हाम्रो पृथ्वी

अक्षांश

पृथ्वीको बिचबाट, उत्तरी ध्रुव र दक्षिणी ध्रुवदेखि बराबर दुरीमा पर्ने गरी पृथ्वीलाई घेरेर खिचिएको काल्पनिक रेखा भूमध्यरेखा हो। यसलाई आधार मानेर यसको उत्तर र दक्षिणतिर समानान्तर रूपमा खिचिएका काल्पनिक रेखालाई अक्षांश रेखा भनिन्छ। भूमध्यरेखा ०° अक्षांश हो। त्यहाँबाट उत्तरतिर ९०° उत्तरी अक्षांश, अर्थात् उत्तरी ध्रुवसम्म र दक्षिणतिर ९०° दक्षिणी अक्षांश, अर्थात् दक्षिणी ध्रुवसम्म अक्षांश रेखा खिचिन्छन्।

अक्षांश रेखाका उपयोगिता यस्ता छन्:

• क.कुनै ठाउँ भूमध्यरेखाभन्दा उत्तर वा दक्षिणतिर कति टाढा छ भन्ने थाहा हुन्छ। एउटै देशान्तरमा रहेका दुई ठाउँबिच अक्षांशको १° फरक हुँदा तिनीहरूबिच करिब १११ किलोमिटर दुरी हुन्छ।
• ख.कुनै ठाउँको हावापानीको अनुमान गर्न सकिन्छ। भूमध्यरेखा नजिकका ठाउँ तातो र ध्रुवतिरका ठाउँ चिसो हुन्छन्।
• ग.कुनै ठाउँमा कुनै बेला दिन र रात कति लामा हुन्छन् भन्ने थाहा हुन्छ।

देशान्तर

उत्तरी ध्रुवदेखि दक्षिणी ध्रुवसम्म खिचिएका काल्पनिक अर्धवृत्ताकार रेखालाई देशान्तर रेखा भनिन्छ। बेलायतको लन्डन नजिकको ग्रिनविच भएर उत्तरी र दक्षिणी ध्रुव जोड्ने देशान्तर रेखालाई प्रधान मध्याह्न रेखा (Prime Meridian) भनिन्छ। यो ग्रिनविच भएर जाने भएकाले यसलाई ग्रिनविच रेखा पनि भनिन्छ। यो ०° देशान्तर हो। यसबाट पूर्वतिर १८०° सम्मका देशान्तरलाई पूर्वी देशान्तर र पश्चिमतिर १८०° सम्मका देशान्तरलाई पश्चिमी देशान्तर भनिन्छ।

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमबाट पूर्वतिर घुमिरहन्छ। आफ्नो अक्षमा फन्को मार्ने यो गतिलाई परिभ्रमण भनिन्छ। एक फन्को, अर्थात् ३६०° घुम्न पृथ्वीलाई २४ घण्टा लाग्छ। त्यसैले:

• क.एक घण्टामा ३६० ÷ २४ = १५° घुम्छ।
• ख.एक डिग्री घुम्न ६० ÷ १५ = ४ मिनेट लाग्छ।
• ग.एक मिनेट (कोणको, ′) घुम्न ४ सेकेन्ड लाग्छ, किनभने १° मा ६०′ हुन्छन्।

देशान्तरबाट समय निकाल्ने तरिका

देशान्तरको मदतले कुनै पनि ठाउँको समय पत्ता लगाउन सकिन्छ। यसका तीन चरण छन्:

• क.देशान्तरको फरक निकाल्ने: दुवै ठाउँ प्रधान मध्याह्न रेखाभन्दा पूर्वमा वा दुवै पश्चिममा भए ठुलो देशान्तरबाट सानो घटाउने। एउटा पूर्वमा र अर्को पश्चिममा भए दुवै देशान्तर जोड्ने। जस्तै: १००° पूर्व र ४०° पूर्वको फरक १००° − ४०° = ६०° हुन्छ, तर १००° पूर्व र ४०° पश्चिमको फरक १००° + ४०° = १४०° हुन्छ।
• ख.फरकलाई समयमा बदल्ने: १° = ४ मिनेट र १५° = १ घण्टा।
• ग.जोड्ने कि घटाउने छुट्याउने: पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्ने भएकाले सूर्य पूर्वमा पहिले उदाउँछ। त्यसैले पूर्वका ठाउँको समय छिटो र पश्चिमका ठाउँको समय ढिलो हुन्छ। समय निकाल्नुपर्ने ठाउँ दिइएको ठाउँभन्दा पूर्वमा भए फरक जोड्ने र पश्चिममा भए घटाउने।

हिसाब गर्दा समयलाई २४ घण्टाको घडीमा बदल्दा सजिलो हुन्छ। रातको १२ बजेदेखि दिउँसोको १२ बजेसम्मको समयलाई पूर्वाह्न (a.m., Ante Meridiem) र दिउँसोको १२ बजेदेखि रातको १२ बजेसम्मको समयलाई अपराह्न (p.m., Post Meridiem) भनिन्छ। त्यसैले अपराह्न ३ बजे भनेको १५ बजे हो।

देशान्तरमा मिनेट (′) पनि दिइएको छ भने १′ = ४ सेकेन्ड र १५′ = १ मिनेट हुन्छ भनेर हिसाब गरिन्छ। जस्तै: १७५° १५′ को फरक हुँदा १७५ × ४ = ७०० मिनेट र १५′ को १ मिनेट गरी ७०१ मिनेट, अर्थात् ११ घण्टा ४१ मिनेट हुन्छ।

स्थानीय समय

कुनै ठाउँको आफ्नै देशान्तरका आधारमा, अर्थात् त्यहाँ सूर्य आकाशको सबैभन्दा माथि पुग्दा मध्याह्न १२ बजेको मानेर निर्धारण गरिने समयलाई स्थानीय समय भनिन्छ। फरक फरक देशान्तरमा पर्ने ठाउँको स्थानीय समय पनि फरक हुन्छ। दिइएको ठाउँभन्दा १५° पूर्वको समय १ घण्टा छिटो र १५° पश्चिमको समय १ घण्टा ढिलो हुन्छ। ०° देशान्तरमा मध्याह्न १२ बज्दा १५° पूर्वमा अपराह्न १ र १५° पश्चिममा पूर्वाह्न ११ बज्छ।

एउटै अक्षांशमा भए पनि देशान्तर फरक भए स्थानीय समय फरक हुन्छ। एउटै देशान्तरमा भए भने अक्षांश जति फरक भए पनि स्थानीय समय उही हुन्छ। जस्तै: लन्डन करिब ५१° उत्तर र ०° मा छ भने क्यानडाको क्यालगरी करिब ५१° उत्तर र ११४° पश्चिममा छ। दुवै एउटै अक्षांशमा भए पनि तिनको स्थानीय समयमा ११४ × ४ = ४५६ मिनेट, अर्थात् ७ घण्टा ३६ मिनेटको फरक छ।

एउटै देशभित्र पनि हरेक ठाउँले आफ्नै स्थानीय समय चलाए कामकाजमा अप्ठ्यारो पर्छ। त्यसैले प्रामाणिक समय तोकिएको हुन्छ।

प्रामाणिक समय

कुनै देशको लगभग बिच भाग, राजधानी वा त्यसको आसपास भएर जाने एउटा देशान्तरको स्थानीय समयलाई पूरै देशमा लागु गरिन्छ। यसरी देशभरि एउटै मानिने समयलाई प्रामाणिक समय भनिन्छ। पूर्व र पश्चिमका ठाउँले आआफ्नै स्थानीय समय चलाए रेल, हवाईजहाज, रेडियो, बैङ्क र कार्यालयको काममा असुविधा हुन्छ। त्यसैले मानिसहरू प्रामाणिक समयअनुसार चल्छन्।

संसारभरिका प्रामाणिक समय ग्रिनविचको समयलाई आधार मानेर तोकिन्छन्। प्रायः देशहरूले ग्रिनविचभन्दा पूरा घण्टा वा आधा घण्टा फरक पर्ने समय रोजेका छन्। अमेरिका, क्यानडा, रुस र अस्ट्रेलिया जस्ता पूर्व–पश्चिम फैलिएका ठुला देशमा एकभन्दा बढी प्रामाणिक समय चल्छन्। रुसमा मात्र ११ ओटा छन्। चीन पनि करिब ६० देशान्तरमा फैलिएको छ, तर त्यहाँ बेइजिङको एउटै प्रामाणिक समय चलाइन्छ।

नेपालको प्रामाणिक समय गौरीशङ्कर हिमालको नजिकबाट जाने ८६° १५′ पूर्वी देशान्तरका आधारमा तोकिएको छ। ८६° १५′ × ४ मिनेट = ३४५ मिनेट, अर्थात् ५ घण्टा ४५ मिनेट हुन्छ। त्यसैले नेपालको घडी ग्रिनविचभन्दा ५ घण्टा ४५ मिनेट छिटो छ।

अन्तर्राष्ट्रिय तिथिरेखा

सामान्यतः १८०° को देशान्तर रेखालाई अन्तर्राष्ट्रिय तिथिरेखा भनिन्छ। यो रेखा पार गर्नासाथ तिथि, मिति र बार फेरिन्छन्। पृथ्वी गोलो छ र पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्छ। त्यसैले हरेक १५° पूर्वमा १ घण्टा अगाडि र हरेक १५° पश्चिममा १ घण्टा पछि सूर्य उदाउँछ। ग्रिनविचबाट पूर्वतिर १८० डिग्रीसम्म जाँदा समय १२ घण्टा अगाडि र पश्चिमतिर १८० डिग्रीसम्म जाँदा १२ घण्टा पछाडि हुन्छ। यी दुई १८० डिग्रीमा आएर भेटिन्छन्, जहाँ दुईतिरको समयमा २४ घण्टा, अर्थात् पूरै एक दिनको फरक पर्छ।

त्यसैले यो रेखा पार गरेर पूर्वतिर जाँदा एक दिन पछाडि र पश्चिमतिर जाँदा एक दिन अगाडि गन्नुपर्छ। जस्तै: जापानबाट सोमबार साँझ उडेको जहाज करिब १० घण्टामा अमेरिकाको पश्चिमी तट पुग्दा त्यहाँ सोमबारै दिउँसो हुन्छ। उल्टो दिशामा जाँदा भने एक दिन थपिन्छ।

यो रेखा ठ्याक्कै १८०° देशान्तरबाट नगई ठाउँठाउँमा बाङ्गिएर गएको छ। एउटै देश वा एउटै टापु समूहका दुई भागमा फरक फरक मिति नपरोस् भनेर यसलाई जमिनबाट टाढा, समुद्रमै बाङ्ग्याइएको हो। जस्तै: रुसको पूर्वी छेउ र अमेरिकाको अलास्काबिच र प्रशान्त महासागरका किरिबाटी, सामोआ र टोङ्गा जस्ता टापु देशको छेउमा यो बाङ्गिएको छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

नेपालको परिचय

नेपाल एसिया महादेशको दक्षिण भागमा, चीन र भारतको बिचमा अवस्थित छ। यसको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत तथा उत्तरमा चीनसँग सिमाना जोडिएको छ। नेपाल २६° २२′ उत्तरी अक्षांशदेखि ३०° २७′ उत्तरी अक्षांशसम्म र ८०° ४′ पूर्वी देशान्तरदेखि ८८° १२′ पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। यो समुद्र सतहबाट ५९ मिटरदेखि ८,८४८.८६ मिटरसम्मको उचाइमा छ। यसको पूर्व–पश्चिम औसत लम्बाइ ८८५ किलोमिटर र उत्तर–दक्षिण औसत चौडाइ १९३ किलोमिटर छ।

यति साँघुरो चौडाइभित्र जमिन ५९ मिटरदेखि संसारकै सबैभन्दा अग्लो ठाउँसम्म पुग्छ। त्यसैले नेपालको धरातलमा ठुलो विविधता छ। धरातलीय स्वरूपका आधारमा नेपाललाई हिमाली प्रदेश, पहाडी प्रदेश र तराई प्रदेश गरी तीन भागमा बाँडिन्छ।

नेपालको धरातल कसरी बन्यो?

अहिले हिमालय पर्वत रहेको ठाउँमा करोडौँ वर्षअघि एउटा समुद्र थियो। यसलाई टेथिस सागर भनिन्छ। टेथिस सागरको उत्तरतिरको भूभागलाई अङ्गराल्यान्ड र दक्षिणतिरको भूभागलाई गोन्डवानाल्यान्ड भनिन्थ्यो। भारतीय भूभाग गोन्डवानाल्यान्डबाट छुटिएर बिस्तारै उत्तरतिर सर्दै आयो। यसले गर्दा बिचको टेथिस सागर साँघुरिँदै गयो।

सागरको पिँधमा नदीले ल्याएका माटो, बालुवा र समुद्री जीवका अवशेष तह तह भएर जमेका थिए। पृथ्वीभित्रको ठुलो शक्ति, अर्थात् भूगर्भीय हलचलले भारतीय भूभागलाई उत्तरतिर धकेलिरह्यो। करिब ५ करोड वर्षअघि भारतीय भूभाग एसियाको भूभागसँग जुध्यो। दुई भूभागबिच च्यापिएर समुद्रको पिँधका चट्टान खुम्चिए, पट्याइए र माथि उठे। यसरी हिमालय बन्यो। भूगर्भविद्हरूले यसलाई प्रथम उत्थान भनेका छन्।

पछि त्यस्तै हलचलका कारण दक्षिणतिर महाभारत पर्वत र अन्त्यमा चुरे पर्वत शृङ्खला उठे। यसरी उत्तरबाट दक्षिणतिर क्रमशः पर्वत बन्दै गए। चुरे सबैभन्दा कान्छो पर्वत हो। यो हिमालबाट बगेर आएका ढुङ्गा, गेग्य्रान र बालुवा जमेर बनेको हो, त्यसैले खुकुलो छ। पर्वत उठ्दै जाँदा नदीले काटेर अनेकौँ गहिरा खोच, बेँसी र उपत्यका बनाए। हिमालयको दक्षिणमा नदीले बगाएर ल्याएको माटो थुप्रिँदा तराईको समथर मैदान बन्यो।

भारतीय भूभाग अहिले पनि उत्तरतिर धकेलिँदै छ। हिमालय क्षेत्रमा दुई भूभाग वर्षमा करिब २ सेन्टिमिटर नजिकिँदै छन्। त्यसैले हिमालय अझै बिस्तारै उठ्दै छ र नेपालमा ठुला भूकम्प गइरहन्छन्। सगरमाथाको चुचुरोमा पाइने चुनढुङ्गामा समुद्री जीवका जीवाश्म, अर्थात् ढुङ्गामा परिणत भएका अवशेष भेटिनु पनि यो कुनै बेला समुद्रको पिँध थियो भन्ने प्रमाण हो। कालीगण्डकीमा पाइने शालिग्राम पनि करोडौँ वर्ष पुराना समुद्री जीवका जीवाश्म हुन्।

हिमाली प्रदेश

समुद्र सतहबाट करिब ३,३०० मिटरदेखि ८,८४८.८६ मिटरसम्मको उचाइमा फैलिएको क्षेत्रलाई हिमाली प्रदेश भनिन्छ। यसमा मुख्य हिमाली क्षेत्र, भित्री हिमाली क्षेत्र, अर्थात् भोट उपत्यका र सीमान्त हिमाली क्षेत्र पर्छन्। हिमालयको उत्तरी भाग वर्षा ल्याउने हावाबाट छेलिएको र तिब्बततिरबाट आउने चिसो हावा बग्ने क्षेत्रमा पर्छ। त्यसैले मुस्ताङ, मनाङ र डोल्पा जस्ता ठाउँ चिसो र सुक्खा छन्।

यहाँको भूस्वरूप उबडखाबड र विकट छ। हिउँद अत्यन्त चिसो र गर्मी याम अलि न्यानो हुन्छ। करिब ५,००० मिटरभन्दा माथि तापक्रम प्रायः ०° सेल्सियसभन्दा कम हुने भएकाले वर्षैभरि हिउँ रहन्छ। यो उचाइ हिमरेखा हो। यहाँ पानीभन्दा हिउँ बढी पर्छ। विकट भूगोल, चिसो हावापानी र सडक, बिजुली तथा अस्पताल जस्ता पूर्वाधारको कमीले यहाँको जनघनत्व कम छ।

शेर्पा, थकाली, तामाङ, गुरुङ, ब्यासी, लोपा, डोल्पो र भोटे जस्ता समुदाय यहाँका मुख्य बासिन्दा हुन्। धेरैजसो मानिस बौद्ध धर्म मान्छन्। ल्होसार, बुद्ध जयन्ती र तिजी जस्ता चाडपर्व मनाइन्छन्। यहाँ खेतीयोग्य जमिन कम छ। कृषि र पशुपालन मुख्य पेसा हुन्। उवा, जौ, फापर र आलु फल्छन् र आलु मुख्य खाद्य बाली हो। मुस्ताङ र जुम्ला जस्ता ठाउँमा स्याउ उत्पादन हुन्छ। चौँरी, याक, भेडा, च्याङ्ग्रा र घोडा पालिन्छन्। केही मानिस जडीबुटी सङ्कलन गर्छन्। स्थानीय ऊनबाट राडीपाखी बुन्ने घरेलु उद्योग कतै कतै चल्छन्। यहाँ धेरै पर्यटकीय गन्तव्य छन्, त्यसैले केही मानिस होटल, पदयात्रा र पर्वतारोहण व्यवसायमा पनि लागेका छन्।

पहाडी प्रदेश

तराई र हिमाली प्रदेशका बिचमा पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको क्षेत्रलाई पहाडी प्रदेश भनिन्छ। यो समुद्र सतहबाट करिब ६१० मिटरदेखि ३,३०० मिटरसम्मको उचाइमा पर्छ। यसमा लेक, बेँसी, पाखा, खोच, टार र उपत्यका जस्ता भूस्वरूप छन्। यसको दक्षिणी भागमा महाभारत लेक र उत्तरी भागमा मध्य पहाड पर्छन्। हिमाल र महाभारतबाट बग्ने नदीले यहाँ उपत्यका र नदी बेँसी बनाएका छन्। काठमाडौँ, पोखरा र पाँचखाल जस्ता नेपालका धेरै उर्वर उपत्यका यसै प्रदेशमा पर्छन्।

यहाँ गर्मीमा धेरै गर्मी र हिउँदमा धेरै जाडो हुँदैन। हावापानी समशीतोष्ण, अर्थात् न धेरै तातो न धेरै चिसो छ। यहाँ ब्राह्मण, क्षेत्री, राई, लिम्बू, तामाङ, नेवार, गुरुङ, मगर र अरू धेरै समुदायका मानिस बस्छन्। हिन्दु, बौद्ध, किरात, इस्लाम र इसाई धर्म मानिन्छन्। दसैँ, तिहार, तिज, उँधौली, उँभौली, बुद्ध जयन्ती, ल्होसार, क्रिसमस र इद जस्ता चाडपर्व मनाइन्छन्।

यहाँको हावापानी खेती र पशुपालनका लागि उपयुक्त छ। नदी बेँसी, टार र उपत्यकामा धान र गहुँ तथा भिरालो पाखामा मकै, कोदो र फापर फल्छन्। पूर्वी पहाडमा चिया, अलैँची, अदुवा र अरू नगदे बाली धेरै हुन्छन्। सुन्तला, स्याउ, कफी र अदुवा पनि प्रशस्त उत्पादन हुन्छन्। कृषि र पशुपालन जीविकोपार्जनका मुख्य आधार हुन्। केही मानिस व्यापार, साना तथा मझौला उद्योग र सेवामा लागेका छन्। आजकल धेरै युवा वैदेशिक रोजगारीमा जाने भएकाले विदेशबाट आउने कमाइ पनि आम्दानीको ठुलो स्रोत बनेको छ।

तराई प्रदेश

नेपालको दक्षिणी भागमा समुद्र सतहबाट ५९ मिटरदेखि ६१० मिटरसम्मको उचाइमा फैलिएको होचो र समथर भूभागलाई तराई प्रदेश भनिन्छ। यो नदीले ल्याएको माटो र बालुवा थुप्रिएर बनेको हो। यसअन्तर्गत चुरे, भाबर, भित्री मधेस र मुख्य तराई पर्छन्। चुरे र महाभारत पर्वतका बिचमा पर्ने समथर उपत्यकालाई भित्री मधेस भनिन्छ। चितवन, दाङ र सुर्खेत यसका उदाहरण हुन्।

समथर जमिन, मलिलो माटो र सिँचाइको सुविधाले यहाँ खेती राम्ररी सप्रिन्छ। धेरै किसिमका खाद्यान्न र नगदे बाली फल्ने भएकाले तराईलाई अन्नभण्डार पनि भनिन्छ। धान र गहुँ यहाँका मुख्य खाद्यान्न बाली हुन्। उखु, जुट, कपास, तेलहन, सुर्ती, चिया र धेरै किसिमका फलफूल मुख्य नगदे बाली हुन्। माछापालन र पशुपालन पनि गरिन्छ। सडक, बिजुली र उद्योग जस्ता पूर्वाधार बढी भएकाले र खेतीयोग्य जमिन धेरै भएकाले यहाँको जनघनत्व बढी छ। विराटनगर, जनकपुरधाम, वीरगन्ज, भैरहवा, नेपालगन्ज र धनगढी जस्ता सहर मुख्य औद्योगिक र व्यापारिक केन्द्र हुन्।

यहाँ थारु, यादव, मुसलमान, ब्राह्मण, क्षेत्री, तेली, चमार, मुसहर र अरू धेरै समुदाय बस्छन्। हिन्दु, इस्लाम, बौद्ध, किरात र इसाई धर्म मानिन्छन्। दसैँ, तिहार, छठ, माघी, होली, तिज, इद र क्रिसमस जस्ता चाडपर्व मनाइन्छन्। हिमाल र पहाडबाट बसाइँ सरेर आउनेको सङ्ख्या पनि यहाँ धेरै छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

कुनै ठाउँमा लामो समयसम्म रहने तापक्रम, वर्षा, हावा र आर्द्रताको औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। नेपालमा मनसुनी हावापानी पाइन्छ, अर्थात् यहाँ ऋतुअनुसार हावाको दिशा फेरिन्छ। गर्मीमा समुद्रबाट जमिनतिर आउने ओसिलो हावाले धेरै वर्षा गराउँछ भने हिउँद प्रायः सुक्खा हुन्छ।

हावापानीमा प्रभाव पार्ने तत्त्व

नेपाल उत्तर–दक्षिण करिब ४ अक्षांशमा मात्र फैलिएको छ। त्यसैले अक्षांशले यहाँको हावापानीमा पार्ने प्रभाव सानो छ। धेरै फैलिएका अरू देशमा भने अक्षांशले नै हावापानी धेरै फेर्छ। नेपालको हावापानीमा विविधता ल्याउने मुख्य तत्त्व यी हुन्:

• क.उचाइ: उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्छ। प्रत्येक करिब १५०–१६५ मिटर माथि जाँदा तापक्रम १° सेल्सियस घट्छ, अर्थात् १,००० मिटरमा करिब ६ देखि ६.५° सेल्सियस। नेपाल ५९ मिटरदेखि ८,८४८.८६ मिटरसम्म फैलिएकाले उचाइले नै यहाँको हावापानीमा सबैभन्दा बढी प्रभाव पारेको छ। जस्तै: झापाको मैदानमा गर्मी हुँदा त्यसको नजिकै उत्तरका इलामका डाँडामा चिसो हुन्छ।
• ख.पर्वतको उपस्थिति: हिमालय र महाभारत पर्वतले गर्मीमा बङ्गालको खाडीबाट आउने ओसिलो हावा रोकेर वर्षा गराउँछन्। हिउँदमा तिब्बतको पठारबाट आउने अति चिसो हावा रोकेर नेपाललाई धेरै चिसो हुनबाट जोगाउँछन्।
• ग.जमिनको ढाल: नेपालमा सूर्य दक्षिणतिरबाट लाग्छ। त्यसैले डाँडाको दक्षिणी ढाल, अर्थात् घाम लाग्ने पाखा बढी तातो र उत्तरी ढाल, अर्थात् सिहार वा छाया पर्ने पाखा चिसो हुन्छ। त्यसैले धेरैजसो गाउँ दक्षिणी पाखामा बसेका छन्।
• घ.मनसुनी हावा: गर्मीमा बङ्गालको खाडीबाट आउने ग्रीष्मकालीन मनसुनले पूर्वबाट पश्चिमतिर सर्दै धेरै वर्षा गराउँछ। हिउँदमा पश्चिमबाट आउने हावाले थोरै वर्षा र अग्ला ठाउँमा हिउँ पार्छ।
• ङ.स्थानीय हावा: कुनै ठाउँमा मात्र चल्ने हावाले पनि हावापानी फेर्छ। जस्तै: मुस्ताङको कालीगण्डकी खोचमा दिउँसो दक्षिणबाट जोडले बग्ने हावा, पोखरा र पश्चिम तराईमा चल्ने हावा र गर्मीमा पश्चिम तराईमा चल्ने तातो लु।
• च.समुद्रबाट दुरी: नेपाल समुद्रबाट टाढा छ। तर पूर्वी नेपाल बङ्गालको खाडीबाट अलि नजिक पर्छ। त्यसैले मनसुनी हावा पूर्वमा पहिले आइपुग्छ र त्यहाँ बढी वर्षा हुन्छ। पश्चिम नेपाल टाढा भएकाले त्यहाँ गर्मीमा बढी गर्मी र मनसुनमा कम वर्षा हुन्छ।

ग्रीष्मकालीन अवस्था

नेपालमा गर्मी याम फागुनदेखि असोजसम्म रहन्छ। यस बेला सूर्य उत्तरी गोलार्धमा सिधा लाग्छ, त्यसैले उत्तरी गोलार्ध तातो हुन्छ। असारको सुरुतिर सूर्य कर्कट रेखाको ठिक माथि पुग्छ। एसियाको जमिन धेरै तात्दा त्यहाँ न्यून वायुचाप, अर्थात् हावाको थिचाइ कम भएको क्षेत्र बन्छ। हावा उच्च चापबाट न्यून चापतिर बग्ने भएकाले समुद्रबाट ओसिलो हावा जमिनतिर आउँछ। बङ्गालको खाडीबाट आउने यो हावा हिमालय पर्वतमा ठोक्किन्छ, माथि चढ्दा चिसिन्छ र नेपालमा प्रशस्त वर्षा गराउँछ। यसैलाई ग्रीष्मकालीन मनसुन भनिन्छ।

नेपालको वार्षिक वर्षाको करिब ८० प्रतिशत पानी मनसुनी याममा पर्छ। सामान्यतः मनसुन जेठको अन्त्यतिर (जुन १३ तिर) पूर्वी नेपालबाट भित्रिन्छ र असोजको बिचतिर (अक्टोबर २ तिर) फर्कन्छ। मनसुन पूर्वबाट पश्चिमतिर सर्दै जान्छ, त्यसैले पूर्वमा पहिले आउँछ र सामान्यतः पूर्वमा बढी वर्षा हुन्छ। गर्मीको सुरुमा, मनसुन आउनुअघि, पहाडमा कहिलेकाहीँ मेघगर्जनसहित असिना पर्छ।

गर्मीमा तराईमा दिउँसोको तापक्रम प्रायः ३०° देखि ४०° सेल्सियससम्म पुग्छ। पूर्वी तराईभन्दा पश्चिम तराईमा बढी गर्मी हुन्छ, किनभने यो समुद्रबाट टाढा छ र भारतको थार मरुभूमितिरबाट तातो हावा लु चल्छ। चुरे, भित्री मधेस र बेँसीमा पनि गर्मी हुन्छ। काठमाडौँ उपत्यका र मध्य पहाडमा दिउँसोको तापक्रम प्रायः २५° देखि ३०° सेल्सियस रहन्छ। करिब ५,००० मिटरभन्दा माथि भने गर्मीमा पनि तापक्रम प्रायः शून्यभन्दा तल रहन्छ।

हिउँद वा शीतकालीन अवस्था

हिउँदमा सूर्य दक्षिणी गोलार्धमा सिधा र उत्तरी गोलार्धमा छड्के लाग्छ। त्यसैले नेपालमा जाडो हुन्छ। नेपालमा हिउँद सामान्यतः कात्तिकदेखि माघसम्म रहन्छ। यस बेला पहाडको दक्षिणी पाखामा प्रशस्त घाम लाग्छ र न्यानो हुन्छ भने उत्तरी पाखा छायामा परेर चिसो रहन्छ।

तराईमा हिउँदमा दिउँसो प्रायः न्यानो (करिब १५° देखि २२° सेल्सियस) हुन्छ। तर कहिलेकाहीँ बाक्लो हुस्सु लाग्छ र घाम नलाग्ने चिसो शीतलहर चल्छ। शीतलहरले बालीनाली, पशु र मानिस, विशेष गरी बालबालिका, वृद्ध र गरिबलाई धेरै असर गर्छ। मध्य पहाडमा तापक्रम प्रायः ५° देखि १५° सेल्सियस रहन्छ र बिहान तुसारो पर्छ। हिमाली क्षेत्रमा तापक्रम शून्यभन्दा धेरै तल झर्छ।

हिउँदमा भूमध्यसागरतिरबाट इरान र पाकिस्तान हुँदै आउने पश्चिमी वायुले नेपालमा केही वर्षा गराउँछ। यो पश्चिमबाट आउने भएकाले पश्चिम नेपालमा बढी र पूर्वतिर जाँदा कम वर्षा हुन्छ। यही बेला महाभारतका अग्ला भाग र हिमाली क्षेत्रमा हिउँ पर्छ। यो हिउँदे वर्षा गहुँ, जौ र तोरी जस्ता हिउँदे बालीका लागि उपयोगी हुन्छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

मानिसले नरोपी आफैँ उम्रिएर हुर्केका रुख, बुट्यान, घाँस र अरू बिरुवालाई प्राकृतिक वनस्पति भनिन्छ। कुनै ठाउँमा कस्ता वनस्पति हुर्कन्छन् भन्ने कुरा त्यहाँको धरातल, हावापानी र माटोमा भर पर्छ। तापक्रम र पानी जस्तो छ, वनस्पति त्यस्तै हुन्छन्। वनस्पतिले पनि वर्षा, माटो र हावापानीलाई प्रभाव पार्छन्। त्यसैले वनस्पति र हावापानीबिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध, अर्थात् एकअर्कामा भर पर्ने सम्बन्ध हुन्छ।

नेपालमा उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्ने भएकाले वनस्पति पनि उचाइअनुसार पट्टी पट्टीमा फेरिन्छन्। तराईबाट हिमालसम्म पैदल हिँड्दा केही दिनमै भूमध्यरेखा नजिकका जस्ता जङ्गलदेखि ध्रुव नजिकका जस्ता घाँसे मैदानसम्म देख्न सकिन्छ।

प्राकृतिक वनस्पतिको वर्गीकरण

नेपालमा पाइने वनस्पतिलाई उचाइ र हावापानीका आधारमा यी पाँच समूहमा बाँडेर अध्ययन गरिन्छ:

ऊष्ण सदाबहार वनस्पति

तराई, भाबर, दुन, अर्थात् भित्री मधेस र चुरे पर्वतमा करिब १,२०० मिटरको उचाइसम्म ऊष्ण सदाबहार वनस्पति पाइन्छ। यहाँ गर्मी र प्रशस्त वर्षा हुने भएकाले अग्ला र घना रुख हुर्कन्छन्। भाबरमा फैलिएको घना जङ्गललाई चारकोसे झाडी भनिन्छ। साल, सिसौ, खयर, सिमल, कुसुम र जामुन जस्ता कडा काठ हुने रुख यहाँ पाइन्छन्। साल यहाँको मुख्य रुख हो। यसका पुराना पात वसन्तमा केही समयका लागि झर्छन्, तर तुरुन्तै नयाँ पात पलाउँछन्, त्यसैले जङ्गल वर्षभरि जसो हरियो देखिन्छ। यहाँ हात्ती, गैँडा, बाघ, भालु, मृग र धेरै किसिमका चराचुरुङ्गी पाइन्छन्। त्यसैले यो क्षेत्र आर्थिक र जैविक दुवै दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ। चितवन र बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज यही वनस्पति क्षेत्रमा पर्छन्।

उपोष्ण पतझर वनस्पति

चुरे र महाभारत पर्वतमा करिब १,२०० मिटरदेखि २,१०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइने वनस्पतिलाई उपोष्ण पतझर वनस्पति भनिन्छ। यसलाई मौसमी जङ्गल पनि भनिन्छ। यहाँ हिउँद चिसो र सुक्खा हुन्छ। पानी जोगाउन ओखर, कोइरालो र पैयूँ जस्ता धेरै रुखका पात हिउँदमा झर्छन्। पात झर्ने भएकाले यसलाई पतझर वनस्पति भनिएको हो। तर यहाँ धेरै पाइने कटुस, चिलाउने र गुराँस भने सदाबहार रुख हुन्, तिनका पात एकैपटक झर्दैनन्। यस क्षेत्रको तल्लो भागमा सदाबहार र माथिल्लो भागमा कोणधारी वनस्पति पनि मिसिएका हुन्छन्। यो क्षेत्र पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको छ।

यहाँ कटुस, चिलाउने, चाँप, ओखर, मौवा, बर, पिपल, बाँझ, खोटेसल्ला, बाँस, लाँकुरी, गुराँस र धेरै किसिमका घाँस पाइन्छन्। चितुवा, भालु, बँदेल, मृग, स्याल, खरायो र मलसाप्रो जस्ता जनावर र ढुकुर, मयूर, जुरेली, लामपुच्छ्रे, रूपी, सुगा, काग र कोइली जस्ता चराचुरुङ्गी प्रशस्त पाइन्छन्।

कोणधारी वनस्पति

महाभारत पर्वतको माथिल्लो भाग र हिमाली क्षेत्रको तल्लो भागमा, अर्थात् करिब २,१०० मिटरदेखि ३,३०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइने वनस्पतिलाई कोणधारी वनस्पति भनिन्छ। यिनका फल कोन, अर्थात् सल्लाको ठिटा जस्ता हुन्छन् र पात सियो जस्ता मसिना हुन्छन्। यहाँ वर्षैभरि ठन्डा हुन्छ र हिउँदमा हिउँ पर्छ। सियो जस्ता पात र भिरालो, कोण आकारका हाँगाले हिउँ थेग्न र चिसोमा पानी जोगाउन सहयोग गर्छन्। गोब्रेसल्ला, ठिङ्ग्रेसल्ला, धुपी र देवदार जस्ता अग्ला र सिधा रुख यहाँ हुन्छन्। यिनीसँगै खसु, गुराँस, भोजपत्र र निगालो पनि पाइन्छन्। यी वन पनि पूर्वदेखि पश्चिमसम्म, उपोष्ण वनको समानान्तर भएर फैलिएका छन्।

कोणधारी रुखको काठ नरम र हलुका हुन्छ। त्यसैले यो फर्निचर, कागज र घर बनाउने काममा प्रयोग हुने भएकाले औद्योगिक दृष्टिले महत्त्वपूर्ण छ। यहाँ भालु, बँदेल, मृग, कस्तूरी र हाब्रे जस्ता जनावर र डाँफे, मुनाल जस्ता चराचुरुङ्गी पाइन्छन्।

लेकाली घाँसे भूमि

करिब ३,३०० मिटरदेखि ५,००० मिटरसम्मको उचाइमा गर्मी चिसो र हिउँद अत्यन्त चिसो हुन्छ। यहाँ रुख हुर्कन सक्दैनन्, त्यसैले खस्रा घाँसका ठुला मैदान फैलिएका छन्। यसलाई लेकाली घाँसे भूमि वा अल्पाइन घाँसे भूमि भनिन्छ। यस्ता घाँसे फाँटलाई खर्क पनि भनिन्छ। यसको तल्लो भागमा भुइँ गुराँस, धुपी र अरू होचा झाडी पाइन्छन् र करिब ३,६०० मिटरभन्दा माथि ठुला घाँसे मैदान छन्। यी खर्क गर्मीमा चौँरी, भेडा र च्याङ्ग्रा चराउने मुख्य चरन क्षेत्र हुन्। यहाँ हिउँ चितुवा, भालु, नाउर, झारल र कस्तूरी जस्ता जनावर र डाँफे लगायतका चराचुरुङ्गी पाइन्छन्। यार्सागुम्बा, पाँचऔँले, जटामसी र कुटकी जस्ता बहुमूल्य जडीबुटी पनि यहीँ पाइन्छन्।

हिमाली टुन्ड्रा वनस्पति

करिब ५,००० मिटरभन्दा माथि वर्षैभरि हिउँ रहन्छ र हावा अत्यन्त चिसो, तीव्र र सुक्खा हुन्छ। यहाँको हावापानी बोटबिरुवा हुर्कन उपयुक्त छैन। ढुङ्गामा टाँसिएर हुर्कने झ्याउ, काई र अति साना बिरुवा मात्र पाइन्छन्। यस्ता वनस्पतिलाई टुन्ड्रा वनस्पति वा हिमाली सुक्खा वनस्पति भनिन्छ। हिमरेखाको आसपास गर्मीको छोटो समयमा छिटो उम्रिने र फुल्ने बुकीफूल जस्ता साना फूल पनि देखिन्छन्।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

नेपालका पहाड र हिमालमा दुई ठुला सम्पदा लुकेका छन्: जमिनमुनिका खनिज र हिमालबाट बग्ने पानी। कक्षा ६ मा नेपालका प्राकृतिक स्रोत र नदीका प्रकार पढिएको थियो। यस पाठमा ती स्रोत कहाँ छन्, किन पूरा उपयोग हुन सकेको छैन र उपयोग गर्दा देशलाई के फाइदा हुन्छ भन्ने कुरा पढिन्छ।

खनिज

जमिनभित्र प्राकृतिक रूपमा बनेका, निश्चित भौतिक र रासायनिक गुण भएका पदार्थलाई खनिज भनिन्छ, जस्तै: फलाम, तामा, सुन, चुनढुङ्गा र कोइला। खनिजलाई खानी खनेर वा नदीको बगरबाट निकालिन्छ।

नेपालको पहाडी र पर्वतीय क्षेत्रमा धेरै प्रकारका खनिज भएको अनुमान छ। भूगर्भशास्त्रीले धेरै ठाउँमा खनिज भेटिएको बताएका छन्, तर कुन खनिज कति मात्रामा र कस्तो गुणस्तरको छ भन्ने विस्तृत अध्ययन धेरैजसो ठाउँमा हुन सकेको छैन। खनिज निकाल्नुअघि वैज्ञानिक खोज र अनुसन्धान जरुरी हुन्छ। त्यसैले तलको तालिकामा खनिज पाइएका वा पाइने सम्भावना भएका ठाउँ दिइएका छन्:

खनिज	पाइएका वा पाइने सम्भावना भएका ठाउँ
फलाम	फुलचोकी (ललितपुर), ठोसे (रामेछाप), लब्धी खोला, भैँसे, कुलेखानी, भूतखोला, धौवादी (नवलपरासी बर्दघाट सुस्ता पूर्व)
तामा	ओखलढुङ्गाको वाप्सा, नाग्रे, चिसापानी गढी, धनकुटा, रुकुम, सल्यान, इलाम
सिसा	गणेश हिमाल, गल्कोट, फुलचोकी
चुनढुङ्गा	चोभार (काठमाडौँ), भैँसे दोभान, उदयपुर, जोगिमारा, लेले, सुपा देउराली (अर्घाखाँची)
कोइला	दाङ, सल्यान, कैलाली, चितवन, थाकखोला (मुस्ताङ), मोरङ, बाग्लुङ
सुन	सुनकोसी, कालीगण्डकी, बुढीगण्डकी र मर्स्याङ्दी नदीका बगर
पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यास	दैलेख, मोरङ, प्युठान, सुर्खेत, झापा (खोजी भइरहेको)
निकेल	रामेछाप, सिन्धुपाल्चोक, धनकुटा
जस्ता	फुलचोकी, धादिङ, रसुवा
म्याग्नेसाइट	दोलखाको खरीढुङ्गा, उदयपुर, बाग्लुङ

यिनबाहेक नेपालका विभिन्न ठाउँमा स्लेट, अभ्रख, गन्धक, ग्रेनाइट र युरेनियम पनि पाइने अनुमान छ। चुनढुङ्गा सिमेन्ट बनाउन, म्याग्नेसाइट आगो सहने इँटा बनाउन र स्लेट छाना छाउन प्रयोग हुन्छन्।

नेपालमा खनिज खोज्ने, निकाल्ने र प्रयोग गर्ने काम प्राचीनकालदेखि नै हुँदै आएको छ। लिच्छविकालमै तामाका सिक्का चलाइन्थे र नेपालमा बनेका तामा र काँसका भाँडाकुँडा प्रसिद्ध थिए। पछिका समयमा पनि रामेछापको ठोसेमा फलाम र दाङको कोइलाबास क्षेत्रमा खानी खनेर खनिज प्रयोग गरिएका उदाहरण पाइन्छन्।

नेपालको भूबनोट धेरै प्रकारका खनिजका लागि उपयुक्त मानिन्छ, तर खनिजको वैज्ञानिक खोज र अन्वेषण भने हुन सकेको छैन। यसका मुख्य कारण यी हुन्:

• क.खनिज भएका धेरैजसो ठाउँ दुर्गम पहाड र हिमालमा छन्, जहाँ सडक र बिजुली पुगेका छैनन्।
• ख.खानी सञ्चालन गर्न धेरै पुँजी चाहिन्छ, जुन जुटाउन गाह्रो छ।
• ग.खनिज खोज्ने र निकाल्ने प्राविधिक ज्ञान, दक्ष जनशक्ति र आधुनिक उपकरणको कमी छ।
• घ.खनिजको परिमाण र गुणस्तरबारे अनुसन्धान कम भएको छ।
• ङ.लगानीकर्तालाई प्रोत्साहन गर्ने उपयुक्त नीति र स्थिर नियम छैनन्।
• च.पहिरो, बाढी र कमजोर चट्टानका कारण खानी खन्न जोखिम र खर्च बढी हुन्छ।

यी समस्या समाधान गरी खनिजको उपयोग गर्न सकियो भने धेरै फाइदा हुन्छन्:

• क.खानी र खनिजमा आधारित उद्योगमा धेरै मानिसले रोजगारी पाउँछन्।
• ख.सिमेन्ट, फलाम जस्ता वस्तु देशमै बन्ने भएकाले आयात घट्छ र निर्यात बढ्छ। यसले व्यापार घाटा कम गर्छ।
• ग.खानी पुग्ने सडक, बिजुली र अरू पूर्वाधारको विकास हुन्छ।
• घ.मानिसको आम्दानी र जीवनस्तर बढ्छ र देशको विकासको गति तीव्र हुन्छ।

तर खानी खन्दा जङ्गल, पानीका मूल र माटोमा असर पर्न सक्छ। त्यसैले खानी सञ्चालन गर्नुअघि वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ र खनेपछि जमिनलाई फेरि हराभरा बनाउनुपर्छ। चुरे क्षेत्रबाट अनियन्त्रित रूपमा ढुङ्गा, गिट्टी र बालुवा निकाल्दा तराईमा बाढी र मरुभूमीकरणको खतरा बढेको छ।

जलसम्पदा

पानी र यसका सबै स्रोतको समष्टिलाई जलस्रोत वा जलसम्पदा भनिन्छ। हिमनदी, नदीनाला, ताल, तलैया, कुण्ड, पोखरी, झरना र जमिनमुनिको पानी यसअन्तर्गत पर्छन्। जलसम्पदालाई दुई भागमा बाँड्न सकिन्छ: जमिनमाथि बग्ने वा जम्मा भएको सतही जल र जमिनमुनि रहेको भूमिगत जल।

नेपाल जलसम्पदामा धनी देश हो। यहाँ ठुला साना गरी करिब ६,००० नदीनाला छन्, जसको कुल लम्बाइ करिब ४५,००० किलोमिटर छ। धेरैजसो ठुला नदी हिमालय पर्वत वा त्यसको उत्तरबाट सुरु भएर दक्षिणतिर बग्छन्। नेपालका नदीमा वर्षमा करिब २२५ अर्ब घनमिटर पानी बग्छ। यसको ठुलो भाग कोसी, गण्डकी र कर्णाली नदीमा बग्छ। नेपालका नदीबाट आर्थिक रूपले सम्भव हुने गरी करिब ४२,००० मेगावाट बिजुली निकाल्न सकिने अनुमान छ, जसको धेरैजसो भाग यिनै ठुला नदीमा छ।

बहाब, पानीको मात्रा र उत्पत्ति अर्थात् मुहानका आधारमा नेपालका नदीलाई तीन श्रेणीमा बाँडिन्छ:

क. पहिलो श्रेणीका नदी: हिमालय पर्वत वा त्यसभन्दा उत्तरबाट सुरु हुने र हिउँ पग्लेर बाह्रै महिना प्रशस्त पानी बग्ने नदीलाई पहिलो श्रेणीका नदी भनिन्छ। कोसी, गण्डकी, कर्णाली र महाकाली यस श्रेणीमा पर्छन्। यिनमा पानी कहिल्यै सुक्दैन, त्यसैले यिनलाई स्थायी नदी पनि भनिन्छ। जलविद्युत्, सिँचाइ र जलयातायातका दृष्टिले यी नदी सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छन्।

ख. दोस्रो श्रेणीका नदी: महाभारत पर्वत श्रेणीबाट सुरु हुने नदीलाई दोस्रो श्रेणीका नदी भनिन्छ। यिनमा मूल र वर्षाको पानी आउँछ। त्यसैले वर्षायाममा बहाब धेरै र हिउँदमा कम हुन्छ, तर पूरै सुक्दैन। मेची, कन्काई, कमला, बागमती, पश्चिम राप्ती, तिनाउ र बबई यस श्रेणीका नदी हुन्। यी नदी पनि जलविद्युत् र सिँचाइका लागि उपयोगी छन्।

ग. तेस्रो श्रेणीका नदी: चुरे पर्वत श्रेणीबाट सुरु हुने नदीलाई तेस्रो श्रेणीका नदी भनिन्छ। यिनमा वर्षाको पानी मात्र आउँछ। त्यसैले वर्षायाममा भेल बग्छ, तर हिउँद र सुक्खायाममा पानी नगण्य हुन्छ वा नदी सुक्छन्। सिर्सिया, तिलावे, हर्दिनाथ, रातु र डुँडुवा यस श्रेणीका नदी हुन्। यी नदीले चुरेबाट धेरै बालुवा, गिट्टी र ढुङ्गा बगाएर तराईका खेत पुर्छन्।

जलसम्पदाको उपयोग

जलसम्पदालाई धेरै काममा उपयोग गर्न सकिन्छ:

क. जलविद्युत्: नेपालमा बिजुली उत्पादन राणाकालमा वि.सं. १९६८ मा सुरु भएको थियो। त्यति वेला फर्पिङ जलविद्युत् केन्द्रबाट ५०० किलोवाट बिजुली निकालिएको थियो। आज माथिल्लो तामाकोसी (४५६ मेगावाट), कालीगण्डकी ‘ए’, कुलेखानी ३ लगायत धेरै आयोजनाबाट बिजुली उत्पादन भइरहेको छ। आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ अनुसार फागुन २०८२ सम्म नेपालको जडित क्षमता ४,१०५ मेगावाट पुगेको थियो र ९९.१ प्रतिशत जनसङ्ख्यामा बिजुलीको पहुँच पुगेको थियो। देशमा खपत गरेर बढी भएको बिजुली भारत र बङ्गलादेशमा बेचेर विदेशी मुद्रा पनि आर्जन गरिन्छ।

ख. सिँचाइ: नेपाल कृषिप्रधान देश हो र खेतीका लागि सिँचाइ अपरिहार्य छ। नेपालमा आधुनिक सिँचाइ राणाकालमा सुरु भएको थियो। चन्द्रशमशेरको पालामा वि.सं. १९८० देखि १९८४ सम्ममा सप्तरीमा त्रियुगा नदीबाट चन्द्र नहर बनाइयो। यो नेपालको पहिलो आधुनिक सिँचाइ प्रणाली हो र अहिले पनि सप्तरीको करिब १०,५०० हेक्टर जमिनमा सिँचाइ पुर्‍याउँछ। राणाकालको अन्त्यतिर, वि.सं. २००७ मा सर्लाहीमा मनुस्मारा नदीबाट जमसेद नहर बनाउन थालियो। अहिले सरकारले ठुला सिँचाइ आयोजना र एउटै आयोजनाबाट बिजुली, सिँचाइ र खानेपानी दिने बहुउद्देश्यीय आयोजना बनाउन थालेको छ।

ग. साहसिक पर्यटन: तीव्र बहाब भएका त्रिशूली, सुनकोसी, कालीगण्डकी, अरुण, तमोर र कर्णाली जस्ता नदी र्‍याफ्टिङ र क्यानोइङका लागि उपयुक्त छन्। जलयात्राका लागि धेरै स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक आउँछन्। यसबाट स्थानीयले रोजगारी पाउँछन्।

घ. खानेपानी र घरायसी काम: हावापछि पानी मानिसको दोस्रो महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हो। खाना पकाउन, नुहाउन, लुगा धुन र पिउन दिनहुँ पानी चाहिन्छ। डाँडामा बस्ने बस्तीका लागि सरकारले तलको खोलाबाट पम्पले पानी माथि तान्ने लिफ्ट खानेपानी आयोजना सञ्चालन गरेको छ। तराईमा बोरिङबाट भूमिगत पानी निकालेर सिँचाइ र खानेपानी उपलब्ध गराउने धेरै आयोजना छन्।

ङ. अरू उपयोग: घट्ट, माछापालन, जलयातायात र उद्योगमा पनि पानी प्रयोग हुन्छ। नदी र ताल वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीका वासस्थान पनि हुन्।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

मानिसले धेरै पहिलेदेखि नक्सा बनाउँदै आएको छ। पुराना नक्सा नापेर नभई हेरेर कोरिएका चित्र जस्ता हुन्थे। आज भूउपग्रहका तस्बिर, जमिनको सर्वेक्षण र कम्प्युटरको सहायताले नक्सा बनाइने भएकाले नक्सा धेरै शुद्ध हुन्छन् र धेरै प्रकारका सूचना दिन्छन्। निश्चित नाप र सङ्केतका आधारमा धरातलको कुनै भागलाई कागजमा उतार्ने कामलाई नक्सा कार्य भनिन्छ।

पृथ्वीको सतह वा त्यसको कुनै भागलाई निश्चित नापमा सानो बनाएर समतल सतहमा देखाइएको रेखाचित्रलाई नक्सा भनिन्छ। नक्सामा गोलाकार पृथ्वीलाई समतल रूपमा देखाइन्छ। नक्सामा हिमाल, पहाड, तराई, नदी, सडक, भिर, पहिरो, समथर जमिन र अग्ला ठाउँ देखाइन्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय र प्रादेशिक सिमाना पनि देखाइन्छन्।

आजकल कम्प्युटरमा एउटै नक्सामा धेरै प्रकारका सूचना राख्न सकिन्छ र आवश्यकताअनुसार ठुलो वा सानो बनाएर हेर्न सकिन्छ। मोबाइलमा बाटो खोज्न प्रयोग हुने नक्सा पनि यस्तै हो। विस्तृत विवरण दिने ठुलो नापोका नक्सा सडक, पुल र भवन बनाउन सहयोगी हुन्छन्।

नक्साका प्रकार

उद्देश्य र देखाइने विषयका आधारमा नक्सा धेरै प्रकारका हुन्छन्। तीमध्ये मुख्य तीन प्रकार यी हुन्:

क. उद्देश्यमूलक नक्सा: कुनै निश्चित कामका लागि बनाइएको नक्सालाई उद्देश्यमूलक नक्सा भनिन्छ। हाम्रो घरजग्गाको कित्ता नापी नक्सा यसको उदाहरण हो। यसमा हरेक कित्ताको सिमाना, कित्ता नम्बर र क्षेत्रफल स्पष्ट देखाइन्छ। यस्ता नक्सा मालपोत र नापी जस्ता प्रशासनिक काममा उपयोगी हुन्छन्। सहरमा खानेपानीका पाइप कहाँ कहाँ गएका छन् भनेर देखाउने नक्सा पनि उद्देश्यमूलक नक्सा हो।

ख. स्थलाकृतिक नक्सा: जमिनको आकार, अर्थात् पहाड, उपत्यका, नदी, ताल, सिमसार, जङ्गल, गाउँ, सहर र बाटो जस्ता प्राकृतिक र मानवनिर्मित स्वरूप देखाउने नक्सालाई स्थलाकृतिक नक्सा भनिन्छ। यसले कित्ता र घरजग्गाको सिमाना देखाउँदैन। यसमा जमिनको उचाइ समोच्च रेखा र रङले देखाइन्छ। धरातलको स्वरूप देखाउने भएकाले यसलाई भौतिक नक्सा पनि भनिन्छ। नेपालमा नापी विभागले १:२५,००० र १:५०,००० नापोका स्थलाकृतिक नक्सा प्रकाशित गरेको छ।

ग. राजनीतिक नक्सा: देश, प्रदेश, जिल्ला, स्थानीय तह र सहर जस्ता राजनीतिक एकाइ देखाउने नक्सालाई राजनीतिक नक्सा भनिन्छ। यसमा देशको अन्तर्राष्ट्रिय सिमाना र भित्रका प्रशासनिक सिमाना, देश र प्रदेशका राजधानी, ठुला सहर र मुख्य सडक देखाइन्छन्।

नापो वा स्केल

जमिन ठुलो छ, कागज सानो। त्यसैले नक्सामा हरेक दुरी एउटै अनुपातमा सानो बनाइन्छ। नक्सामा देखाइएको दुरी र जमिनको वास्तविक दुरीबिचको अनुपातलाई नापो वा स्केल भनिन्छ। उदाहरणका लागि, जमिनको ५ किलोमिटर दुरीलाई नक्सामा १ सेन्टिमिटरले देखाइयो भने नक्साको नापो “१ सेमि = ५ किमि” हुन्छ।

कति नापो प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा देखाउनुपर्ने क्षेत्र, देखाउनुपर्ने विवरण र कागजको आकारमा भर पर्छ। एउटा गाउँको नक्सा बनाउँदा जमिनको थोरै दुरीलाई नक्सामा धेरै ठाउँ दिइन्छ। यसलाई ठुलो नापो भनिन्छ। यसमा घर, बाटो र कुलोसम्म देखाउन सकिन्छ। संसार वा महादेशको नक्सामा जमिनको धेरै दुरीलाई कागजको थोरै ठाउँमा देखाइन्छ। यसलाई सानो नापो भनिन्छ। सानो नापोका नक्साले धेरै क्षेत्र देखाउँछन्, तर विवरण थोरै दिन्छन्।

नक्सामा नापोलाई तीन तरिकाले देखाउन सकिन्छ:

क. कथनात्मक नापो: नक्सा र जमिनको दुरीलाई शब्दमा लेखिने नापो कथनात्मक नापो हो, जस्तै: “१ सेन्टिमिटर बराबर १० मिटर” वा “१ इन्च बराबर १० माइल”। “१ सेन्टिमिटर बराबर १ किलोमिटर” भनेको नक्साको १ सेन्टिमिटरले जमिनको १ किलोमिटर देखाउँछ भन्ने हो।

ख. प्रतिनिधि भिन्न नापो: नक्सा र जमिनको दुरीलाई एकाइ नलेखी अनुपात वा भिन्नमा देखाइने नापोलाई प्रतिनिधि भिन्न नापो भनिन्छ। यसलाई अङ्ग्रेजीको छोटो रूप आर.एफ. पनि भनिन्छ। यसको अंशले नक्साको दुरी र हरले जमिनको दुरी जनाउँछ। अंश र हर दुवै एउटै एकाइमा हुनुपर्छ। जस्तै: १:१,००,००० (एक लाख) भनेको नक्साको १ एकाइले जमिनको १,००,००० एकाइ देखाउँछ। नक्सामा १ सेमि भए जमिनमा १,००,००० सेमि, अर्थात् १ किलोमिटर हुन्छ। नक्सामा १ इन्च भए जमिनमा १,००,००० इन्च हुन्छ। एकाइ नभएकाले यो नापो जुनसुकै देशका मानिसले जुनसुकै एकाइमा प्रयोग गर्न सक्छन्।

ग. चित्रात्मक नापो: नक्सा र जमिनको दुरीको अनुपात एउटा सिधा रेखालाई बराबर खण्डमा बाँडेर देखाइने नापोलाई चित्रात्मक नापो भनिन्छ। यसलाई रेखीय नापो पनि भनिन्छ। नक्सामा दुई ठाउँबिचको दुरी धागो वा कागजको किनारले नापेर त्यसलाई यो रेखामा राख्दा वास्तविक दुरी सिधै थाहा हुन्छ। नक्सालाई फोटोकपी गरेर ठुलो वा सानो बनाउँदा यो रेखा पनि सँगै ठुलो वा सानो हुने भएकाले यो नापो सधैँ ठिक रहन्छ।

नक्सा बनाउने विधि

नक्सा एक प्रकारको भाषा हो। यसमा शब्दको सट्टा रेखा, सङ्केत र रङ प्रयोग हुन्छन्, जसले प्रयोगकर्तालाई सूचना सजिलै बुझाउँछन्। नक्सा जमिनको सर्वेक्षण, अर्थात् जमिन नापजाँच गरेर बनाइन्छ। आजकल भूउपग्रहका तस्बिर र सर्वेक्षणका तथ्याङ्क कम्प्युटरमा मिलाएर भौगोलिक सूचना प्रणाली (जीआईएस) बाट नक्सा बनाइन्छ। हातले पनि नक्सा बनाउन सकिन्छ। कुन विधि प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा उद्देश्य र उपलब्ध स्रोतसाधनमा भर पर्छ।

जालीदार विधिबाट नक्सा उतार्ने

आधार नक्सा र सादा कागजमा उस्तै जाली कोरेर नक्सा उतार्ने विधिलाई जालीदार विधि भनिन्छ। यसका लागि सिसाकलम, कलम, रुलर, इरेजर र आधार नक्सा चाहिन्छ।

• क.आधार नक्सामा बराबर दुरीमा ठाडा र तेर्सा रेखा कोरेर जाली बनाउनुहोस्।
• ख.सादा कागजमा पनि उत्तिकै कोठा भएको जाली कोर्नुहोस्। नक्सा ठुलो बनाउनु छ भने कोठा ठुला र सानो बनाउनु छ भने साना कोर्नुहोस्।
• ग.आधार नक्सामा सिमानाले जालीका रेखा काटेका ठाउँ र सजिलै सम्झिन सकिने मोड, चुच्चा र खोच जस्ता ठाउँमा चिनो लगाउनुहोस्। कागजको जालीमा पनि त्यही कोठाको त्यही ठाउँमा चिनो लगाउनुहोस्।
• घ.आधार नक्सा हेर्दै चिनोहरूलाई कोठा कोठामा जोड्दै जानुहोस्। अन्त्यमा जालीका रेखा मेटाउनुहोस्।

नेपालको नक्सा बनाउँदा २० सेमि × १२ सेमिको आयतलाई लम्बाइमा ४:६:६:४ र चौडाइमा ४:४:४ मा बाँड्दा नेपालको आकार सजिलै मिल्छ।

सङ्केत

नक्सामा धरातलमा भएका कुरा देखाउन प्रयोग गरिने चिह्न, आकार र रङलाई सङ्केत भनिन्छ। सानो नक्सामा धेरै कुरा देखाउनुपर्ने भएकाले नदी, सडक, पुल, मन्दिर र हिमाल जस्ता कुरा साना चिह्नले देखाइन्छन्। सङ्केतले नक्सा बनाउनेको भनाइ नक्सा पढ्नेसम्म पुर्‍याउँछ।

धेरैजसो सङ्केत संसारभरि उस्तै हुन्छन्। पानी, अर्थात् समुद्र, नदी र ताल निलो रङले देखाइन्छ। भौतिक नक्सामा होचा मैदान हरियो, अग्ला पठार र पहाड पहेँलो र खैरो, हिउँ भएका हिमाल सेतो रङले देखाइन्छन्। यसले गर्दा जुनसुकै देशमा बनेको नक्सा पनि सबैले उस्तै बुझ्छन्। हरेक नक्साको किनारामा प्रयोग गरिएका सङ्केत र तिनको अर्थ लेखिएको सङ्केत तालिका हुन्छ।

नक्साको उपयोग

नक्सा सूचनाको स्रोत हो। नक्साबाट धेरै कुराको जानकारी पाइन्छ। नक्सालाई यी काममा उपयोग गरिन्छ:

• क.प्राकृतिक स्रोत र साधन कहाँ कति छन् भन्ने देखाउन
• ख.देशको जनसङ्ख्याको वितरण र जनघनत्व देखाउन
• ग.विद्यालय, अस्पताल, बिजुली र सडक जस्ता सेवा सुविधा कहाँ पुर्‍याउने भनेर भौगोलिक अवस्था बुझ्न
• घ.जमिनको वितरण, उपयोग र अवस्था देखाउन
• ङ.पर्यटकलाई कुनै ठाउँका बाटो, होटल, दर्शनीय स्थल र अवस्थाको जानकारी दिन
• च.दुई ठाउँबिचको दुरी र दिशा पत्ता लगाउन
• छ.विकासका योजना बनाउन
• ज.बाढी, पहिरो र भूकम्प जस्ता प्रकोपको जोखिम भएका ठाउँ पहिचान गर्न र उद्धार गर्न

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

नेपाल एसिया महादेशमा पर्छ। संसारको सबैभन्दा अग्लो ठाउँ सगरमाथा र सबैभन्दा होचो जमिन मृत सागरको किनार दुवै यही महादेशमा छन्। यहाँ सधैँ गर्मी र वर्षा हुने भूमध्यरेखीय जङ्गलदेखि वर्षभरि हिउँ जम्ने टुन्ड्रासम्म छन्। यस पाठमा यति ठुलो र विविध महादेशको भूगोल पढिन्छ।

अवस्थिति

एसिया संसारको सबैभन्दा ठुलो महादेश हो। यसको क्षेत्रफल करिब ४ करोड ४६ लाख वर्ग किलोमिटर छ, जुन पृथ्वीको स्थल भागको करिब ३० प्रतिशत हो। संसारका करिब ६० प्रतिशत मानिस एसियामै बस्छन्।

एसियाको मूल भूभाग करिब १° उत्तरी अक्षांशदेखि ७८° उत्तरी अक्षांशसम्म फैलिएको छ। इन्डोनेसियाका टापु भूमध्यरेखा पार गरी करिब ११° दक्षिणी अक्षांशसम्म र उत्तरका रुसी टापु करिब ८१° उत्तरसम्म पुग्छन्। पश्चिममा टर्कीको किनार करिब २६° पूर्वी देशान्तरमा छ भने पूर्वमा रुसको चुकोत्का प्रायद्वीप १८०° देशान्तर नाघेर करिब १७०° पश्चिमी देशान्तरसम्म पुगेको छ। उत्तरको छेउदेखि दक्षिणको छेउसम्म करिब ८,५०० किलोमिटर लामो छ।

एसिया तीनतिरबाट महासागर र एकातिरबाट जमिनले घेरिएको छ: पूर्वमा प्रशान्त महासागर, उत्तरमा उत्तरी ध्रुवीय वा सुमेरु महासागर र दक्षिणमा हिन्द महासागर छ। पश्चिममा युरोप महादेश जोडिएको छ। युराल पर्वत, युराल नदी, क्यास्पियन सागर र ककेशस पर्वतले एसियालाई युरोपबाट छुट्याउँछन्। दक्षिण-पश्चिममा स्वेज नहरले एसियालाई अफ्रिकाबाट छुट्याउँछ।

एसियामा करिब ४८ देश छन्। कुन देशलाई एसियामा गन्ने भन्ने आधारमा यो सङ्ख्या ४८ देखि ५१ सम्म भनिन्छ। एसिया र युरोप दुवैमा फैलिएको रुस क्षेत्रफलमा सबैभन्दा ठुलो र माल्दिभ्स सबैभन्दा सानो देश हो। भौगोलिक रूपमा यो अत्यन्त विविध छ। संसारको सबैभन्दा अग्लो ठाउँ सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) र सबैभन्दा होचो जमिन मृत सागरको किनार (सन् २०२५ मा समुद्र सतहभन्दा करिब ४४० मिटर तल, हरेक वर्ष करिब १ मिटर झन् तल) दुवै एसियामै छन्।

धरातलीय स्वरूप

एसियामा कतै अग्ला पर्वत छन्, कतै समथर मैदान। कतै पठार र उच्च समस्थली छन्, कतै मरुभूमि। धरातलका आधारमा एसियालाई पाँच भागमा बाँडिन्छ:

क. उत्तरी मैदानी क्षेत्र: पश्चिममा युराल पर्वतदेखि पूर्वमा लिना नदीसम्म र दक्षिणमा मध्य एसियाका पर्वतदेखि उत्तरमा सुमेरु महासागरसम्म फैलिएको होचो र समथर भूभागलाई उत्तरी मैदानी क्षेत्र भनिन्छ। रुसको साइबेरिया क्षेत्रमा पर्ने भएकाले यसलाई साइबेरियाको मैदान पनि भनिन्छ। ओब, यनिसे र लिना यस क्षेत्रका मुख्य नदी हुन्। यी नदी उत्तरतिर सुमेरु महासागरमा बग्छन्। संसारको सबैभन्दा गहिरो ताल बैकाल (१,६४२ मिटर) पनि यही क्षेत्रको दक्षिणी भागमा पर्छ।

ख. मध्यवर्ती पठार र पर्वतीय क्षेत्र: उत्तरी मैदान र भारतीय उपमहाद्वीपबिचको अग्लो भागलाई मध्यवर्ती पठार र पर्वतीय क्षेत्र भनिन्छ। यसको पश्चिमी भागमा धेरै पर्वत श्रेणी एकै ठाउँमा जोडिएको पामिरको गाँठो छ। यहाँबाट हिन्दुकुश, काराकोरम, कुनलुन र तियान सान पर्वत श्रेणी विभिन्न दिशातिर फैलिएका छन् र हिमालय पर्वत पनि यसैसँग जोडिएर पूर्वतिर फैलिएको छ। पामिर करिब ४,००० मिटरभन्दा अग्लो भएकाले यसलाई संसारको छानो पनि भनिन्छ। पामिरको पूर्वमा संसारको सबैभन्दा अग्लो र ठुलो पठार तिब्बतको पठार छ, जसको औसत उचाइ करिब ४,५०० मिटर छ। यस क्षेत्रमा गोबी र टाक्लामाकान जस्ता चिसा मरुभूमि पनि छन्।

ग. दक्षिणी पठार: मध्यवर्ती पर्वतीय क्षेत्रको दक्षिणतिर पुराना र कडा चट्टानले बनेका पठार छन्। भारतको डेक्कन पठार र साउदी अरबको अरबको पठार यस्तै पठार हुन्। दुई पर्वत श्रेणीबिच रहेको इरानको पठार पनि यसैअन्तर्गत पर्छ।

घ. नदी बेँसी वा मैदान: नदीले बगाएर ल्याएको माटो थुप्रिएर बनेको समथर भूभागलाई नदी बेँसी वा नदीको मैदान भनिन्छ। एसियामा टिग्रिस र युफ्रेटिस, सिन्धु, गङ्गा, ब्रह्मपुत्र र इरावतीका मैदान छन्। त्यस्तै ह्वाङहो, याङ्सी, सिक्याङ, मेनाम र मेकाङले बनाएका मैदान पनि एसियाका मुख्य नदी बेँसी हुन्। उर्वर माटो र प्रशस्त पानीका कारण यी मैदान धान खेतीका लागि प्रसिद्ध छन् र यहाँ धेरै मानिस बस्छन्। प्राचीन सभ्यता पनि यिनै नदीका किनारमा विकास भएका थिए।

ङ. द्वीपसमूह: एसियाको पूर्वी र दक्षिण-पूर्वी भागमा धेरै टापु छन्। जापान, फिलिपिन्स र इन्डोनेसिया यसका मुख्य द्वीपसमूह हुन्। यी टापुको बिचको भाग अग्लो र पहाडी हुन्छ भने किनारको भाग समथर हुन्छ। १७,००० भन्दा बढी टापु भएको इन्डोनेसिया संसारकै सबैभन्दा ठुलो द्वीपसमूह राष्ट्र हो। यी टापुहरू पृथ्वीका प्लेट जुध्ने ठाउँमा पर्ने भएकाले यहाँ ज्वालामुखी र भूकम्प धेरै जान्छन्।

हावापानी र वनस्पति

एसिया भूमध्यरेखादेखि उत्तरी ध्रुव नजिकसम्म फैलिएको छ। यहाँ समुद्रदेखि धेरै टाढा पर्ने भित्री भाग र अत्यन्त अग्ला पठार पनि छन्। त्यसैले संसारमा पाइने लगभग सबै प्रकारका हावापानी एसियामा पाइन्छन्। हावापानीअनुसार यहाँका वनस्पति र वन्यजन्तु पनि फरक छन्:

हावापानी	कहाँ पाइन्छ	विशेषता	वनस्पति र वन्यजन्तु
१. भूमध्यरेखीय	मलेसिया, सिङ्गापुर, इन्डोनेसिया	वर्षभरि गर्मी (औसत करिब २७ °से), वर्षभरि वर्षा, वार्षिक २०० सेमिभन्दा बढी	घना, अग्ला, कडा काठका सदाबहार वन; ओराङ्गुटान, हात्ती, गैँडा, बाघ, सरीसृप र रङ्गीचङ्गी चराचुरुङ्गी
२. ऊष्ण मनसुनी	भारत, नेपालको तराई, बङ्गलादेश, म्यानमार, थाइल्यान्ड, फिलिपिन्स, दक्षिणी चीन	ग्रीष्म गर्मी (करिब ३२ °से), हिउँद न्यानो (करिब १५ °से), मनसुनमा धेरै वर्षा, वार्षिक १५० सेमिभन्दा बढी	पतझर वन, सुक्खायाममा पात झर्छन्; बाघ, हात्ती, गैँडा, मृग, बँदेल, सरीसृप र चराचुरुङ्गी
३. समशीतोष्ण मनसुनी (चिनियाँ प्रकार)	मध्य र दक्षिण-पूर्वी चीन, दक्षिणी जापान, दक्षिण कोरिया	ग्रीष्म तातो र ओसिलो, हिउँद चिसो, गर्मीमा वर्षा, वार्षिक करिब १०० देखि १५० सेमि	तटमा सदाबहार, भित्र पतझर र अग्ला भागमा कोणधारी वन; भालु, मृग, फ्याउरो, ब्वाँसो र चीनका बाँसका जङ्गलमा पान्डा
४. ऊष्ण मरुस्थलीय	अरब र थार मरुभूमि	दिउँसो अत्यन्त गर्मी (ग्रीष्ममा ४५ °से भन्दा बढी), रात र हिउँद चिसो, वर्षा २५ सेमिभन्दा कम	काँडे झाडी, बाक्ला पात र लामा जरा भएका बिरुवा, मरुद्यानमा खजुर; उँट, हायना, मरुभूमिको फ्याउरो, छेपारो, सर्प, बिच्छी
५. शीतोष्ण मरुस्थलीय	मध्य एसियाका मरुभूमि, गोबी, तिब्बत	समुद्रदेखि टाढा र अग्लो भएकाले सुक्खा, ग्रीष्म छोटो, हिउँद अत्यन्त चिसो	थोरै घाँस र झाडी; दुई कुमे उँट, याक, जङ्गली गधा, फ्याउरो, मुसा
६. मन्चुरियन प्रकार	उत्तर-पूर्वी चीन (मन्चुरिया), उत्तर कोरिया, उत्तरी जापान	ग्रीष्म न्यानो (करिब २० °से), हिउँद लामो र अत्यन्त चिसो, गर्मीमा वर्षा, वार्षिक करिब ७५ सेमि	पतझर र कोणधारी वन; बाक्लो रौँ भएका सेबल, भालु, फ्याउरो, खरायो, मृग र साइबेरियाली बाघ
७. भूमध्यसागरीय	टर्की, सिरिया, लेबनान, इजरायलका किनार	ग्रीष्म तातो र सुक्खा (२१–२६ °से), हिउँद न्यानो र ओसिलो (५–१० °से), वर्षा हिउँदमा, वार्षिक करिब ४० देखि ७५ सेमि	बाक्ला पात भएका सदाबहार बोट, जैतुन, अङ्गुर, अञ्जीर र सुन्तला जातका फलफूल; खरायो, स्याल, चराचुरुङ्गी
८. समशीतोष्ण घाँसे भूमि (स्टेप्स)	गोबीको उत्तर र कजाकिस्तान, मङ्गोलिया	ग्रीष्म तातो, हिउँद अत्यन्त चिसो र हिउँ पर्ने, वर्षा २५ देखि ५० सेमि	रुख नभएका विशाल घाँसे मैदान, जसलाई स्टेप्स भनिन्छ; साइगा मृग, जङ्गली घोडा, ब्वाँसो, मारमोट
९. ठन्डा समशीतोष्ण (साइबेरियन)	साइबेरिया	ग्रीष्म छोटो र न्यानो, हिउँद लामो र अत्यन्त ठन्डा, हिउँका रूपमा वर्षा	सल्ला र लार्च जस्ता कोणधारी वन, जसलाई टाइगा भनिन्छ; खैरो भालु, ब्वाँसो, लिन्क्स, सेबल, बाहुसिङ्गे मृग, रेनडियर
१०. टुन्ड्रा	सुमेरु वृत्तभन्दा उत्तर, सुमेरु महासागरको किनार	ग्रीष्म छोटो र चिसो (१० °से भन्दा कम), हिउँद लामो र अत्यन्त चिसो, जमिनमुनि सधैँ जमेको माटो	रुख हुँदैनन्; काई, झ्याउ, लेउ र गर्मीमा छिटो फुल्ने साना फूल; रेनडियर, ध्रुवीय फ्याउरो, लेमिङ, किनारमा ध्रुवीय भालु

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

एसियाका मानिस के काम गरेर जीविका चलाउँछन् भन्ने कुरा त्यहाँको धरातल, हावापानी र प्राकृतिक स्रोतमा धेरै भर पर्छ। मरुभूमिमा उँट पालिन्छ, नदीका मैदानमा धान फल्छ, टापुका किनारमा माछा मारिन्छ र खनिज भएका ठाउँमा उद्योग खुल्छन्। हावापानी र स्रोतसाधन फरक भएकाले एसियाका विभिन्न क्षेत्रको आर्थिक क्रियाकलाप र जीवनशैली पनि फरक छन्। यस पाठमा एसियालाई पाँच क्षेत्रमा बाँडेर पढिन्छ।

पश्चिम एसिया (मध्यपूर्व)

साउदी अरब र वरपरका देश, टर्की, इरान र टिग्रिस र युफ्रेटिस नदीबिचको भूभाग पश्चिम एसिया मा पर्छन्। यसलाई मध्यपूर्व पनि भनिन्छ। यो क्षेत्र एसिया, युरोप र अफ्रिका तीनै महादेश जोडिने ठाउँमा छ।

धेरैजसो भागमा मरुस्थलीय हावापानी भएकाले यहाँ खेती कम हुन्छ। पानी पाइने मरुद्यान, अर्थात् मरुभूमिभित्रका मूल र कुवा भएका ठाउँमा र नदीका किनारमा मात्र गहुँ, जौ, खजुर र फलफूल फल्छन्। मरुभूमिमा बस्ने धेरै मानिसको जीविकाको आधार पशुपालन हो। भेडा, बाख्रा, गाई र उँट पालिन्छन्। उँट धेरै दिनसम्म पानी नपिई तातो बालुवामा हिँड्न सक्ने भएकाले मरुभूमिमा यातायातको मुख्य साधन रहँदै आएको छ। त्यसैले यसलाई मरुभूमिको जहाज भनिन्छ। पानीको अभावले धेरैजसो भागमा जनघनत्व कम छ।

प्राचीन कालदेखि नै यो क्षेत्र एसिया, युरोप र अफ्रिका जोड्ने व्यापारको केन्द्र थियो। यहाँका मानिस व्यापार र उद्योगमा संलग्न छन्। यो क्षेत्र पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यासका लागि प्रसिद्ध छ। संसारको प्रमाणित कच्चा तेल भण्डारको करिब आधा भाग यही क्षेत्रमा छ र संसारले निर्यात गर्ने कच्चा तेलको एक तिहाइभन्दा बढी यहीँबाट जान्छ। तेलबाट आएको आम्दानीले साउदी अरब, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स र कुवेत जस्ता देशको आर्थिक अवस्था र जीवनस्तरमा ठुलो परिवर्तन आयो। तेलको भर मात्र नपरोस् भनेर यी देश अहिले पर्यटन, उड्डयन, व्यापार र सेवामा लगानी गरिरहेका छन्। लाखौँ नेपाली युवा यिनै देशमा काम गर्छन्।

यहाँका धेरैजसो मानिस इस्लाम धर्म मान्छन्। यहुदी, इसाई र इस्लाम तीनै धर्मको उद्गम यही क्षेत्रमा भएको हो। यहाँ अरबी, हिब्रु, फारसी र टर्की भाषा बोलिन्छन्। अरब, फारसी (इरानी), टर्की, कुर्द र यहुदी जाति यहाँ बस्छन्।

दक्षिण एसिया

हिन्दुकुश र हिमालय पर्वतको दक्षिणमा पर्ने भूभाग दक्षिण एसिया हो। नेपाल, भारत, बङ्गलादेश, पाकिस्तान, भुटान, श्रीलङ्का, माल्दिभ्स र अफगानिस्तान यसमा पर्छन्। हिमालयभन्दा दक्षिणको भारत र वरपरको भूभागलाई भारतीय उपमहाद्वीप पनि भनिन्छ।

यहाँका ठुला नदी हिमालयबाट निस्कने भएकाले पानी प्रशस्त छ। नदीले बगाएर ल्याएको पाँगो माटोले बनेका उर्वर मैदान र समथर भूभाग धेरै छन्। कृषि, पशुपालन, उद्योग, व्यापार, पर्यटन र माछा मार्ने काम यहाँका मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। धान, गहुँ र मकै जस्ता खाद्य बाली र चिया, जुट, उखु, कपास, तेलहन, दलहन र मसला जस्ता नगदे बाली प्रशस्त उत्पादन हुन्छन्। धेरै मानिस अझै कृषि र पशुपालनमा निर्भर छन्, तर उद्योग, सूचना प्रविधि र सेवा क्षेत्र छिटो बढ्दै छन्। भारत, पाकिस्तान र बङ्गलादेशमा कपडा, औषधी, खाद्य र खनिजमा आधारित धेरै उद्योग छन्।

यहाँ फलामको धाउ, बक्साइट, कोइला, तामा, पेट्रोलियम र अभ्रख जस्ता खनिज पाइन्छन्। ऊर्जाका लागि कोइला, पेट्रोलियम र जलविद्युत् प्रयोग हुन्छन्। समथर उर्वर जमिन र मनसुनी वर्षाका कारण गङ्गा र ब्रह्मपुत्रका मैदान संसारकै सबैभन्दा घना बस्ती भएका क्षेत्रमा पर्छन्।

यो क्षेत्र प्राचीन सभ्यता र संस्कृतिको उद्गम स्थल हो। सिन्धु घाटी सभ्यता यहीँ फस्टाएको थियो। हिन्दु, बौद्ध, जैन र सिख धर्मको उत्पत्ति यहीँ भएको हो। त्यसैले यसलाई पूर्वीय सभ्यता र संस्कृतिको उद्गम स्थल भनिन्छ। यहाँ हिन्दु धर्म मान्नेको सङ्ख्या सबैभन्दा धेरै छ। पाकिस्तान, बङ्गलादेश, अफगानिस्तान र माल्दिभ्समा इस्लाम मान्नेको बहुमत छ भने भुटान र श्रीलङ्कामा बौद्ध धर्म मान्नेको। यहाँ हिन्दी, बङ्गाली, उर्दु, नेपाली, तमिल र सिंहलीलगायत सयौँ भाषा बोलिन्छन्।

दक्षिण-पूर्वी एसिया

चीनको दक्षिण र भारतको पूर्वमा पर्ने म्यानमार, थाइल्यान्ड, लाओस, कम्बोडिया, भियतनाम, मलेसिया, सिङ्गापुर, इन्डोनेसिया, फिलिपिन्स, ब्रुनाई र टिमोर-लेस्ते दक्षिण-पूर्वी एसिया मा पर्छन्। सिङ्गापुर, मलेसिया, थाइल्यान्ड, इन्डोनेसिया, फिलिपिन्स र भियतनामले उद्योग र व्यापारबाट छिटो आर्थिक वृद्धि गरेका छन्।

यहाँ जनसङ्ख्या बाक्लो छ। मानिस कृषि, पशुपालन, पर्यटन, उद्योग, व्यापार र माछा मार्ने काममा संलग्न छन्। खाद्य बालीमा धान मुख्य हो। थाइल्यान्ड र भियतनाम संसारका ठुला चामल निर्यातक देश हुन्। नगदे बालीमा रबर, पाम तेल, नरिवल, उखु र कफी हुन्छन्। इन्डोनेसिया र मलेसियाले संसारको धेरैजसो पाम तेल उत्पादन गर्छन्। किनारमा बस्ने मानिस माछा मार्छन्। यहाँ टिन, बक्साइट, फलामको धाउ, पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास र कोइला पाइन्छन्। सुन्दर समुद्री किनार, टापु र मन्दिरका कारण पर्यटन उद्योग राम्रोसँग फस्टाएको छ। सिङ्गापुर संसारकै ठुला बन्दरगाह र वित्तीय केन्द्रमध्ये एक हो। सिङ्गापुर र मलेसियाका मानिसको जीवनस्तर उच्च छ।

यहाँ मलय, थाई, बर्मेली, भियतनामी, फिलिपिनो र चिनियाँ तथा भारतीय मूलका मानिस बस्छन्। इन्डोनेसिया, मलेसिया र ब्रुनाईमा इस्लाम, थाइल्यान्ड, म्यानमार, लाओस र कम्बोडियामा बौद्ध र फिलिपिन्स र टिमोर-लेस्तेमा इसाई धर्म मान्नेको बहुमत छ। इन्डोनेसियाको बाली टापुमा हिन्दु धर्म मान्नेको बहुमत छ।

पूर्वी एसिया

चीन, जापान, उत्तर कोरिया, दक्षिण कोरिया, मङ्गोलिया र ताइवान पूर्वी एसिया मा पर्छन्। यो एसियाको सबैभन्दा विकसित क्षेत्रमध्ये एक हो। चीनको पूर्वी भाग, जापान र दक्षिण कोरियामा जनघनत्व धेरै छ।

यहाँका मानिस कृषि, पशुपालन, उद्योग, सेवा, व्यापार र माछा मार्ने काममा संलग्न छन्। उद्योग र सेवा मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। चीन संसारकै सबैभन्दा ठुलो उत्पादक देश हो, जहाँ कपडादेखि मोबाइल, कम्प्युटर, सौर्य प्यानल र विद्युतीय गाडीसम्म बन्छन्। जापान र दक्षिण कोरिया गाडी, पानीजहाज, इलेक्ट्रोनिक सामान र रोबोटका लागि प्रसिद्ध छन्।

चीन, जापान र कोरिया धान उत्पादनका लागि प्रसिद्ध छन्। गहुँ, मकै, भटमास, चिया, कपास र रेसम पनि ठुलो परिमाणमा उत्पादन हुन्छन्। खेती र पशुपालनमा आधुनिक प्रविधि प्रयोग हुन्छ। यहाँ फलामको धाउ, सिसा, जस्ता, तामा, कोइला र पेट्रोलियम पाइन्छन्। चीन संसारमा सबैभन्दा धेरै जलविद्युत् उत्पादन गर्ने देश हो। उद्योगको तीव्र विकासले यहाँ आर्थिक वृद्धि उच्च भएको छ। जापान र दक्षिण कोरियामा प्रतिव्यक्ति आय र औसत आयु उच्च छ र जीवनशैली आधुनिक छ। पर्यटन पनि यहाँको महत्त्वपूर्ण आर्थिक क्रियाकलाप हो।

यहाँ धेरैजसो मङ्गोल मूलका मानिस बस्छन्। बौद्ध धर्मका साथै कन्फ्युसियस, ताओ र सिन्तो परम्परा यहाँको संस्कृतिमा गाँसिएका छन्। इसाई र इस्लाम धर्म मान्ने मानिस पनि बस्छन्। चिनियाँ, जापानी, कोरियाली र मङ्गोलियाली भाषा बोलिन्छन्। यहाँको साक्षरता दर उच्च छ।

मध्य र उत्तरी एसिया

हिमालयको उत्तरका कजाकिस्तान, उज्बेकिस्तान, तुर्कमेनिस्तान, किर्गिस्तान र ताजिकिस्तान, चीनको पश्चिमी भाग र मङ्गोलिया मध्य एसिया मा पर्छन्। रुसको एसियाली भाग, अर्थात् साइबेरिया उत्तरी एसिया हो।

कठोर हावापानीका कारण यस क्षेत्रको जनजीवन सहज छैन। कृषि र पशुपालन मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। गहुँ, जौ, मकै, आलु र सिँचाइ भएका ठाउँमा कपास र धान फल्छन्। मध्य एसियामा विशाल घाँसे मैदान, अर्थात् स्टेप्स भएकाले भेडा, बाख्रा, घोडा र उँट पालिन्छन्। अत्यन्त चिसो हावापानीका कारण यहाँ बस्ती पातलो र जनघनत्व कम छ।

रुसको साइबेरियामा टाइगा भनिने विशाल कोणधारी जङ्गल छ। यसको काठ फर्निचर, घर र कागज बनाउन प्रयोग हुन्छ। साइबेरियामा पेट्रोलियम, प्राकृतिक ग्यास, कोइला, निकेल, सुन र हिरा प्रशस्त पाइन्छन्। कजाकिस्तान संसारमा सबैभन्दा धेरै युरेनियम निकाल्ने देश हो। रुस र चीनमा ठुला नदीबाट धेरै जलविद्युत् उत्पादन हुन्छ। यिनै खनिज र ऊर्जाले यस क्षेत्रको आर्थिक र सामाजिक जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारेका छन्।

उत्तरी एसियामा रुसी मूलका मानिसको बाहुल्य छ र धेरैजसो इसाई धर्म मान्छन्। मध्य एसियाका कजाक, उज्बेक, किर्गिज र ताजिक धेरैजसो इस्लाम धर्म मान्छन् भने मङ्गोलियामा बौद्ध धर्म मान्नेको बहुमत छ।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

नक्सामा युरोप हेर्दा यसको किनार निकै घुमाउरो देखिन्छ। समुद्र ठाउँ ठाउँमा जमिनभित्र पसेको छ र जमिन धेरै ठाउँमा समुद्रभित्र निस्केको छ। तीनतिर समुद्र र एकातिर जमिनले घेरिएको भूभागलाई प्रायद्वीप भनिन्छ। युरोप आफैँ एसियाबाट पश्चिमतिर निस्केको प्रायद्वीप हो र यसभित्र पनि स्क्यान्डिनेभिया, इबेरिया, इटाली र बाल्कन जस्ता धेरै प्रायद्वीप छन्। त्यसैले युरोपलाई प्रायद्वीपको पनि प्रायद्वीप भनिन्छ।

उत्तरी युरोपमा हिमनदीले खोपेका गहिरा उपत्यकामा समुद्र पसेर साँघुरा र लामा खाडी बनेका छन्। यस्ता खाडीलाई फियोर्ड भनिन्छ। किनार लामो र घुमाउरो भएकाले युरोपका धेरैजसो देशको समुद्रसम्म पहुँच छ। तर स्विजरल्यान्ड, अस्ट्रिया, हङ्गेरी र चेकिया जस्ता केही भूपरिवेष्टित देश पनि छन्।

अवस्थिति

युरोप संसारको दोस्रो सानो महादेश हो। यसको क्षेत्रफल करिब १ करोड २ लाख वर्ग किलोमिटर छ। यसको मूल भूभाग करिब ३६° उत्तरी अक्षांशदेखि ७१° उत्तरी अक्षांशसम्म र करिब १०° पश्चिमी देशान्तरदेखि युराल पर्वतसम्म, अर्थात् करिब ६६° पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। पश्चिमको आइसल्यान्ड टापु करिब २४° पश्चिमसम्म पुग्छ।

पूर्वमा युराल पर्वत, युराल नदी र क्यास्पियन सागर र दक्षिण-पूर्वमा ककेशस पर्वतले युरोपलाई एसियाबाट छुट्याउँछन्। पश्चिममा एट्लान्टिक (आन्ध्र) महासागर, उत्तरमा सुमेरु महासागर र दक्षिणमा भूमध्य सागर पर्छन्। भूमध्य सागरको पारि अफ्रिका छ। स्पेन र अफ्रिकाबिचको जिब्राल्टर जलसन्धि करिब १४ किलोमिटर मात्र चौडा छ।

धरातलीय स्वरूप

धरातलका आधारमा युरोपलाई तीन भागमा बाँडिन्छ:

क. उत्तर-पश्चिमी उच्च भूमि: नर्वे र स्विडेनदेखि पश्चिममा स्कटल्यान्ड र आयरल्यान्डसम्म फैलिएको उच्च भूभागलाई उत्तर-पश्चिमी उच्च भूमि भनिन्छ। यसलाई स्क्यान्डिनेभियाको उच्च भूमि पनि भनिन्छ। यो भाग करोडौँ वर्ष पुराना, घोटिएर होचा भएका मोडदार पर्वत र कडा चट्टानले बनेको छ। हिमयुगमा हिमनदीले यहाँ उपत्यका र ताल खोपेका थिए। स्विडेन र फिनल्यान्डको अझ पुरानो चट्टानले बनेको भागलाई बाल्टिक शिल्ड भनिन्छ। यहाँ फलाम जस्ता खनिज पाइन्छन्। भिराला पहाड र प्रशस्त पानीका कारण यहाँ धेरै जलविद्युत् उत्पादन हुन्छ।

ख. मध्य मैदानी भाग: उत्तरी उच्च भूमिको दक्षिणतिर पश्चिममा फ्रान्सको एट्लान्टिक किनारदेखि पूर्वमा युराल पर्वतसम्म विशाल मैदान फैलिएको छ। त्रिकोण आकारको यो मैदान पश्चिममा साँघुरो छ र पूर्वतिर क्रमशः फराकिलो हुँदै रुसको ठुलो भागमा फैलिएको छ। उत्तरी फ्रान्स, बेल्जियम, नेदरल्यान्ड, जर्मनी, पोल्यान्ड र रुसको धेरै भाग यही मैदानमा पर्छन्। हिमयुगमा हिमनदीले थुपारेको माटो र भोल्गा, डन, निपर, भिस्चुला र राइन जस्ता नदीले ल्याएको माटोले यो मैदान मलिलो छ र खेतीका लागि उपयुक्त छ। यसको दक्षिणी किनारमा जर्मनीको रुर र पोल्यान्डको सिलेसिया जस्ता कोइला क्षेत्र छन्, जहाँको कोइलाले ठुला उद्योग फस्टाए। युरोपको धेरै जनसङ्ख्या यही भागमा बस्छ।

ग. दक्षिणी पर्वतीय क्षेत्र: मध्य मैदानको दक्षिणमा आल्प्स, पिरेनिज, एपेनाइन, कार्पाथियन, बाल्कन र ककेशस पर्वत श्रेणी छन्। यी पर्वत अफ्रिकी र युरोपेली प्लेट जुधेर बनेका हुन्। यी हिमालय बनेकै समयतिर उठेका नयाँ मोडदार पर्वत हुन्। आल्प्स फ्रान्स, स्विजरल्यान्ड, इटाली, जर्मनी र अस्ट्रिया हुँदै फैलिएको छ। यसको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो मोन्ट ब्ल्याङ्क (करिब ४,८०६ मिटर) फ्रान्स र इटालीको सिमानामा छ। आल्प्सको पूर्वमा कार्पाथियन पर्वत छ भने पिरेनिज पर्वत फ्रान्स र स्पेनको सिमानामा छ। कृष्ण सागर र क्यास्पियन सागरबिचको ककेशस पर्वतमा युरोपको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो एल्ब्रस (५,६४२ मिटर) छ।

युरोपका मुख्य नदी भोल्गा (करिब ३,५३० किलोमिटर, युरोपकै सबैभन्दा लामो), डेन्युब, निपर, डन, राइन, एल्बे, भिस्चुला, लोयर, सेन, रोन, पो र टेम्स हुन्। भोल्गा क्यास्पियन सागरमा र डेन्युब कृष्ण सागरमा मिसिन्छन्। डेन्युब जर्मनीदेखि रोमानियासम्म १० देश भएर बग्छ, जुन संसारमै सबैभन्दा धेरै देश हुँदै बग्ने नदी हो। राइन जस्ता नदीमा ठुला डुङ्गा र पानीजहाज चल्ने भएकाले यी नदी व्यापारका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छन्।

हावापानी र प्राकृतिक वनस्पति

युरोपको धेरैजसो भाग समशीतोष्ण क्षेत्रमा पर्छ र यसको किनार लामो छ। त्यसैले यहाँको हावापानीमा समुद्रको धेरै प्रभाव छ र धेरैजसो ठाउँमा हावापानी न ज्यादै गर्मी, न ज्यादै जाडो, मध्यम र रमाइलो हुन्छ। भित्री भागबाहेक धेरैजसो ठाउँमा प्रशस्त वर्षा हुन्छ। युरोपमा यी हावापानी पाइन्छन्:

क. टुन्ड्रा हावापानी: सुमेरु वृत्तभन्दा उत्तरका नर्वे, स्विडेन, फिनल्यान्ड र रुसका भागमा टुन्ड्रा हावापानी पाइन्छ। यहाँ गर्मी अत्यन्त छोटो र चिसो हुन्छ, सबैभन्दा तातो महिनामा पनि तापक्रम १० °से जति मात्र हुन्छ। हिउँद लामो र अत्यन्त चिसो हुन्छ र तापक्रम ० °से भन्दा धेरै तल झर्छ। जमिनमुनिको माटो सधैँ जमेको हुन्छ।

ख. पश्चिमी सामुद्रिक (ब्रिटिस प्रकारको) हावापानी: बेलायत, आयरल्यान्ड, फ्रान्सको उत्तर, बेल्जियम, नेदरल्यान्ड, डेनमार्क र नर्वेको किनारमा यस्तो हावापानी पाइन्छ। समुद्रबाट आउने पश्चिमी वायुका कारण यहाँ बर्सैभरि पानी पर्छ। हिउँद न्यानो र ओसिलो र गर्मी शीतल हुन्छ। हिउँद र गर्मीको तापक्रममा धेरै फरक हुँदैन।

ग. समशीतोष्ण घाँसे भूमिको हावापानी: युक्रेन र दक्षिणी रुसको मैदानमा समुद्रदेखि टाढा पर्ने भएकाले गर्मीमा गर्मी र हिउँदमा अत्यन्त जाडो हुन्छ। यस्तो धेरै फरक पर्ने हावापानीलाई विषम हावापानी भनिन्छ। गर्मीमा केही वर्षा हुन्छ, तर कम हुन्छ। यसलाई समशीतोष्ण तृणभूमि वा स्टेप्सको हावापानी भनिन्छ।

घ. अर्धमरुस्थलीय हावापानी: क्यास्पियन सागरदेखि युराल पर्वतसम्मको भागमा गर्मी तातो र सुक्खा र हिउँद चिसो र सुक्खा हुन्छ। गर्मीमा अत्यन्त कम वर्षा हुन्छ र हिउँदमा केही हिउँ पर्छ। त्यसैले यसलाई अर्धमरुभूमि पनि भनिन्छ।

ङ. भूमध्यसागरीय हावापानी: भूमध्य सागर वरपरका स्पेन, पोर्चुगल, दक्षिणी फ्रान्स, इटाली र ग्रिसमा यस्तो हावापानी पाइन्छ। यहाँ गर्मी तातो र सुक्खा र हिउँद न्यानो र ओसिलो हुन्छ। हिउँदमा पश्चिमी वायु यहाँसम्म आएर वर्षा गराउँछ। गर्मीमा सुक्खा व्यापारिक वायुको क्षेत्र उत्तरतिर सर्ने भएकाले वर्षा हुँदैन।

हावापानीअनुसार युरोपका वनस्पति पनि फरक छन्:

• क.टुन्ड्रा वनस्पति: अत्यन्त चिसो उत्तरी किनारमा रुख हुँदैनन्। काई, झ्याउ, लेउ र गर्मीमा फुल्ने साना बुट्यान मात्र पाइन्छन्।
• ख.कोणधारी वन (टाइगा): टुन्ड्राको दक्षिणमा स्क्यान्डिनेभिया, फिनल्यान्ड र उत्तरी रुसमा सल्ला, स्प्रुस र भोजपत्रको विशाल वन फैलिएको छ।
• ग.समशीतोष्ण पतझर र मिश्रित वन: पश्चिम र मध्य युरोपमा ओक, बिच र मेपल जस्ता चौडा पात भएका रुख हिउँदमा पात झार्छन्। धेरैजसो वन फँडानी गरेर खेती र बस्ती बनाइएको छ।
• घ.स्टेप्स घाँसे भूमि: कृष्ण सागर र क्यास्पियन सागरबिच मसिना, बाक्ला र पोसिला घाँसका विशाल मैदान छन्। यसको कालो मलिलो माटोमा अहिले धेरैजसो गहुँ खेती हुन्छ।
• ङ.भूमध्यसागरीय वनस्पति: लामो जरा, साना, बाक्ला र चिल्ला पात र बाक्लो बोक्रा भएका बोट, जसले सुक्खा गर्मीमा पानी जोगाउँछन्। जैतुन, कर्क ओक, सुन्तला, कागती र अङ्गुर यहाँका मुख्य बोट हुन्। यहाँ यति धेरै फलफूल फल्ने भएकाले यस क्षेत्रलाई संसारको बगैँचा भनिन्छ।
• च.अल्पाइन वनस्पति: आल्प्स र अरू दक्षिणी पर्वतमा उचाइअनुसार सल्ला, देवदार, ओखर र भोजपत्र जस्ता रुख र माथि घाँसे खर्क पाइन्छन्।

युरोपमा खैरो भालु, ब्वाँसो, लिन्क्स, लोखर्के, खरायो, मृग, युरोपेली बाइसन र उत्तरमा रेनडियर पाइन्छन्।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

युरोप आर्थिक र भौतिक रूपमा विकसित महादेश हो। यहाँका मानिसले विज्ञान, प्रविधि र खोजमा धेरै प्रगति गरेका छन् र त्यसैले उनीहरूलाई विकसित हुन मदत गरेको छ। करिब सन् १७६० तिर बेलायतबाट सुरु भएको औद्योगिक क्रान्ति ले कृषि, खानी, उद्योग, यातायात, विज्ञान र प्रविधिमा ठुलो परिवर्तन ल्यायो। हातले गरिने काम मेसिनले गर्न थाल्यो, कोइलाले चल्ने वाष्प इन्जिनले कारखाना, रेल र पानीजहाज चलाए। त्यसको प्रभाव आर्थिक र सामाजिक जीवनमा पनि पर्‍यो। अहिले युरोपका धेरैजसो देशमा उद्योग र कलकारखाना छन् र संसारको अर्थतन्त्रमा युरोपेली देशको ठुलो प्रभाव छ।

युरोपमा करिब ७४ करोड मानिस बस्छन्। यहाँ युरोपकै विभिन्न जाति र राष्ट्रका मानिसका साथै एसिया, अफ्रिका र अन्य महादेशबाट आएर बसेका मानिस पनि छन्। शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा राम्ररी विकसित छन्। यहाँ रुसी, जर्मन, फ्रान्सेली, अङ्ग्रेजी, इटालियन, स्पेनी, पोलिस र पोर्चुगिज जस्ता धेरै भाषा बोलिन्छन्। यस महादेशमा ठुला वैज्ञानिक, अन्वेषक, कलाकार, लेखक र दार्शनिक जन्मे, जसले समग्र मानव समुदायको प्रगतिमा ठुलो योगदान दिए। यहाँका धेरैजसो मानिस इसाई धर्म मान्छन्। कुनै धर्म नमान्ने मानिस पनि धेरै छन् र इस्लाम लगायत अरू धर्म मान्ने मानिस पनि बस्छन्। प्राकृतिक स्रोत र साधनको उपयोग गरेर यहाँका मानिसले आर्थिक प्रगति गरेका छन्। युरोपका मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप यस्ता छन्:

कृषि

युरोपमा खेती गर्ने मानिसको सङ्ख्या घट्दै गएको छ। युरोपेली सङ्घका देशमा काम गर्ने मानिसमध्ये करिब ४ प्रतिशत मात्र कृषिमा छन् (सन् २०२३)। रोमानिया, बुल्गेरिया, ग्रिस र पोल्यान्ड जस्ता देशमा यो अनुपात बढी छ। तैपनि मेसिन र प्रविधिका कारण थोरै मानिसले धेरै उत्पादन गर्छन्।

हावापानी र धरातलको विविधताले यहाँ धेरै प्रकारका बाली हुन्छन्। मुख्य खाद्यान्न बाली गहुँ, जौ, राई, जई र मकै हुन्। धान इटालीको पो नदीको मैदान र स्पेनमा हुन्छ। नगदे बालीमा चिनी बनाउने चुकन्दर (सुगर बिट), आलु, सूर्यमुखी, तोरी, कपास, सुर्ती र फलफूल पर्छन्। धेरै मानिस भएको र खेतीयोग्य जमिन कम भएको ठाउँमा सघन खेती गरिन्छ: थोरै जमिनमा धेरै परिश्रम, पुँजी, आधुनिक औजार र मेसिन, उन्नत बिउ, मल र कीटनाशक औषधी प्रयोग गरेर बढी उत्पादन गरिन्छ। सहर नजिक व्यावसायिक तरकारी, फलफूल र फूल खेती गरिन्छ। नेदरल्यान्डको ट्युलिप र फूलको व्यापार संसारभरि प्रसिद्ध छ। यहाँको धेरै उत्पादन उद्योगको कच्चा पदार्थका रूपमा प्रयोग हुन्छ।

पशुपालन

युरोपको धेरैजसो भाग समशीतोष्ण क्षेत्रमा पर्छ र यहाँ प्रशस्त घाँसे भूमि छ। उत्तर-पश्चिमको स्क्यान्डिनेभियादेखि बेलायतसम्म ओसिलो हावापानीमा बर्सैभरि हरियो घाँस हुन्छ र पूर्वी युरोपमा स्टेप्सका घाँसे मैदान छन्। यहाँ गाई, भेडा, सुँगुर, हाँस र कुखुरा पालिन्छन्। डेनमार्क, नेदरल्यान्ड, जर्मनी, फ्रान्स, पोल्यान्ड, बेल्जियम, आयरल्यान्ड र बेलायत दुध, चिज र मक्खन जस्ता दुग्धजन्य पदार्थका लागि संसारमै प्रसिद्ध छन्। पूर्वी र दक्षिणी युरोप, बाल्कन क्षेत्र र बेलायतका पहाडमा भेडा र बाख्रा मासु, दुध र ऊनका लागि पालिन्छन्।

मत्स्य व्यवसाय

युरोप तीनतिर समुद्रले घेरिएको छ र यसको किनार लामो र घुमाउरो छ। उत्तरी सागर र उत्तरी एट्लान्टिकमा चिसो र तातो सामुद्रिक धारा मिल्ने ठाउँमा माछाको खाना प्रशस्त हुन्छ। त्यसैले यहाँ माछा मार्ने व्यवसाय फस्टाएको छ। किनारका मानिस जाल, डुङ्गा, ठुला पानीजहाज र आधुनिक प्रविधि प्रयोग गरेर माछा मार्छन् र माछा प्रशोधन गरेर निर्यात पनि गर्छन्। नर्वे, आइसल्यान्ड, डेनमार्क, स्पेन, रुस, बेलायत, नेदरल्यान्ड, फ्रान्स, पोर्चुगल, फिनल्यान्ड, स्विडेन र जर्मनीमा माछा मार्ने व्यवसाय फस्टाएको छ।

खनिज

युरोपमा धेरै प्रकारका खनिज पाइन्छन्, तर सबै ठाउँमा बराबर छैनन्। स्क्यान्डिनेभिया खनिजको मुख्य क्षेत्र हो। धेरै पुराना खानी सकिएका वा बन्द भएका छन्:

• क.कोइला: पोल्यान्ड, जर्मनी (मुख्यतः लिग्नाइट), चेकिया, युक्रेन र रुसमा पाइन्छ। बेलायत, बेल्जियम र फ्रान्सका कोइला खानी बन्द भइसकेका छन्।
• ख.फलाम: स्विडेनको किरुना, युक्रेन र रुसमा धेरै पाइन्छ। फ्रान्सको लोरेनका फलाम खानी पनि पहिले प्रसिद्ध थिए।
• ग.पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यास: उत्तरी सागरमुनि (नर्वे र बेलायत), रुसको भोल्गा–युराल क्षेत्र र रोमानियामा पाइन्छ।
• घ.अरू खनिज: स्विडेन, आयरल्यान्ड र पोल्यान्डमा जस्ता, सिसा र तामा; ग्रिसमा आल्मुनियम बनाउने बक्साइट; युक्रेनमा म्याङ्गनिज पाइन्छ।

ऊर्जा र जलविद्युत्

युरोपको उत्तर र दक्षिणका पहाडी भागमा धेरै जलविद्युत् उत्पादन हुन्छ। नर्वे, स्विडेन, फ्रान्स, इटाली, स्विजरल्यान्ड र अस्ट्रिया जलविद्युत्मा अगाडि छन्। नर्वेको करिब ९० प्रतिशत बिजुली जलविद्युत्बाट आउँछ (सन् २०२४)। अरू देशले कोइला र ग्यासका थर्मल प्लान्ट, आणविक ऊर्जा, सौर्य ऊर्जा र वायु ऊर्जाबाट पनि बिजुली निकाल्छन्। फ्रान्सको आधाभन्दा धेरै बिजुली आणविक केन्द्रबाट आउँछ र डेनमार्कको करिब ६० प्रतिशत बिजुली हावाबाट उत्पादन हुन्छ (सन् २०२४)।

उद्योग

औद्योगिक क्रान्ति बेलायतबाट सुरु भए पनि यसको प्रभाव अरू देशमा पनि पर्‍यो र युरोपका धेरैजसो देश औद्योगिक बने। खानी र प्रविधिको विकासले उद्योगलाई सघायो। अधिकांश देश प्रशोधित वस्तु उत्पादन गर्छन्। यहाँ कृषिजन्य, खनिजजन्य, पशुजन्य र वनजन्य उद्योग धेरै छन्:

• क.कृषि र पशुजन्य उद्योग: कपडा, उनी सामान, चिनी, दुध, चिज र मक्खन।
• ख.वनजन्य उद्योग: स्क्यान्डिनेभिया र फिनल्यान्डको कोणधारी वनको काठबाट कागज, पल्प र फर्निचर।
• ग.खनिजजन्य र इन्जिनियरिङ उद्योग: फलाम र स्टिल, गाडी, रेल, पानीजहाज, हवाईजहाज र मेसिनका पाटपुर्जा।
• घ.रासायनिक उद्योग: रासायनिक मल, सिमेन्ट, प्लास्टिक, औषधी र सिन्थेटिक कपडा।
• ङ.भूमध्यसागरीय हावापानीका देशमा अङ्गुर र अरू फलफूलबाट बन्ने पेय, जैतुनको तेल र अत्तर (पर्फ्युम) बनाउने उद्योग।

अहिले युरोपका धेरै मानिस उद्योगभन्दा पनि बैङ्क, बिमा, पर्यटन, शिक्षा, स्वास्थ्य, सूचना प्रविधि र व्यापार जस्ता सेवा क्षेत्र मा काम गर्छन्।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

क्षेत्रफल र अवस्थिति

अस्ट्रेलिया महादेशको पूर्वमा प्रशान्त महासागर र तास्मान सागर, पश्चिम र दक्षिणमा हिन्द महासागर र उत्तरमा अराफुरा सागर र टिमोर सागर पर्छन्। अस्ट्रेलियाको मूल भूभाग करिब १०° दक्षिणी अक्षांशदेखि ३९° दक्षिणी अक्षांशसम्म र करिब ११३° पूर्वी देशान्तरदेखि १५४° पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। दक्षिणको तास्मानिया टापु करिब ४३.५° दक्षिणसम्म पुग्छ। यो महादेश पूरै दक्षिणी गोलार्धमा पर्छ र मकर रेखा यसको बिचबाट जान्छ।

अस्ट्रेलिया संसारको सबैभन्दा सानो महादेश हो। एउटै देशले पूरै महादेश ओगटेको यो एक मात्र महादेश हो। अस्ट्रेलिया देशको क्षेत्रफल करिब ७७ लाख वर्ग किलोमिटर छ, जुन संसारको जमिनको करिब ५ प्रतिशत हो। अस्ट्रेलिया, न्युजिल्यान्ड, पपुवा न्युगिनी र प्रशान्त महासागरका साना टापु देशलाई मिलाएर ओसेनिया भनिन्छ। ओसेनियामा फिजी, सोलोमन टापु, भानुआतु, सामोआ, टोंगा, किरिबाटी, माइक्रोनेसिया, मार्शल टापु, पलाउ, नाउरु र टुभालु गरी १४ देश छन्।

अस्ट्रेलियामा जनघनत्व निकै कम छ। करिब २ करोड ७० लाख मानिस बस्छन् र धेरैजसो पूर्वी र दक्षिण-पूर्वी किनारका सहरमा बस्छन्। आदिवासीको सङ्ख्या कम र बाहिरबाट आएर बसेका आप्रवासी र तिनका सन्तानको सङ्ख्या धेरै छ।

भौगोलिक विभाजन

धरातलका आधारमा अस्ट्रेलियालाई तीन भागमा बाँडिन्छ:

क. पूर्वी उच्च भूमि: उत्तर-पूर्वको केप योर्क प्रायद्वीपदेखि दक्षिणको तास्मानियासम्म पूर्वी किनारसँगै फैलिएको पहाडी भागलाई पूर्वी उच्च भूमि भनिन्छ। यहाँ उत्तरदेखि दक्षिणसम्म करिब ३,५०० किलोमिटर लामो ग्रेट डिभाइडिङ रेन्ज फैलिएको छ। यो पर्वत श्रेणी करोडौँ वर्ष पुरानो र घोटिएर होचो भएको छ। यसको धेरैजसो भाग १,००० मिटरभन्दा होचो छ र दक्षिणतिर अलि अग्लो छ। यसको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो कोसिअस्को (२,२२८ मिटर) हो, जुन काठमाडौँ उपत्यकाको फुल्चोकी (२,७८२ मिटर) भन्दा पनि होचो छ। यसको पूर्वतिर समुद्रको किनारसँगै साँघुरो मैदान छ। उत्तर-पूर्वी किनारनजिकै समुद्रमा संसारकै सबैभन्दा ठुलो मुगा चट्टान (कोरल रिफ) ग्रेट ब्यारियर रिफ छ। यसको लम्बाइ २,३०० किलोमिटरभन्दा बढी छ।

ख. मध्य मैदानी भाग: उत्तरमा कार्पेन्टेरियाको खाडीदेखि दक्षिणी समुद्रसम्म पूर्वी उच्च भूमि र पश्चिमी उच्च समस्थलीका बिच फैलिएको भागलाई मध्य मैदानी भाग भनिन्छ। यो अस्ट्रेलियाको सबैभन्दा होचो र समथर भाग हो। यसलाई तीन भागमा बाँडिन्छ: कार्पेन्टेरियाको मैदान, आयर ताल बेसिन र मरे–डार्लिङ नदी बेसिन। मरे अस्ट्रेलियाको सबैभन्दा लामो नदी हो र डार्लिङ यसको मुख्य सहायक नदी हो। आयर ताल समुद्र सतहभन्दा करिब १५ मिटर तल छ र अस्ट्रेलियाको सबैभन्दा होचो ठाउँ हो। यो प्रायः सुक्खा नुनिलो मैदान हुन्छ र धेरै पानी परेका वर्षमा मात्र पानीले भरिन्छ। आयर, टरेन्स र गेर्डनर यहाँका मुख्य नुनिला ताल हुन्।

ग. पश्चिमी उच्च समस्थली: यो उच्च समस्थलीले अस्ट्रेलियाको करिब दुई तिहाइ भाग ओगटेको छ। यो संसारकै सबैभन्दा पुराना कडा चट्टानमध्ये केहीले बनेको छ। यसको उचाइ प्रायः ३०० देखि ६०० मिटर छ, त्यसैले यो मध्य मैदानभन्दा अलि अग्लो छ। यहाँ सुन, फलाम र निकेल जस्ता धेरै खनिज पाइन्छन्। यसको धेरैजसो भाग मरुभूमि वा अर्धमरुभूमि हो। ग्रेट स्यान्डी, गिब्सन, ग्रेट भिक्टोरिया र तानामी मरुभूमिलाई मिलाएर ग्रेट अस्ट्रेलियन मरुभूमि पनि भनिन्छ। अस्ट्रेलियाको बिचमा रहेको रातो बलौटे ढुङ्गाको विशाल चट्टान उलुरु पर्यटकका लागि प्रसिद्ध छ। यसलाई पहिले आयर्स रक भनिन्थ्यो।

हावापानी

अस्ट्रेलिया दक्षिणी गोलार्धमा भएकाले यहाँका ऋतु उत्तरी गोलार्धभन्दा उल्टो हुन्छन्। नेपालमा गर्मी हुँदा अस्ट्रेलियामा जाडो हुन्छ। अस्ट्रेलियाको आधाभन्दा बढी भागमा वर्षमा ५० सेन्टिमिटरभन्दा कम वर्षा हुन्छ, त्यसैले अन्टार्टिकापछि यो सबैभन्दा सुक्खा महादेश हो। यहाँ यी हावापानी पाइन्छन्:

• क.ऊष्ण मनसुनी हावापानी: उत्तरी क्षेत्र (डार्विन) र उत्तरी क्विन्सल्यान्डमा। गर्मी तातो र धेरै वर्षा हुने, हिउँद न्यानो र सुक्खा हुन्छ।
• ख.ऊष्ण मरुभूमिको हावापानी: पश्चिमी उच्च समस्थली र बिचको भागमा। दिनमा धेरै गर्मी र रातमा चिसो हुन्छ, वर्षा २५ सेन्टिमिटरभन्दा कम हुन्छ।
• ग.समशीतोष्ण घाँसे भूमिको हावापानी: मरे–डार्लिङ बेसिनमा। गर्मी तातो, हिउँद शीतल र वर्षा मध्यम (२५ देखि ५० सेन्टिमिटर) हुन्छ।
• घ.भूमध्यसागरीय हावापानी: दक्षिण-पश्चिम (पर्थ) र दक्षिण (एडिलेड) मा। गर्मी तातो र सुक्खा, हिउँद न्यानो र ओसिलो हुन्छ, वर्षा हिउँदमा हुन्छ।
• ङ.समशीतोष्ण सामुद्रिक र आर्द्र हावापानी: दक्षिण-पूर्वी किनार (सिड्नी, मेलबर्न) र तास्मानियामा। बर्सैभरि केही न केही वर्षा हुन्छ, गर्मी न्यानो र हिउँद शीतल हुन्छ।

वनस्पति र जनावर

हावापानीअनुसार वनस्पति पनि फरक छन्:

• क.ऊष्ण वर्षा वन: धेरै वर्षा र गर्मी हुने उत्तर-पूर्वी किनार र केप योर्क प्रायद्वीपमा सदाबहार बाक्लो वन पाइन्छ। कतै कतै पतझर वन पनि छन्।
• ख.सभाना घाँसे भूमि: उत्तरको ऊष्ण वन क्षेत्रको दक्षिणतिर अग्ला र खस्रा घाँस र छरिएका रुख पाइन्छन्।
• ग.समशीतोष्ण घाँसे भूमि: मरे–डार्लिङ बेसिनमा नरम र छोटा घाँसका विस्तृत मैदान छन्, जसलाई डाउन्स भनिन्छ।
• घ.मरुभूमिका वनस्पति: पश्चिमी उच्च समस्थलीमा स्पिनिफेक्स जस्ता काँडेदार घाँस र साना, बाक्ला वा काँडेदार पात र लामा जरा भएका बुट्यान पाइन्छन्।
• ङ.युक्लिप्टसका वन: दक्षिण-पूर्व, दक्षिण-पश्चिम र तास्मानियामा युक्लिप्टस (मसला) का अग्ला रुख प्रशस्त छन्। अस्ट्रेलियामा युक्लिप्टसका ७०० भन्दा बढी प्रजाति छन्। यसको पातको तेल औषधीमा प्रयोग हुन्छ। तास्मानियामा समशीतोष्ण वर्षा वन पनि छन्।

अस्ट्रेलिया लाखौँ वर्षदेखि अरू महादेशबाट छुट्टिएको टापु भएकाले यहाँ संसारमा अरू कतै नपाइने अनौठा जनावर पाइन्छन्। अन्डा पार्ने स्तनधारी मोनोट्रिम (प्लाटिपस र एकिड्ना), पेटको थैलीमा बच्चा हुर्काउने मार्सुपियल (कङ्गारु, कोआला, वोम्ब्याट) यहाँका विशेष जनावर हुन्। यहाँ करिब ४०० प्रजातिका स्तनधारी पाइन्छन्। डिङ्गो नामको जङ्गली कुकुर पनि पाइन्छ, जुन हजारौँ वर्षअगि मानिससँगै आएको मानिन्छ। उड्न नसक्ने ठुलो चरा इमु, हाँस्ने जस्तो आवाज निकाल्ने कुकाबुरा र धेरै प्रकारका सरीसृप पनि पाइन्छन्।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

अस्ट्रेलिया विकसित देश हो। यहाँको क्षेत्रफल धेरै ठुलो भए पनि करिब २ करोड ७० लाख मानिस मात्र बस्छन्, त्यसैले जनघनत्व अत्यन्त कम छ।

आदिवासी र आप्रवासी

अस्ट्रेलियाका पहिलो बासिन्दा एबोरिजिनल र टोरेस जलसन्धि टापुका आदिवासी हुन्। उनीहरूका पुर्खा कम्तीमा ५० हजार वर्षअगि दक्षिण-पूर्वी एसियाका टापु हुँदै डुङ्गाबाट अस्ट्रेलिया पुगेको मानिन्छ। संसारमा अहिलेसम्म चलिरहेका सबैभन्दा पुराना संस्कृतिमध्ये उनीहरूको संस्कृति पर्छ। उनीहरू सिकार गर्ने, कन्दमूल र फलफूल बटुल्ने र मौसमअनुसार ठाउँ सर्ने जीवन बिताउँथे। उनीहरूका २५० भन्दा बढी भाषा थिए।

सन् १७८८ देखि बेलायती बस्ती बस्न थालेपछि आदिवासीको धेरै जमिन खोसियो र धेरै मानिस रोग र हिंसाका कारण मरे। अहिले आदिवासीको सङ्ख्या करिब ८ लाख छ, जुन देशको जनसङ्ख्याको करिब ३ प्रतिशत हो (सन् २०२१ को जनगणना)। अहिले धेरैजसो आदिवासी सहर र बजारमा बस्छन्। उनीहरूले आफ्नो जमिन र अधिकार फिर्ता पाउन लामो सङ्घर्ष गरेका छन्। तर शिक्षा, स्वास्थ्य र आम्दानीमा उनीहरू अझै पछि परेका छन् र यो खाडल घटाउन सरकारले कार्यक्रम चलाएको छ।

सन् १८५१ तिर सुनखानी भेटिएपछि युरोपबाट, विशेष गरी बेलायत र आयरल्यान्डबाट, धेरै मानिस आए। त्यसैले यहाँका धेरैजसो मानिस युरोपेली मूलका छन्। पछि इटाली, ग्रिस र अरू युरोपेली देशबाट र अहिले चीन, भारत, भियतनाम, फिलिपिन्स र नेपाल जस्ता एसियाली देशबाट धेरै मानिस आएका छन्। अहिले यहाँका करिब ३० प्रतिशत मानिस विदेशमा जन्मेका हुन्।

मुख्य भाषा अङ्ग्रेजी हो। घरमा बोलिने अरू भाषामा मन्दारिन, अरबी, भियतनामी, क्यान्टोनिज र पन्जाबी अगाडि छन्। आदिवासी आफ्नै भाषा पनि बोल्छन्। करिब ४४ प्रतिशत मानिस इसाई धर्म मान्छन् र करिब ३९ प्रतिशत मानिसले कुनै धर्म नमान्ने बताएका छन् (सन् २०२१ को जनगणना)। शिक्षा र स्वास्थ्यको सुविधा राम्रो छ र जीवनशैली युरोपेलीसँग मिल्दोजुल्दो छ। धेरैजसो मानिस समुद्र किनारका सहरमा बस्छन्, त्यसैले सिड्नी, मेलबर्न, ब्रिस्बेन, पर्थ र एडिलेडमा जनघनत्व बढी छ। राजधानी क्यानबेरा हो।

मुख्य स्रोत र साधन

क. जङ्गल: अस्ट्रेलियाको करिब १७ प्रतिशत भूभाग जङ्गलले ढाकेको छ। धेरैजसो जङ्गल वर्षा धेरै हुने पूर्व र दक्षिण-पूर्वमा छन्। जङ्गलका तीन चौथाइभन्दा बढी रुख युक्लिप्टस हुन् र त्यसपछि अकेसिया (वाटल) धेरै छन्। जङ्गलबाट तेल, औषधी, कागज, काठ र फर्निचर बनाइन्छ। उत्तर-पूर्वी किनारमा ऊष्ण वर्षा वन छन्।

ख. कृषि: अस्ट्रेलियाको धेरै थोरै भाग मात्र खेतीका लागि उपयुक्त छ। प्रशस्त वर्षा हुने दक्षिण-पश्चिम, दक्षिण-पूर्व र किनारी भागमा र सिँचाइ भएको मरे–डार्लिङ बेसिनमा खेती गरिन्छ। खेत निकै ठुला हुन्छन् र खेती मेसिन, उन्नत बिउ र प्रविधिले गरिन्छ, त्यसैले थोरै किसानले धेरै उत्पादन गर्छन्। यहाँको मुख्य अन्नबाली गहुँ हो। पश्चिमी अस्ट्रेलिया र न्यु साउथ वेल्स गहुँका मुख्य क्षेत्र हुन्। जौ, जई, ज्वार र मकै पनि हुन्छन्। मरे नदीको सिँचाइ भएको क्षेत्रमा धान हुन्छ। क्विन्सल्यान्डमा उखु र क्विन्सल्यान्ड र न्यु साउथ वेल्समा कपास धेरै हुन्छ। दक्षिण अस्ट्रेलिया र भिक्टोरियामा अङ्गुर र अरू फलफूल फल्छन्।

ग. पशुपालन: अस्ट्रेलिया भेडा र गाईपालनका लागि संसारभरि प्रसिद्ध छ। यो संसारमा सबैभन्दा धेरै ऊन उत्पादन र निर्यात गर्ने देश हो। मसिनो र नरम ऊन दिने मेरिनो भेडा यहाँ धेरै पालिन्छन्। न्यु साउथ वेल्स, पश्चिमी अस्ट्रेलिया, भिक्टोरिया र दक्षिण अस्ट्रेलिया भेडापालनका मुख्य क्षेत्र हुन्। उत्तरको ऊष्ण घाँसे मैदान (क्विन्सल्यान्ड र उत्तरी क्षेत्र) का विशाल फार्ममा मासुका लागि गाई पालिन्छन्। अस्ट्रेलिया संसारमा सबैभन्दा धेरै गाईको मासु निर्यात गर्ने देशमध्ये पर्छ। दुधका लागि गाई प्रशस्त वर्षा हुने र शीतल भिक्टोरिया, न्यु साउथ वेल्स र तास्मानियामा पालिन्छन्, जहाँ आधुनिक प्रविधिले दुध, धुलो दुध, मक्खन र चिज बनाइन्छ।

• घ.खानी: अस्ट्रेलिया खनिजले अत्यन्त धनी देश हो। यहाँ सुन, फलाम, कोइला, बक्साइट, तामा, जस्ता, सिसा, चाँदी, युरेनियम, लिथियम, पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यास पाइन्छन्:
• क.सुन: पश्चिमी अस्ट्रेलियाका कालगुर्ली र कुलगार्डी सुनका लागि प्रसिद्ध छन्।
• ख.फलाम: पश्चिमी अस्ट्रेलियाको पिलबारा क्षेत्र। अस्ट्रेलिया संसारमा सबैभन्दा धेरै फलामको धाउ निकाल्ने र निर्यात गर्ने देश हो।
• ग.कोइला: क्विन्सल्यान्ड र न्यु साउथ वेल्स।
• घ.चाँदी, सिसा र जस्ता: न्यु साउथ वेल्सको ब्रोकन हिल र क्विन्सल्यान्डको माउन्ट आइसा।
• ङ.युरेनियम: दक्षिण अस्ट्रेलियाको ओलम्पिक ड्याम। संसारको सबैभन्दा धेरै युरेनियम भण्डार अस्ट्रेलियामा छ।
• च.बक्साइट र लिथियम: क्विन्सल्यान्डको वाइपामा बक्साइट र पश्चिमी अस्ट्रेलियामा लिथियम। संसारको करिब एक तिहाइ लिथियम अस्ट्रेलियाबाट निस्कन्छ (सन् २०२४)। लिथियम मोबाइल र विद्युतीय गाडीका ब्याट्रीमा प्रयोग हुन्छ।
• छ.पेट्रोलियम र प्राकृतिक ग्यास: भिक्टोरियाको बास जलसन्धि र पश्चिमी अस्ट्रेलियाको उत्तर-पश्चिमी समुद्र। क्विन्सल्यान्डमा कोइलाका तहबाट पनि ग्यास निकालिन्छ।

ङ. उद्योग र व्यापार: अस्ट्रेलियामा फलाम र स्टिल, आल्मुनियम, खाद्य प्रशोधन, ऊन, रसायन र मेसिनका उद्योग छन्। पहिले गाडी बनाउने ठुला कारखाना पनि थिए, तर सन् २०१७ मा अन्तिम कारखाना बन्द भयो। अहिले धेरै मानिस बैङ्क, शिक्षा, स्वास्थ्य, पर्यटन र व्यापार जस्ता सेवा क्षेत्रमा काम गर्छन्। अस्ट्रेलियाले फलामको धाउ, कोइला, प्राकृतिक ग्यास, सुन, गाईको मासु, गहुँ र ऊन धेरै निर्यात गर्छ। विदेशी विद्यार्थीलाई दिने शिक्षा पनि यसको ठुलो आम्दानीको स्रोत हो।

च. जलविद्युत् र पर्यटन: अस्ट्रेलियाको स्नोई माउन्टेन्स योजना सन् १९४९ देखि १९७४ सम्म बनाइएको ठुलो आयोजना हो। ग्रेट डिभाइडिङ रेन्जको पूर्वतिर बग्ने स्नोई नदीको पानी पहाडभित्र खनिएका सुरुङबाट पश्चिमतिर मरे र मुरुम्बिजी नदीमा लगिएको छ। यसले बिजुली पनि निकाल्छ र सुक्खा मैदानमा सिँचाइ पनि गर्छ। यस योजनामा १६ ठुला बाँध, ७ विद्युत् गृह र करिब १४५ किलोमिटर सुरुङ छन्। मरे–१ विद्युत् गृहबाट ९५० मेगावाट र मरे–२ बाट ५५० मेगावाट बिजुली उत्पादन हुन्छ। यसलाई बनाउन ३० भन्दा बढी देशका करिब १ लाख मानिसले काम गरेका थिए।

राष्ट्रिय निकुञ्जमा कङ्गारु, कोआला, इमु जस्ता जनावर हेर्न र ग्रेट ब्यारियर रिफ, सिड्नी अपेरा हाउस र उलुरु हेर्न धेरै पर्यटक आउँछन्। पर्यटन अस्ट्रेलियाको आम्दानीको महत्त्वपूर्ण स्रोत हो।

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।

ठुलो धनजनको क्षति हुने गरी अचानक घट्ने घटनाबाट बनेको अवस्थालाई विपत् भनिन्छ। यसले पूर्वाधार, वातावरण र मानिसको जीवनमा नराम्रो असर पार्छ। भूकम्प, सुनामी, बाढी, पहिरो, डढेलो, महामारी, शीतलहर, चट्याङ आदि विपत्का कारक हुन्। प्राकृतिक कारणले हुने विपत्लाई प्राकृतिक विपत् र मानिसका कारणले हुने विपत्लाई मानवसिर्जित विपत् भनिन्छ। बम विस्फोट, रेडियोधर्मी विकिरण चुहावट, सडक, रेल र हवाईजहाज दुर्घटना मानवसिर्जित विपत् हुन्। आगलागी चट्याङ जस्ता प्राकृतिक कारणले पनि र मानिसको लापरबाहीले पनि हुन्छ, त्यसैले यो दुवै प्रकारको विपत् हो।

विपत्का प्रकार

क. प्राकृतिक विपत्

जल र मौसम, भूगर्भ र जीवसँग सम्बन्धित विपत् प्राकृतिक विपत् हुन्। बाढी, पहिरो, डढेलो, आँधी, हुरी, खडेरी, भूकम्प र ज्वालामुखी यसमा पर्छन्। उत्पत्तिका आधारमा यी विपत्लाई यसरी बाँड्न सकिन्छ:

• क.भौगर्भिक: भूकम्प, ज्वालामुखी, सुनामी
• ख.जलउत्पन्न: बाढी, पहिरो, हिमताल विस्फोट, खडेरी
• ग.वायु र मौसमसिर्जित: आँधी, हुरी, चट्याङ, शीतलहर, तातो लहर
• घ.खगोलीय: उल्कापिण्ड खस्नु
• ङ.जैविक: सलह, रोग र महामारी

मानव इतिहासमा धेरै प्राकृतिक विपत्ले ठुलो क्षति गरेका छन्। सन् २००५ मा अमेरिकामा आएको क्याट्रिना आँधी, सन् २०१० को हाइटीको भूकम्प, सन् २०११ मा जापानमा भूकम्पपछि आएको सुनामी, सन् २०१५ (वि.सं. २०७२ वैशाख १२) को नेपालको गोरखा भूकम्प, सन् २०१९ मा सुरु भएको कोभिड–१९ महामारी र सन् २०१९–२० मा अस्ट्रेलियाको जङ्गलमा लागेको डढेलो यसका उदाहरण हुन्। गोरखा भूकम्पमा नेपालमा करिब ९,००० मानिसको मृत्यु भएको थियो।

नेपालमा मानिसका कारणले वनविनाश तीव्र भएको छ। वन फँडानी गर्दा माटो खुकुलो हुन्छ, वर्षाको पानी जमिनमा नछिरी सिधै बग्छ र पहिरो, भूक्षय र बाढी बढ्छन्। जलवायु परिवर्तन ले पनि नेपालमा विपत् बढाएको छ: कहिले थोरै समयमा धेरै पानी पर्ने (अतिवृष्टि), कहिले लामो समय पानी नपर्ने (अनावृष्टि) र हिमनदी पग्लेर हिमताल ठुला हुने गरेका छन्।

ख. मानवसिर्जित विपत्

मानिसको असावधानी, लापरबाही र चेतनाको कमीले हुने विपत् मानवसिर्जित विपत् हुन्। मानिसबिचको द्वन्द्व र युद्धले हुने पूर्वाधारको विनाश, प्रदूषण, आगलागी, अव्यवस्थित सहरीकरण र सडक दुर्घटना यसका उदाहरण हुन्। नदीको किनारमा घर बनाउनु, भिरालो जमिनमा जथाभावी सडक खन्नु र भवन निर्माण संहिता नमानी घर बनाउनु जस्ता कामले प्राकृतिक प्रकोपलाई पनि ठुलो विपत् बनाउँछन्।

ग. जलउत्पन्न प्रकोप

पानीका माध्यमबाट हुने प्रकोपलाई जलउत्पन्न प्रकोप भनिन्छ। बाढी, पहिरो, भूक्षय, हिमताल विस्फोटबाट आउने बाढी र गेग्य्रानको बहाब यसका उदाहरण हुन्। यी प्राकृतिक र मानवीय दुवै कारणले हुन्छन्। वर्षाको मात्रा र समयमा फेरबदल हुँदा बाढी, पहिरो, आँधी र खडेरी आउने खतरा बढ्छ।

नेपाल मनसुनी वर्षाका कारण उच्च जोखिमको क्षेत्रमा पर्छ। भिरालो र कमजोर चट्टानका पहाड, कलिला हिमाल, थोरै महिनामा धेरै वर्षा र तराईका समथर मैदानका कारण हरेक वर्ष पहिरो, भूक्षय र बाढीले ठुलो धनजनको क्षति हुन्छ। जलउत्पन्न प्रकोप घटाउन भिरालो जमिनमा रुख रोप्ने, नदी किनारमा तटबन्ध बनाउने, खाली जमिनमा बिरुवा रोप्ने, जथाभावी वन फँडानी नगर्ने र वैज्ञानिक तरिकाले जमिनको उपयोग गर्ने जस्ता उपाय अपनाउन सकिन्छ।

विपत्का असर

• क.धनजनको क्षति हुन्छ।
• ख.घर, सडक, पुल, विद्यालय र अस्पताल जस्ता भौतिक संरचना भत्किन्छन्।
• ग.वातावरणमा नराम्रो असर पर्छ।
• घ.मानिस घाइते हुन्छन् र दैनिक जीवन अस्तव्यस्त हुन्छ।
• ङ.झाडापखाला र हैजा जस्ता महामारी फैलिन सक्छन्।
• च.खाद्यान्न, खानेपानी र औषधीको अभाव हुन सक्छ।
• छ.राष्ट्रिय अर्थतन्त्रमा नराम्रो असर पर्छ।
• ज.मानिसमा मानसिक त्रास र असुरक्षा हुन्छ।

विपत् व्यवस्थापन र सामाजिक दायित्व

विपत्को रोकथाम र नियन्त्रण, उद्धार र पुनर्स्थापनाको कामलाई विपत् व्यवस्थापन भनिन्छ। विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन ऐन, २०७४ ले विपत् जोखिम न्यूनीकरण, विपत् प्रतिकार्य र विपत् पुनर्लाभसँग सम्बन्धित सम्पूर्ण क्रियाकलापलाई विपत् व्यवस्थापन भनेको छ। विपत् आउनुअघिको पूर्वतयारी, विपत् आएपछि तुरुन्त गरिने उद्धार र राहत र विपत्पछिको पुनर्निर्माण र पुनर्स्थापनासम्मका सबै उपाय विपत् व्यवस्थापनमा पर्छन्।

विपत् व्यवस्थापनमा समाजका सदस्यले निभाउने भूमिकालाई सामाजिक दायित्व भनिन्छ। विपत् आउँदा सबैभन्दा पहिले छिमेकी र समुदायका मानिस नै आइपुग्छन्। त्यसैले समाजका सबै सदस्य र विपत्सँग सम्बन्धित जनशक्तिले सम्भावित विपत्को ख्याल राख्नुपर्छ र विपत्अघि, विपत्को समयमा र विपत्पछि आफ्नो भूमिका निभाउनुपर्छ:

१. विपत् पूर्वतयारी

• क.विपत् व्यवस्थापन योजना बनाएर लागु गर्ने
• ख.आफ्नो समुदायमा आउन सक्ने प्राकृतिक र मानवसिर्जित प्रकोपको पहिले नै आकलन गर्ने
• ग.समुदायमा विपत्सम्बन्धी सचेतना फैलाउने
• घ.सामाजिक सञ्जालबाट विपत्का कारण, असर र व्यवस्थापनका उपायबारे सही जानकारी फैलाउने
• ङ.प्राथमिक उपचारका सामग्री, खाद्यान्न, इन्धन र अरू अत्यावश्यक सामान जम्मा गरेर राख्ने
• च.जीवन र सम्पत्तिको बिमा गराउने
• छ.मक ड्रिल (नमुना अभ्यास) गर्ने
• ज.प्रकोपसम्बन्धी सूचना आदानप्रदान गर्ने र अरूबाट सूचना सङ्कलन गर्ने

२. विपत्को समयमा

• क.खोज र उद्धार गर्ने
• ख.पीडितलाई सुरक्षित ठाउँमा सार्ने
• ग.प्राथमिक उपचार गर्ने र गम्भीर घाइतेलाई अस्पताल पुर्‍याउने व्यवस्था मिलाउने
• घ.व्यक्तिगत सरसफाइ र सामुदायिक स्वास्थ्यमा ध्यान दिने
• ङ.खाना र बस्ने ठाउँको व्यवस्था गर्ने
• च.बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, बिरामी, गर्भवती र सुत्केरी महिलाको विशेष हेरचाह गर्ने
• छ.यातायातका साधन चल्न सक्ने व्यवस्था मिलाउने

३. विपत्पछि

• क.धनजनको क्षतिको आकलन गर्ने
• ख.आमसञ्चार र सामाजिक सञ्जालबाट नियमित र सही सूचना दिने
• ग.यस्तो बेला हुन सक्ने चोरी, ठगी र मानव बेचबिखन जस्ता अपराध रोक्ने व्यवस्था मिलाउने
• घ.पीडितलाई राहत बाँड्ने र पुनर्स्थापना गर्ने
• ङ.पीडितलाई न्यायोचित क्षतिपूर्ति दिलाउने व्यवस्था मिलाउने
• च.मनोसामाजिक परामर्शको व्यवस्था गर्ने
• छ.पुनर्निर्माणलाई प्रभावकारी बनाउने, पहिलेभन्दा बलियो र सुरक्षित बनाउने
• ज.विपत्को लेखाजोखा गरी त्यसको आधारमा अर्को पटकको पूर्वतयारी गर्ने

अभ्यास

दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।