हाम्रो आर्थिक क्रियाकलाप

वस्तु विनिमय

प्राचीन समयमा मानिसका आवश्यकता थोरै थिए। उनीहरू आफूलाई चाहिने धेरैजसो वस्तु आफैँ उत्पादन गर्थे। आफूसँग बढी भएको सामान अरूलाई दिएर आफूलाई चाहिने सामान लिन्थे। यसरी वस्तुसँग वस्तु साटेर आवश्यकता पूरा गर्ने कामलाई वस्तु विनिमय भनिन्छ।

भीमबहादुरको कथा

भीमबहादुरको घर नदी किनारको बेँसीमा छ। उहाँ खेती गर्नुहुन्छ। केही वर्षअघिसम्म असारमा रोपाइँ सकेपछि उहाँ चामल र खुर्सानी बोकेर एक दिन हिँडी माथि लेक जानुहुन्थ्यो। लेकमा चामल र खुर्सानीसँग आलु साटेर घर फर्कनुहुन्थ्यो। लेकका मानिस पनि आलु, मुला र साग बोकेर बेँसी झर्थे र अन्नसँग साटेर लैजान्थे।

अहिले गाउँगाउँमा सडक पुगेको छ। लेकको आलु गाडीमा बजारसम्म आइपुग्छ। भीमबहादुर अब बजार गएर पैसा तिरी आलु किन्नुहुन्छ र आफ्नो उत्पादन बजारमै बेच्नुहुन्छ। उहाँका छोरा काठमाडौँमा पढ्छन्। उनी सामान किन्दा र क्याम्पसको शुल्क तिर्दा मोबाइलबाटै भुक्तानी गर्छन्। यो कुरा सुन्दा बुबा हिजो र आजको दिन सम्झेर दङ्ग पर्नुहुन्छ। दुःख गरेर छोराछोरी पढाएकामा गर्व पनि गर्नुहुन्छ।

वस्तु विनिमयका कठिनाइ

मानिसका आवश्यकता बढ्दै गए। तब वस्तु साटासाटबाट दैनिक जीवन चलाउन गाह्रो हुन थाल्यो। मुख्य कठिनाइ यी थिए:

• क.आवश्यकताको दोहोरो मेल नहुनु: साटासाट गर्न दुवै पक्षलाई एकअर्काको वस्तु चाहिनुपर्छ। आलु भएका मानिसलाई चामल नभई नुन चाहिएको छ भने चामल बोकेर गएको मानिसले आलु पाउँदैन।
• ख.उचित मूल्य तोक्न गाह्रो हुनु: एक भारी आलु बराबर कति माना चामल हुने हो, सधैँ विवाद हुन्थ्यो।
• ग.वस्तु टुक्र्याउन नमिल्नु: बाख्रा वा भैँसी जस्ता वस्तु आधा काटेर साट्न मिल्दैन। तरकारी र फलफूल छिटै कुहिन्छन्।
• घ.धनसम्पत्ति जम्मा गर्न असुविधा: अन्न, तरकारी वा पशु धेरै समय सुरक्षित राख्न गाह्रो हुन्छ।
• ङ.पछि तिर्ने कारोबार गर्न गाह्रो: आज लिएको वस्तुको बदलामा भविष्यमा के र कति दिने भन्ने टुङ्गो लगाउन कठिन हुन्छ।

मुद्राको विकास

वस्तु विनिमयका समस्या समाधान गर्न मानिसले नयाँ उपाय खोजे। बिस्तारै सबैले स्वीकार गर्ने वस्तुका रूपमा मुद्रा, अर्थात् पैसा चलनमा आयो। सबैभन्दा पहिले धातुको मुद्रा चल्यो। सुन, चाँदी, तामा र पित्तल जस्ता धातुबाट बनेको मुद्रालाई धातु मुद्रा भनिन्छ।

त्यसपछि कागजी मुद्रा, अर्थात् कागजका नोट चल्न थाले। कागजी मुद्रा धातु मुद्राभन्दा हलुका हुन्छ। त्यसैले यसलाई एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ लैजान सजिलो हुन्छ। नेपालमा वि.सं. २००२ असोज १ मा पहिलो पटक कागजी नोट जारी गरिएको थियो। अहिले नेपालमा ५, १०, २०, ५०, १००, ५०० र १००० रुपियाँका नोट धेरै चल्छन्।

आजकल नगद बोक्नै नपर्ने गरी पनि कारोबार गर्न सकिन्छ। चेक, बैङ्क ड्राफ्ट, एटीएम कार्ड, मोबाइल बैङ्किङ र क्युआर कोडबाट हुने अनलाइन भुक्तानी यसका उदाहरण हुन्। मुद्राका माध्यमबाट गरिने आर्थिक कारोबारलाई मौद्रिक कारोबार भनिन्छ।

देशमा नोट जारी गर्ने अधिकार केन्द्रीय बैङ्कलाई हुन्छ। नेपालको केन्द्रीय बैङ्क नेपाल राष्ट्र बैङ्क हो। यो वि.सं. २०१३ वैशाख १४ मा स्थापना भएको थियो। वि.सं. २०१६ देखि नेपाली नोट यही बैङ्कले जारी गर्दै आएको छ।

मौद्रिक कारोबारको महत्त्व

• क.आवश्यक सामान सजिलै किन्न सकिन्छ।
• ख.आफ्नो वस्तु वा सेवा बेचेर पैसा कमाउन सकिन्छ।
• ग.सम्पत्ति बैङ्क जस्ता वित्तीय संस्थामा सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
• घ.आफूलाई चाहिने सेवा सुविधा सजिलै उपभोग गर्न सकिन्छ।
• ङ.ऋण लिन र दिन सजिलो हुन्छ।
• च.उधारो कारोबार गरी पछि तिर्ने गरी आवश्यकता पूरा गर्न सकिन्छ।
• छ.कर उठाएर सरकारले सडक, विद्यालय र अस्पताल जस्ता विकासका पूर्वाधार बनाउन सक्छ।

अभ्यास

आजको कक्षामा स्थानीय बैङ्ककी प्रतिनिधि मीनाक्षी पटेल स्रोतव्यक्तिका रूपमा आउनुभएको थियो। उहाँ र विद्यार्थीबिच वित्तीय संस्थाबारे यस्तो छलफल भयो:

वित्तीय संस्था भनेको के हो?

रुपियाँपैसाको कारोबार गर्ने, अर्थात् बचत जम्मा गर्ने, ऋण दिने र भुक्तानी गराउने संस्थालाई वित्तीय संस्था भनिन्छ। नेपालमा बैङ्क तथा वित्तीय संस्थालाई इजाजत दिने र तिनको अनुगमन गर्ने काम नेपाल राष्ट्र बैङ्कले गर्छ। राष्ट्र बैङ्कले यिनलाई चार वर्गमा राखेको छ:

वर्ग	संस्था	वि.सं. २०८२ असार मसान्तमा सङ्ख्या
“क”	वाणिज्य बैङ्क	२०
“ख”	विकास बैङ्क	१७
“ग”	वित्त कम्पनी	१७
“घ”	लघुवित्त वित्तीय संस्था	५२

यिनका साथै एउटा पूर्वाधार विकास बैङ्क पनि छ। यसरी जम्मा १०७ बैङ्क तथा वित्तीय संस्था थिए (स्रोत: नेपाल राष्ट्र बैङ्कको तथ्याङ्क)। बैङ्कहरू एकआपसमा गाभिँदा यो सङ्ख्या बर्सेनि घट्दै आएको छ।

लघुवित्त संस्थाले धितो नभएका गरिब र साना किसानलाई, विशेष गरी महिलाका समूहमार्फत सानो रकमको ऋण दिन्छन्। सहकारी भने सदस्यहरू आफैँ मिलेर बनाएका संस्था हुन्। तिनले आफ्ना सदस्यबाट मात्र बचत लिन र सदस्यलाई मात्र ऋण दिन पाउँछन्। सहकारीको दर्ता र अनुगमन सहकारी विभाग र स्थानीय तहले गर्छन्।

वित्तीय संस्थाले दिने सेवा

• क.बचत: रकम सुरक्षित राख्न र त्यसमा ब्याज पाउन
• ख.ऋण: व्यवसाय, खेती, शिक्षा वा घर बनाउन रकम सापटी दिने
• ग.विप्रेषण र रकमान्तर: देशभित्र र विदेशबाट पैसा पठाउने र झिक्ने
• घ.विदेशी मुद्रा सटही: डलर जस्ता विदेशी मुद्रा साटिदिने
• ङ.जमानी: कसैको आर्थिक कारोबारमा भरोसा दिन जमानी बस्ने
• च.लकर: गरगहना र महत्त्वपूर्ण कागज सुरक्षित राख्ने
• छ.डिजिटल सेवा: एटीएम र क्रेडिट कार्ड, एसएमएस, मोबाइल र इन्टरनेट बैङ्किङ, क्युआर भुक्तानी

बैङ्कले हामीले बचत गरेको पैसा अरूलाई ऋण दिन्छ। ऋण लिनेबाट बढी ब्याज लिन्छ र बचत गर्नेलाई त्योभन्दा कम ब्याज दिन्छ। यी दुई ब्याजबिचको फरक नै बैङ्कको मुख्य आम्दानी हो।

अभ्यास

कक्षाकोठामा शिक्षकले नेपालका हिमाल, ताल, मन्दिर र र्‍याफ्टिङका फोटो र भिडियो देखाउँदै पाठ सुरु गर्नुभयो। मानिस धार्मिक, व्यावसायिक, मनोरञ्जन जस्ता उद्देश्यले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ घुम्न जान्छन्। यसरी भ्रमण गर्ने व्यक्तिलाई पर्यटक भनिन्छ। कक्षा ६ मा पढेजस्तै पर्यटक आन्तरिक र बाह्य गरी दुई प्रकारका हुन्छन्।

पर्यटकलाई खाने, बस्ने, घुम्ने र किन्ने धेरै वस्तु तथा सेवा चाहिन्छन्। ती वस्तु र सेवा उपलब्ध गराउने व्यवसायलाई पर्यटन उद्योग भनिन्छ। होटल, रेस्टुरेन्ट, ट्रेकिङ र ट्राभल एजेन्सी, र्‍याफ्टिङ, पथप्रदर्शन र नेपाली हस्तकलाका सामानको उत्पादन पर्यटन उद्योगका उदाहरण हुन्।

परिचयपछि शिक्षकले विद्यार्थीलाई समूहमा बाँड्नुभयो। हरेक समूहलाई सन्दर्भ सामग्री पढ्न दिनुभयो र आफ्नो निष्कर्ष चार्टमा लेखेर कक्षामा प्रस्तुत गर्न लगाउनुभयो। तिनका प्रस्तुति यस्ता थिए।

र्‍याफ्टिङ समूह: नेपालमा पर्यटन उद्योगको वर्तमान अवस्था

• क.हिमालको प्राकृतिक सुन्दरता, महत्त्वपूर्ण धार्मिक गन्तव्य र मौलिक सांस्कृतिक तथा पुरातात्त्विक सम्पदा नेपालको पर्यटनका आधार हुन्।
• ख.पर्यटनलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको प्रमुख आधारका रूपमा विकास गर्ने सरकारको नीति छ।
• ग.सन् २०२५ मा ११ लाख ५८ हजारभन्दा बढी विदेशी पर्यटक नेपाल आए। सबैभन्दा धेरै भारतबाट आए।
• घ.सन् २०२५ मा एक पर्यटक औसत १६ दिनभन्दा बढी बसे। अघिल्लो वर्ष यो करिब १३ दिन थियो।
• ङ.तर एक पर्यटकले दिनमा औसत ३३ अमेरिकी डलर जति मात्र खर्च गरे। यो खर्च घट्दै गएको छ।
• च.होटल र रेस्टुरेन्ट क्षेत्र मात्रले देशको कुल गार्हस्थ उत्पादनमा करिब २ प्रतिशत योगदान गर्छ र करिब ३ लाख ८८ हजार जनालाई रोजगारी दिन्छ।

पर्यटक आगमनको सङ्ख्या, उनीहरू बस्ने दिन र उनीहरूले गर्ने खर्च बढाउन सके नेपालीको आम्दानी बढ्छ।

पदयात्रा समूह: नेपालमा पर्यटन उद्योगको महत्त्व

• क.पर्यटन उद्योगबाट विदेशी मुद्रा आर्जन हुन्छ।
• ख.पर्यटकले विभिन्न वस्तु किन्दा व्यापार बढ्छ।
• ग.सडक, विमानस्थल र खानेपानी जस्ता भौतिक पूर्वाधारको विकासमा सहयोग पुग्छ।
• घ.हस्तकला र घरेलु उद्योगको विकासमा टेवा पुग्छ।
• ङ.नेपाली कला र संस्कृतिको संरक्षणमा सहयोग पुग्छ।
• च.संसारभर नेपालको प्रचारप्रसार हुन्छ।
• छ.देशभित्रै रोजगारीका अवसर बढ्छन्।

यस समूहको निचोड: पर्यटन उद्योगको विकास गर्न सके रोजगारी सिर्जना हुन्छ, उद्योग क्षेत्रको विकास हुन्छ र देश आर्थिक रूपमा समृद्ध हुन्छ।

पर्वतारोहण समूह: पर्यटन उद्योगका समस्या र समाधान

समस्या	समाधान
कतिपय पर्यटकीय क्षेत्रमा उच्चस्तरका होटल र लजको कमी छ।	उच्चस्तरका होटल र लजको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाको उचित संरक्षण हुन सकेको छैन।	धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाको उचित संरक्षण गर्नुपर्छ।
पर्यटकलाई चाहिने वस्तु र सुविधाको अभाव छ; पर्यटन क्षेत्रको व्यवस्थापन कमजोर छ।	पर्यटन क्षेत्रको उचित व्यवस्थापन गर्नुपर्छ।
पर्यटकीय क्षेत्रको प्रचारप्रसार कम छ।	विज्ञापन र प्रचारप्रसारमा जोड दिनुपर्छ।
दक्ष पथप्रदर्शक पर्याप्त छैनन्।	दक्ष पथप्रदर्शक तयार गर्ने तालिम दिनुपर्छ।
मनोरञ्जनका साधन कम छन्।	मनोरञ्जनका साधनको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
यातायात र सञ्चारको सुविधा कम छ।	सडक, हवाई र सञ्चार सेवा विस्तार गर्नुपर्छ।

शिक्षकको निष्कर्ष: पर्यटन र रोजगारी

समूहको प्रस्तुतिपछि शिक्षकले विद्यार्थीलाई धन्यवाद दिँदै यसरी निष्कर्ष सुनाउनुभयो:

रोजगारी बढाउन पर्यटन उद्योगको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ। होटल र लज चलाएर तथा पर्यटकलाई चाहिने वस्तु उत्पादन गरेर रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ। दक्ष पथप्रदर्शक तयार गर्दा र पर्यटकीय पूर्वाधार बनाउँदा पनि रोजगारी बढ्छ। आफ्नो क्षेत्रको परम्परागत कला र संस्कृतिबाट पर्यटक तान्न सकिन्छ। त्यसैले आफ्नै क्षेत्रमा पर्यटनसँग जोडिएका व्यवसाय सुरु गर्नुपर्छ र तिनको प्रवर्धन गर्नुपर्छ। यसरी पर्यटनबाट नेपालमा प्रशस्त रोजगारी बढाउन सकिने सम्भावना छ।

अभ्यास

हामी आफैँले उत्पादन गरेका वस्तुबाट मात्र आफ्ना सबै आवश्यकता पूरा गर्न सक्दैनौँ। चाहिने वस्तु किन्छौँ र आफूले उत्पादन गरेर बढी भएको वस्तु बेच्छौँ। यसरी वस्तु तथा सेवा किनबेच गर्ने कामलाई व्यापार भनिन्छ।

कहाँ किनबेच हुन्छ भन्ने आधारमा व्यापार दुई प्रकारको हुन्छ:

• क.आन्तरिक व्यापार: देशको सिमानाभित्रै गरिने व्यापार। जस्तै: इलामको चिया काठमाडौँमा बेच्नु वा जुम्लाको स्याउ नेपालगन्ज पुर्‍याउनु।
• ख.वैदेशिक व्यापार: एक देश र अर्को देशबिच गरिने वस्तु तथा सेवाको किनबेच। जस्तै: नेपालको चिया, गलैँचा र जडीबुटी विदेश बेच्नु तथा पेट्रोलियम पदार्थ, इलेक्ट्रोनिक सामान र तयारी पोसाक विदेशबाट किन्नु।

विदेशमा वस्तु बेच्नुलाई निर्यात र विदेशबाट वस्तु किन्नुलाई आयात भनिन्छ। वैदेशिक व्यापार देशको सिमानाबाहिर हुन्छ, त्यसैले यसमा विदेशी मुद्राको प्रयोग हुन्छ। सामान सिमाना नाघ्दा भन्सार महसुल, अर्थात् सरकारलाई तिर्नुपर्ने कर लाग्छ।

नेपालमा वैदेशिक व्यापारको वर्तमान अवस्था

नेपालको वैदेशिक व्यापारको सबैभन्दा ठुलो हिस्सा भारतसँग छ। दोस्रो ठुलो हिस्सा चीनसँग छ। भारत र चीनबाहेक अरू देशसँग पनि व्यापार बढ्दै गएको छ।

नेपालले गलैँचा, उनी कपडा, पस्मिना, जडीबुटी, चिया, अलैँची, कफी र हस्तकलाका सामान निर्यात गर्छ। पेट्रोलियम पदार्थ, सवारीसाधन, औषधी, मोबाइल जस्ता सञ्चारका साधन, सुन र चाँदी आयात गर्छ।

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा नेपालले २० खर्ब ९६ अर्ब रुपियाँको आयात र ३ खर्ब १५ अर्ब रुपियाँको मात्र निर्यात गर्‍यो। निर्यातभन्दा आयात बढी हुँदा हुने घाटालाई व्यापार घाटा भनिन्छ। त्यस वर्ष व्यापार घाटा १७ खर्ब ८१ अर्ब रुपियाँ पुग्यो। कुल व्यापारको करिब ६१ प्रतिशत भारतसँग र करिब १८ प्रतिशत चीनसँग भयो।

वैदेशिक व्यापारको महत्त्व

• क.रोजगारीका अवसर बढ्छन्।
• ख.देशमा उत्पादन गर्न नसकिने वस्तु आयात गरी आधारभूत आवश्यकता पूरा गर्न सकिन्छ।
• ग.आफ्नो देशका वस्तु निर्यात गरेर विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ।
• घ.भन्सार महसुलबाट देशको राजस्व बढ्छ।
• ङ.औद्योगिक क्षेत्रको विकास हुन्छ।
• च.देशमा पाइने कच्चा पदार्थको सदुपयोग हुन्छ र स्वदेशी उत्पादनको बजार विस्तार हुन्छ।
• छ.देशको व्यापार विश्व बजारसम्म जोडिन्छ।

वैदेशिक व्यापारका समस्या र समाधानका उपाय

नेपालले वैदेशिक व्यापारमा धेरै समस्या भोगिरहेको छ:

• क.उपभोग्य र विलासिताका वस्तुको आयात धेरै छ।
• ख.पेट्रोलियम पदार्थको आयात धेरै छ।
• ग.कृषिको औद्योगीकरण र व्यवसायीकरण नहुँदा चामल, तरकारी र फलफूल जस्ता कृषिजन्य वस्तुको आयात बढ्दै छ।
• घ.उद्योगमा लगानी गर्नुभन्दा आयात व्यापार गर्न व्यवसायीको आकर्षण बढी छ।
• ङ.कच्चा पदार्थ र अर्धप्रशोधित वस्तु सस्तोमा निर्यात गरी तिनैबाट बनेका महँगा सामान आयात गर्नुपर्छ।
• च.व्यापार केही देश र केही वस्तुमा मात्र सीमित छ; यसलाई देशगत र वस्तुगत विविधीकरण हुन नसक्नु भनिन्छ।
• छ.नेपाली उद्योगका उत्पादन गुणस्तर र मूल्यमा विदेशी वस्तुसँग प्रतिस्पर्धा गर्न कमजोर छन्।

यिनै कारणले नेपालको आयात बढी र निर्यात कम भएको छ। यही नै वैदेशिक व्यापारको मूलभूत समस्या हो।

यी समस्या समाधान गर्न वैदेशिक व्यापारको प्रवर्धनमा जोड दिनुपर्छ:

• क.उपभोग्य र विलासिताका वस्तुको आयात घटाउनुपर्छ।
• ख.पेट्रोलियम पदार्थको सट्टा देशमै उत्पादन हुने बिजुली प्रयोग गर्नुपर्छ; विद्युतीय गाडी र बिजुलीको चुलो बढाउनुपर्छ।
• ग.कृषिको औद्योगीकरण र व्यवसायीकरण गरी कृषिजन्य वस्तुको आयात घटाउनुपर्छ।
• घ.धेरै देशसँग र धेरै किसिमका वस्तुको व्यापार गर्नुपर्छ।
• ङ.कच्चा पदार्थ मात्र होइन, तयारी वस्तुको निर्यात पनि बढाउनुपर्छ।
• च.स्वदेशी उद्योगका उत्पादनको गुणस्तर बढाउनुपर्छ।

अभ्यास

जेनीकी बहिनी आस्मा पढ्न सहर गएकी छिन्। अर्को हप्ता कक्षामा उनले नेपालको वैदेशिक रोजगारीबारे प्रस्तुति दिनुपर्ने छ। त्यसैले उनले दिदीलाई सामग्री पठाइदिन भनेकी थिइन्। जेनीले बहिनीलाई यस्तो इमेल पठाइन्:

विषय: नेपालको वैदेशिक रोजगारीका चुनौती र अवसर

प्यारी बहिनी आस्मा,
असीम माया।

यहाँ मसहित परिवारमा सबैलाई सन्चै छ। हिजो तिम्रो इमेल पाएँ। तिमी पनि सन्चै छ्यौ भन्ने थाहा पाउँदा खुसीको सीमा रहेन। तिमी पढ्न सहर गएदेखि सम्पर्क कमै भएको थियो। तिम्रो प्रस्तुतिका लागि वैदेशिक रोजगारीका चुनौती र अवसरबारे लेखेर पठाएकी छु। यसले तिम्रो प्रस्तुति सजिलो बनाउला भन्ने आशा छ।

रोजगारीका लागि एक देशका मानिस अर्को देशमा गएर काम गर्नुलाई वैदेशिक रोजगारी भनिन्छ। नेपालमा रोजगारीका अवसर नपाउँदा धेरै नेपाली काम गर्न विदेश जान्छन्। नेपालको श्रम बजार व्यवस्थित हुन सकेको छैन। योग्यताअनुसार काम र पारिश्रमिक नपाउनु, व्यापार व्यवसाय गर्ने उपयुक्त वातावरण नहुनु र उद्योगधन्दाको पर्याप्त विकास नहुनुले धेरैलाई विदेश जान बाध्य बनाएको छ। विदेशमा काम गर्नेले पठाएको विप्रेषणबाट देशमा विदेशी मुद्रा भित्रिएको छ।

विदेशमा सिकेका सिप र प्रविधि नेपाल भित्रिन थालेका छन्। विप्रेषणले धेरै परिवारको जीवनस्तर सुधारेको छ र गरिबी घटाउन सघाएको छ। धेरै देशसँग नेपालको सम्बन्ध पनि बढेको छ। तर वैदेशिक रोजगारीमा नेपालले धेरै चुनौती सामना गर्नुपरेको छ।

अन्तर्राष्ट्रिय श्रम बजारको मागअनुसार सिपयुक्त श्रमशक्ति तयार गर्नु हाम्रो मुख्य चुनौती हो। विदेशमा काम गर्ने नेपाली कामदारको सुरक्षा अर्को ठुलो चुनौती हो। वैदेशिक रोजगारीका जोखिम घटाउनु, त्यहाँबाट पाएको पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधिलाई उत्पादनशील क्षेत्रमा लगाउनु र वैदेशिक रोजगारीमा हुने ठगी रोक्नु पनि प्रमुख चुनौती हुन्।

बहिनी, वैदेशिक रोजगारीमा चुनौती मात्र होइन, अवसर पनि धेरै छन्। राज्यले प्राविधिक शिक्षा र व्यावसायिक तालिमलाई प्राथमिकता दिएको छ। श्रम र रोजगारसम्बन्धी कानुन बनेका छन्। रोजगारदाताले नै कामदारको भिसा र हवाई टिकटको खर्च बेहोर्नुपर्ने नियम लागु भएको छ। धेरै देशसँग द्विपक्षीय श्रम सम्झौता भएका छन्। विदेशबाट पुँजी, ज्ञान, सिप र प्रविधि नेपाल भित्रिँदै छन्। वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केकालाई सहुलियत ऋण दिने व्यवस्थाले धेरैजना व्यावसायिक कृषि र पशुपालनमा लागेका छन्।

यो छोटो इमेलमा धेरै कुरा लेख्न सकिनँ। बाँकी अर्को इमेलमा पठाउने वाचा गर्दै अहिलेलाई यतिमै टुङ्ग्याउँछु।

तिम्री प्यारी दिदी
जेनी

वैदेशिक रोजगारी: अङ्कमा

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा वैदेशिक रोजगार विभागबाट ७ लाख ९२ हजार १८७ वटा श्रम स्वीकृति दिइयो। श्रम स्वीकृति भनेको काम गर्न विदेश जानुअघि सरकारबाट लिनुपर्ने अनुमति हो। यसमा पहिलो पटक जानेका साथै बिदामा घर आएर फेरि उही काममा फर्कनेका स्वीकृति पनि पर्छन्। यसलाई दिनमा भाग गर्दा दैनिक करिब २ हजार २ सय जना हुन्छ। हरेक १० जनामा झन्डै ९ जना पुरुष र १ जना महिला थिए। यो सङ्ख्या अघिल्लो वर्षको भन्दा करिब ४७ हजारले कम हो (स्रोत: वैदेशिक रोजगार विभागको तथ्याङ्क, अनलाइनखबर, वि.सं. २०८३ साउन ३)। श्रम स्वीकृति लिएर जानेमध्ये धेरैजसो संयुक्त अरब इमिरेट्स, मलेसिया, कतार र साउदी अरब जान्छन्।

त्यही वर्ष विदेशबाट करिब २३ खर्ब ६३ अर्ब रुपियाँ विप्रेषण भित्रियो। यो देशको कुल गार्हस्थ उत्पादनको एक तिहाइजति हो।

वैदेशिक रोजगारीका प्रभाव

राम्रा प्रभाव	नराम्रा प्रभाव
विप्रेषणबाट परिवारको आम्दानी र जीवनस्तर सुध्रिन्छ।	काम गर्ने उमेरका युवा विदेशिँदा गाउँमा खेतबारी बाँझो रहन्छन्।
देशमा विदेशी मुद्रा भित्रिन्छ।	देश विप्रेषणमाथि धेरै निर्भर हुन्छ।
बालबालिकाको शिक्षा र स्वास्थ्यमा खर्च गर्न सकिन्छ।	परिवार छुट्टिँदा बालबालिका र वृद्धवृद्धाको हेरचाहमा समस्या हुन्छ।
नयाँ सिप, प्रविधि र अनुभव सिकिन्छ।	विदेशमा दुर्घटना, बिरामी र शोषणको जोखिम हुन्छ।
बेरोजगारी केही घट्छ।	दक्ष जनशक्ति पलायन हुन्छ।

अभ्यास