथे, खर्च कटाएपछि घर पठाउने रकम झन् थोरै हुन्थ्यो। वि.सं. २०७४ मा दोस्रो पटक मलेसिया जान भिसा कुर्दै काठमाडौँ बस्दा उनले करिब तीन महिना एउटा च्याउ फार्ममा काम गरे। त्यहाँ च्याउ खेतीको उत्पादन र बजार बुझे। मलेसियाभन्दा यहीँ बढी कमाउन सकिने देखेपछि उनले भिसा छाडे र च्याउका बिउका ११० पोका लिएर गाउँ फर्किए।

चार कट्ठा जमिनबाट सुरु गरेको खेती अहिले दश कट्ठामा पुगेको छ। च्याउ बेचेर कमाएको पैसाले उनले थप जमिन जोडे। उनी दुधे र गोब्रे लगायतका च्याउ फलाउँछन्। दुधे च्याउका लागि टहरा बनाउन एक लाख र गोब्रे च्याउका लागि आधुनिक कोठा बनाउन पन्ध्र लाख रुपियाँ उनले एकीकृत कृषि तथा पशुपन्छी विकास कार्यालयबाट अनुदान पाए। भण्डारण कक्षका लागि नगरपालिकाबाट साढे तीन लाख रुपियाँ पाए। सुरुमा उनी साइकलमा च्याउ बेच्थे, अहिले मोटरसाइकलमा मूल सडकसम्म पुर्‍याउँछन्, जहाँबाट व्यापारीले सुर्खेत, बर्दिया र नेपालगन्ज लैजान्छन्।

उनी थोकमा प्रतिकिलो २०० रुपियाँमा च्याउ बेच्छन् र च्याउबाटै महिनामा ९० हजार रुपियाँभन्दा बढी कमाउँछन्। दुई जनालाई मासिक १५ हजार रुपियाँ तलबमा राखेका छन् र करिब आठ जना महिला दैनिक च्याउ टिप्ने काम गर्छन्। श्रीमती र तीन भाइ पनि काममा सघाउँछन्। च्याउसँगै उनी बाख्रा, कुखुरा र तरकारीबाट पनि आम्दानी गर्छन्। (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८१ माघ २६)

उद्यमी र उद्यमशीलता

रविनकुमारको कथा एउटा उदाहरण मात्र हो। नेपालमा थोरै लगानीबाट सुरु गरी लगनशील भएर काम गर्दा सफल भएका धेरै उद्यमी छन्। जोखिम मोलेर नाफा कमाउने उद्देश्यले व्यवसाय सुरु गर्ने र चलाउने व्यक्तिलाई उद्यमी भनिन्छ। आफ्नो व्यवसायलाई सफल बनाउन गरिने सम्पूर्ण प्रयास, नयाँ सोच र खोजलाई उद्यमशीलता भनिन्छ।

उद्यमशीलताका फाइदा:

• क.उद्यमी आफू स्वरोजगार हुन्छन् र अरूलाई पनि रोजगारी दिन्छन्।
• ख.जीवनस्तर सुध्रिन्छ।
• ग.देशका स्रोतसाधनको उपयोग हुन्छ।
• घ.आर्थिक क्रियाकलाप बढी गरिबी घट्छ।
• ङ.छरिएर रहेको बचत सङ्कलन भई पुँजी निर्माण हुन्छ।
• च.नयाँ वस्तु, सेवा र प्रविधि भित्रिन्छन्।

श्रम र रोजगार

वस्तु तथा सेवा उत्पादन गर्न गरिने शारीरिक वा मानसिक कामलाई श्रम भनिन्छ। श्रमविना कुनै उत्पादन सम्भव हुँदैन। जमिन, पुँजी र मेसिन आफैँ चल्दैनन्; तिनलाई काममा लगाउने सक्रिय साधन श्रम हो। श्रमिकलाई दक्ष बनाउन शिक्षा र तालिम चाहिन्छ। आफ्नो श्रम, सिप, क्षमता र बुद्धिले काम गरेर आम्दानी गर्नुलाई रोजगारी भनिन्छ। श्रमको अधिकतम उपयोग भए देशमा उत्पादन बढ्छ, वस्तु निर्यात गरी विदेशी मुद्रा आउँछ र राष्ट्रिय आम्दानी बढ्छ।

हामीमा श्रमप्रति सम्मानको भावना हुनुपर्छ। कुनै पनि कामलाई सानो भनेर हेला गर्नु हुँदैन। कामको सम्मान गर्ने संस्कृति नबनेसम्म देश अघि बढ्न सक्दैन। आफूले केही नगर्ने र अरूको कामको नकारात्मक टिप्पणी गर्ने बानी गलत हो। आफ्नै देशमा सिपमूलक तालिम लिएर स्वरोजगार बन्न सकिन्छ। रविनकुमारले मलेसियामा भन्दा बढी कमाइ आफ्नै गाउँमा गरे। देशको श्रमशक्ति देशमै उपयोग गर्न सके जनता र देश दुवैको कल्याण हुन्छ।

यसरी श्रम, रोजगार, आयआर्जन र उद्यमशीलता एकअर्कासँग जोडिएका छन्। उद्यमशीलता बढे रोजगारीका अवसर बढ्छन्, रोजगारीले आम्दानी दिन्छ र आम्दानीको बचत फेरि नयाँ उद्यममा लगानी हुन्छ। उद्यम सफल बनाउन उद्यमीसँगै श्रमिकको पनि ठुलो हात हुन्छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।