नेपाल सानो र भूपरिवेष्टित देश हो। तर संसारका १८७ देशसँग यसको कूटनीतिक सम्बन्ध छ र संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा शान्ति सैनिक पठाउनेमा यो अगाडि छ। हाम्रा सडक, अस्पताल र विद्यालय बनाउन धेरै मित्रराष्ट्रले सघाएका छन्। मोबाइल र इन्टरनेटले संसारका घटना एकैछिनमा हाम्रो हातमा ल्याइदिन्छन्। यी सबै सम्बन्धले हाम्रो जीवनलाई कसरी छुन्छन्?
कक्षा ६ मा नेपालको परराष्ट्र नीति र विकासमा मित्रराष्ट्रको सहयोग, कक्षा ७ मा सार्क र कक्षा ८ मा कूटनीतिक नियोग, बिमस्टेक र संयुक्त राष्ट्रसङ्घको परिचय पढिएको थियो। यस एकाइमा मित्रराष्ट्र र दातृ संस्थाको सहयोग, विश्व शान्तिमा नेपालको योगदान, युरोपियन युनियन, सूचना तथा सञ्चार प्रविधिका साधन र विश्वका केही समसामयिक घटना पढिन्छ।
पाठ १: नेपालका मित्रराष्ट्र र संस्था
कालिका सामुदायिक माध्यमिक विद्यालयका शिक्षक शिवशङ्कर प्रसाद कक्षा ९ का विद्यार्थीलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसम्बन्धी प्रदर्शनी हेर्न लैजाँदै हुनुहुन्छ। प्रदर्शनी स्थल जानुअघि उहाँले विद्यालयको आँगनमा विद्यार्थीलाई केही कुरा बताउनुभयो।
नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको इतिहास
शिवशङ्कर प्रसाद: विद्यार्थी हो, एउटा देशले अर्को देश वा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठनसँग राखेको राजनीतिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र सामाजिक सम्बन्धलाई अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध भनिन्छ। नेपाल भारत र चीनको बिचमा रहेको भूपरिवेष्टित देश हो। आफ्नो अस्तित्व जोगाउन नेपालले कहिले तिब्बतसँग त कहिले अङ्ग्रेजसँग युद्ध लड्नुपर्यो। कठिन दिनमा पनि नेपाल कसैको अधीनमा परेन र आफ्नो स्वतन्त्रता जोगाउन सफल भयो।
शिवशङ्कर प्रसाद: वि.सं. १८७२ फागुन २२ (सन् १८१६ मार्च ४) मा सुगौली सन्धि अनुमोदन भएपछि नेपालको परराष्ट्र नीतिले नयाँ दिशा लियो। त्यसपछि काठमाडौँमा बेलायती आवासीय प्रतिनिधि बस्न थाले। वि.सं. १९०७ (सन् १८५०) मा जङ्गबहादुर राणा बेलायत पुगे। यसपछि नेपालको युरोपसँग सिधा सम्पर्क बढ्यो। वि.सं. १९८० पुस ६ (सन् १९२३ डिसेम्बर २१) मा चन्द्रशमशेरको पालामा नेपाल र बेलायतबिच शान्ति तथा मैत्री सन्धि भयो। यस सन्धिले नेपाललाई पूर्ण स्वतन्त्र देशका रूपमा लिखित मान्यता दियो।
शिवशङ्कर प्रसाद: वि.सं. २००७ को राजनीतिक परिवर्तनपछि नेपालले धेरै देशसँग कूटनीतिक सम्बन्ध गाँस्न थाल्यो। वि.सं. २०१२ मङ्सिर २९ (सन् १९५५ डिसेम्बर १४) मा नेपाल संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य भयो। त्यही वर्ष इन्डोनेसियाको बान्डुङमा भएको एसियाली–अफ्रिकी सम्मेलनमा पनि नेपालले भाग लियो। सन् १९६१ मा बेलग्रेडमा भएको असंलग्न राष्ट्रहरूको पहिलो शिखर सम्मेलनदेखि नै नेपाल असंलग्न आन्दोलनको सक्रिय सदस्य छ।
शिवशङ्कर प्रसाद: वि.सं. २०८३ असोज ७ मा क्यारिबियन टापु देश ग्रेनाडा र असोज ९ मा अफ्रिकी देश नामिबियासँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भयो। यससँगै नेपालले कूटनीतिक सम्बन्ध राखेका देशको सङ्ख्या १८७ पुगेको छ (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८३ असोज ९)। धेरै देशसँगको सम्बन्धले संस्कृति, खेलकुद, शिक्षा, व्यापार, पर्यटन र रोजगारीमा फाइदा पुर्याउँछ।
त्यसपछि विद्यार्थी शिक्षकसँगै प्रदर्शनीमा पुगे र एकएक गरी स्टल हेर्न थाले।
स्टल नं. १: परराष्ट्र नीतिका आधार
पहिलो स्टलमा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र परराष्ट्र नीतिका आधार राखिएका थिए:
- क.असंलग्नता: कुनै पनि सैनिक गुटमा नलाग्ने
- ख.पञ्चशीलको सिद्धान्तप्रति आस्था: एकअर्काको भूभाग र सार्वभौमसत्ताको सम्मान, आक्रमण नगर्ने, आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने, समानता र पारस्परिक लाभ, अनि शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व
- ग.संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रको पालना
- घ.क्षेत्रीय सहयोगको अभिवृद्धि
- ङ.निःशस्त्रीकरणमा जोड: अर्थात् हतियार घटाउने
- च.भूपरिवेष्टित देशका हकहितको रक्षा
- छ.साना र अल्पविकसित देशका हकहितको रक्षा
- ज.समस्याको शान्तिपूर्ण समाधान
- झ.असल छिमेकीको भावना
- ञ.दबाब र भेदभावको विरोध
- ट.स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति
स्टल नं. २: संयुक्त अधिराज्य (बेलायत)
दोस्रो स्टलमा नेपाल र संयुक्त अधिराज्य, अर्थात् बेलायतबिचको सम्बन्ध र सहयोगका जानकारी थिए:
- क.सम्बन्ध: वि.सं. १८७२ (सन् १८१६) को सुगौली सन्धिदेखि। यो नेपालको सबैभन्दा पुरानो कूटनीतिक सम्बन्ध हो।
- ख.सहयोग:
- पूर्व–पश्चिम राजमार्गको नारायणगढ–बुटवल सडकखण्ड
- धरान–धनकुटा सडक
- बुढानीलकण्ठ स्कुल, काठमाडौँ (वि.सं. २०२९ मा नेपाल र बेलायतको संयुक्त प्रयासमा स्थापित)
- लुम्ले (कास्की) र पाख्रीबास (धनकुटा) का कृषि अनुसन्धान केन्द्र। यी केन्द्र सुरुमा अवकाशप्राप्त गोरखा सैनिकलाई खेतीको नयाँ तरिका सिकाउन खोलिएका थिए।
स्टल नं. ३: भारत
तेस्रो स्टलमा नेपाल र भारतबिचको सम्बन्ध र सहयोगका जानकारी थिए:
- क.कूटनीतिक सम्बन्ध: वि.सं. २००४ असार ३ (सन् १९४७ जुन १७)
- ख.सहयोग:
- सडक: त्रिभुवन राजपथ, सिद्धार्थ राजमार्ग (सुनौली–पोखरा), पूर्व–पश्चिम राजमार्गका केही खण्ड र हुलाकी सडक
- ऊर्जा र सिँचाइ: त्रिशूली र देवीघाट जलविद्युत् आयोजना, चतरा नहर
- स्वास्थ्य: बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान (धरान), राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टर र वीर अस्पतालको बहिरङ्ग सेवा भवन (काठमाडौँ)। सन् १९९४ देखि विभिन्न अस्पताल र संस्थालाई १,०४९ एम्बुलेन्स र विद्यालय तथा संस्थालाई ३०० बस (स्रोत: भारतीय राजदूतावास, वि.सं. २०८२ जेठ ३१)।
- शिक्षा: मनमोहन मेमोरियल पोलिटेक्निक (मोरङ) र भारतमा उच्च शिक्षाका लागि छात्रवृत्ति
- रेल र पेट्रोलियम: जयनगर–कुर्था रेल (वि.सं. २०७८ चैत १९ मा उद्घाटन, वि.सं. २०८० असार ३१ देखि बिजलपुरासम्म), मोतिहारी–अमलेखगन्ज पेट्रोलियम पाइपलाइन (सन् २०१९)
- भूकम्पपछि: आवास, विद्यालय र सम्पदाको पुनर्निर्माण
यसबाहेक नेपाल र भारत मिलेर पञ्चेश्वर बहुउद्देश्यीय आयोजना बनाउने सम्झौता गरेका छन्। यो सहयोग नभई दुवै देशको साझा आयोजना हो।
स्टल नं. ४: चीन
चौथो स्टलमा नेपाल र चीनबिचको सम्बन्ध र सहयोगका जानकारी थिए:
- क.कूटनीतिक सम्बन्ध: वि.सं. २०१२ साउन १७ (सन् १९५५ अगस्ट १)
- ख.सहयोग:
- सडक: अरनिको राजमार्ग, पृथ्वी राजमार्ग र काठमाडौँको चक्रपथ
- ऊर्जा: सुनकोसी जलविद्युत् आयोजना (सिन्धुपाल्चोक)
- स्वास्थ्य: निजामती कर्मचारी अस्पताल (काठमाडौँ), बीपी कोइराला मेमोरियल क्यान्सर अस्पताल (भरतपुर, चितवन)
- भवन: अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन केन्द्र (नयाँ बानेश्वर)
- भूकम्पपछि: दरबार हाइस्कुल (वि.सं. २०७६ मा पुनर्निर्माण सम्पन्न) र बसन्तपुर दरबारको नौतले भवनको पुनर्निर्माण
- विमानस्थल: पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल, चीनको ऋणमा
- शिक्षा: चीनमा उच्च शिक्षाका लागि छात्रवृत्ति
यी देशबाहेक जापान, अमेरिका, जर्मनी, स्विट्जरल्यान्ड, नर्वे, फिनल्यान्ड, दक्षिण कोरिया र युरोपियन युनियनको सहयोग र सम्बन्धबारे पनि विद्यार्थीले जानकारी लिए। विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय संस्था र दातृ निकायले गरेका सहयोगबारे पनि जाने।
स्टल नं. ५: विश्व बैङ्क
पाँचौँ स्टलमा नेपाल र विश्व बैङ्कबिचको सम्बन्ध र सहयोगका जानकारी थिए:
- क.सदस्यता: वि.सं. २०१८ भदौ २१ (सन् १९६१ सेप्टेम्बर ६)
- ख.सहयोगका क्षेत्र:
- कुलेखानी जलविद्युत् आयोजना
- कृषि जनशक्ति विकास
- आधारभूत तथा प्राथमिक शिक्षा कार्यक्रम
- भूकम्पबाट क्षति भएका विद्यालय र घरको पुनर्निर्माण
- राजमार्ग, सिँचाइ, खानेपानी र ढलनिकास आयोजना
स्टल नं. ६: एसियाली विकास बैङ्क
छैटौँ स्टलमा नेपाल र एसियाली विकास बैङ्कबिचको सम्बन्ध र सहयोगका जानकारी थिए:
- क.सदस्यता: सन् १९६६ मा बैङ्क स्थापना हुँदादेखि नै नेपाल यसको संस्थापक सदस्य हो।
- ख.सहयोगका क्षेत्र:
- शिक्षक तालिम कार्यक्रम
- विद्युत् क्षेत्रको संस्थागत विकास
- सामुदायिक खानेपानी तथा सरसफाइ आयोजना
- काठमाडौँ उपत्यकाको खानेपानी र मेलम्ची खानेपानी आयोजना
- सार्वजनिक क्षेत्रको लेखापरीक्षणको स्तर सुधार
अन्य संस्था
यी संस्थाबाहेक अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष, नेपाल विकास मञ्च, ओपेक कोष र विश्व व्यापार सङ्गठनसँग पनि नेपालको सम्बन्ध छ। नेपाल वि.सं. २०६१ वैशाख ११ (सन् २००४ अप्रिल २३) मा विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्य भयो। दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र (साफ्टा) र बिमस्टेकमार्फत पनि नेपालले छिमेकी देशसँग व्यापार र सहयोग बढाइरहेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग दुई किसिमको हुन्छ। कुनै देशले सिधै नेपाललाई गर्ने सहयोग द्विपक्षीय सहयोग हो। विश्व बैङ्क र एसियाली विकास बैङ्क जस्ता धेरै देश मिलेर बनेका संस्थाले गर्ने सहयोग बहुपक्षीय सहयोग हो। सहयोग अनुदान, अर्थात् फिर्ता गर्नु नपर्ने रकम, वा ऋण, अर्थात् ब्याजसहित वा सहुलियत ब्याजमा फिर्ता गर्नुपर्ने रकमका रूपमा आउँछ।
पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल बनाउन चीनको एक्जिम बैङ्कले रकम दियो, जुन नेपालले फिर्ता तिर्नुपर्छ। यो कस्तो सहयोग हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध भनेको के हो?
उत्तर
नेपालले हालसम्म कतिओटा राष्ट्रसँग कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गरेको छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
नेपाललाई सहयोग गर्ने मित्रराष्ट्रको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपालमा अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रबाट सहयोग मूलतः कुन क्षेत्रमा बढी भएको पाउनुहुन्छ, किन?
उत्तर
पाठ २: संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र नेपाल
संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपाल
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना सन् १९४५ अक्टोबर २४ (वि.सं. २००२ कात्तिक ८) मा भएको हो। यसको बडापत्रले शान्ति, समानता, सहयोग र मानव अधिकारलाई प्राथमिकता दिएको छ। नेपाल वि.सं. २०१२ मङ्सिर २९ (सन् १९५५ डिसेम्बर १४) मा यसको सदस्य भयो। अहिले यसका १९३ सदस्य राष्ट्र छन्। वि.सं. २०१३ (सन् १९५६) मा नेपालले पहिलो पटक महासभाको अधिवेशनमा भाग लियो। त्यसयता विश्वका राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक विषयमा नेपाल सक्रिय छ।
विश्व शान्तिमा नेपालको योगदान
युद्ध रोकिएका ठाउँमा फेरि लडाइँ हुन नदिन संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सदस्य देशका सैनिक र प्रहरी पठाउँछ। यसलाई शान्ति स्थापना कार्य भनिन्छ। सुरक्षा परिषद्को निर्णयअनुसार शान्ति सैनिकले युद्धविरामको रेखदेख गर्छन्, सर्वसाधारणको रक्षा गर्छन् र राहत बाँड्न सघाउँछन्।
नेपालको यो योगदान वि.सं. २०१५ (सन् १९५८) मा सुरु भयो। त्यस वर्ष नेपालले लेबनानमा पाँच जना सैनिक पर्यवेक्षक पठायो। सन् १९६६ मा भारत–पाकिस्तान सिमानामा पनि नेपाली पर्यवेक्षक गए। सन् १९७४ मा नेपाली सेनाको पहिलो पूरै टुकडी इजिप्ट पुग्यो। सन् १९७८ देखि नेपाली सैनिक लेबनानमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको अन्तरिम सेना (युनिफिल) मा छन्।
त्यसयता नेपाली सैनिक र प्रहरी प्रजातान्त्रिक गणतन्त्र कङ्गो, सिरिया, दक्षिण सुडान, सुडान, लाइबेरिया, हाइटी, इराक, माली, पश्चिमी सहारा र आइभोरी कोस्ट लगायतका देश पुगेका छन्। वि.सं. २०८३ जेठमा नेपालका ४,१७९ शान्ति सैनिक नौओटा मिसनमा थिए। त्यस बेला शान्ति सेनामा सबैभन्दा धेरै सैनिक पठाउने देश नेपाल थियो। शान्ति स्थापनाको क्रममा नेपाली सेनाका ७४ जनाले ज्यान गुमाएका छन् (स्रोत: हिमाल प्रेस, वि.सं. २०८३ जेठ १९)।
राष्ट्रसङ्घका मञ्चमा नेपाल
शान्ति सेनाबाहेक संयुक्त राष्ट्रसङ्घका धेरै मञ्चमा नेपालले जिम्मेवारी पाएको छ:
- क.सुरक्षा परिषद्: नेपाल दुई पटक, सन् १९६९–७० र सन् १९८८–८९ मा, सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य भयो।
- ख.ह्यामरसोल्ड छानबिन आयोग: सन् १९६१ मा कङ्गोको युद्धविरामका लागि जाँदै गर्दा महासचिव ड्याग ह्यामरसोल्डको विमान दुर्घटनामा मृत्यु भयो। यसको छानबिन गर्न महासभाले बनाएको आयोगको अध्यक्ष नेपालका ऋषिकेश शाह थिए।
- ग.रङ्गभेदविरुद्ध: छालाको रङका आधारमा मानिसलाई छुट्याएर भेदभाव गर्ने नीतिलाई रङ्गभेद भनिन्छ। दक्षिण अफ्रिकाको यस्तो नीतिविरुद्ध बनेको राष्ट्रसङ्घको विशेष समितिमा नेपाल सदस्य थियो। नेपालका प्रतिनिधिले यस समितिमा पालैपालो प्रतिवेदक र उपाध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हाले। जस्तै, पद्मबहादुर खत्री सन् १९६५ मा यसको प्रतिवेदक भए।
- घ.मानव अधिकार परिषद्: वि.सं. २०७४ असोज ३० मा नेपाल एसिया प्रशान्त समूहबाट सन् २०१८–२०२० का लागि मानव अधिकार परिषद्को सदस्य चुनियो। वि.सं. २०७७ असोज २७ मा सन् २०२१–२०२३ का लागि फेरि चुनियो।
- ङ.युनेस्को: संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठनको कार्यकारी बोर्डमा पनि नेपाल सदस्य भई काम गरेको छ।
- च.निःशस्त्रीकरण: नेपालले राष्ट्रसङ्घका मञ्चमा हतियार घटाउनुपर्ने आवाज उठाउँदै आएको छ।
नेपालमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ
संयुक्त राष्ट्रसङ्घले नेपालको विकास, लोकतन्त्र र शान्तिमा सहयोग गर्दै आएको छ। महिला सशक्तीकरण, बालकल्याण र मानव अधिकारको संरक्षणमा यसको ठुलो भूमिका छ। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनमार्फत स्वास्थ्य सामग्री र खोप आएका छन्। विपत्का बेला पनि यसका निकायले राहत र पुनर्निर्माणमा सघाएका छन्।
वि.सं. २०६३ को शान्ति सम्झौतापछि नेपालको अनुरोधमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घले अनमिन पठायो। अनमिनले वि.सं. २०६३ माघ ९ देखि २०६७ माघ १ सम्म नेपाली सेना र माओवादी सेना दुवैका हतियार र लडाकुको अनुगमन गर्यो। संविधान सभाको निर्वाचनमा पनि यसले सहयोग गर्यो। अनमिन फर्केपछि माओवादी लडाकुको समायोजन र पुनःस्थापनाको काम नेपालकै विशेष समितिले सम्पन्न गर्यो।
राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत संस्था, अर्थात् निश्चित विषयमा काम गर्न बनेका आफ्नै बडापत्र भएका संस्था, धेरै छन्। अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन, खाद्य तथा कृषि सङ्गठन, विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन र युनेस्को यस्ता संस्था हुन्। नेपाल यी सबैको सदस्य छ र यिनका बैठकमा आफ्ना कुरा राख्छ।
शान्ति सेना पठाउने निर्णय संयुक्त राष्ट्रसङ्घको कुन अङ्गले गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता कहिले प्राप्त गरेको थियो?
उत्तर
संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालले पुर्याएको योगदानलाई बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति स्थापनामा नेपालले खेलेको भूमिकालाई सङ्क्षेपमा चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको गतिविधिमा नेपालको भूमिकालाई अझ प्रभावकारी बनाउन के गर्नुपर्ला, आफ्ना विचार प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: क्षेत्रीय सङ्गठन र नेपाल
एउटै क्षेत्रका देशले साझा हितका लागि मिलेर बनाएको सङ्गठनलाई क्षेत्रीय सङ्गठन भनिन्छ। दक्षिण एसियाको सार्क, बङ्गालको खाडी क्षेत्रको बिमस्टेक र युरोपको युरोपियन युनियन यस्ता सङ्गठन हुन्।
सार्क
दक्षिण एसियाली राष्ट्रहरूको क्षेत्रीय सङ्गठन सार्क हो। यसको पूरा नाम दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन हो। सन् १९८० मा बङ्गलादेशका राष्ट्रपति जियाउर रहमानले दक्षिण एसियाका देशबिच क्षेत्रीय सहयोग बढाउन पहल गरे। वि.सं. २०४२ मङ्सिर २३ (सन् १९८५ डिसेम्बर ८) मा ढाकामा सार्कको स्थापना भयो। संस्थापक सदस्य सात थिए: नेपाल, भारत, भुटान, बङ्गलादेश, पाकिस्तान, श्रीलङ्का र माल्दिभ्स। वि.सं. २०६३ चैत २० (सन् २००७ अप्रिल ३) मा अफगानिस्तान आठौँ सदस्य बन्यो। वि.सं. २०४३ माघ २ (सन् १९८७ जनवरी १६) देखि सार्कको सचिवालय काठमाडौँमा छ।
क. सार्कका प्रमुख अङ्ग
- क.राष्ट्राध्यक्ष वा सरकार प्रमुखको बैठक (शिखर सम्मेलन): सार्कको सबैभन्दा माथिल्लो अङ्ग। यसले नीति र मुख्य निर्णय गर्छ।
- ख.मन्त्रीपरिषद्: सदस्य देशका परराष्ट्रमन्त्रीको बैठक। यसले नीति बनाउँछ, कामको समीक्षा गर्छ र नयाँ सहयोगका क्षेत्र तय गर्छ।
- ग.स्थायी समिति: सदस्य देशका परराष्ट्र सचिवको समिति। यसले कार्यक्रमको अनुगमन र समन्वय गर्छ।
- घ.प्राविधिक समिति: कृषि, स्वास्थ्य, यातायात जस्ता विषयका विज्ञको समिति। यसले आफ्नो क्षेत्रका कार्यक्रम बनाउँछ र लागु गर्छ।
- ङ.सचिवालय: काठमाडौँमा रहेको कार्यालय। महासचिवको नेतृत्वमा यसले दैनिक काम र समन्वय गर्छ।
ख. सार्कका उद्देश्य
- क.दक्षिण एसियाका देशबिच सामूहिक आत्मनिर्भरता र समृद्धि बढाउने
- ख.समान विचार र उद्देश्य भएका अन्तर्राष्ट्रिय र क्षेत्रीय संस्थासँग सहयोग बढाउने
- ग.दक्षिण एसियाका जनताको हित र जीवनस्तर सुधार गर्ने
- घ.एकअर्काका समस्यामा आपसी विश्वास र समझदारी बढाउँदै योगदान दिने
- ङ.साझा हितका विषयमा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा सहयोग बलियो बनाउने
- च.अन्य विकासोन्मुख देशसँगको सहयोग मजबुत बनाउने
- छ.सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, प्राविधिक र वैज्ञानिक क्षेत्रमा सक्रिय सहभागिता र आपसी सहयोग बढाउने
- ज.आर्थिक वृद्धि, सामाजिक उन्नति र सांस्कृतिक विकासलाई गति दिने
ग. सार्क र नेपाल
नेपाल सार्कको स्थापनादेखि नै यसका हरेक गतिविधिमा सक्रिय छ। सार्कको सचिवालय काठमाडौँमा छ। नेपालले तीन पटक, सन् १९८७, २००२ र २०१४ मा, सार्क शिखर सम्मेलनको आयोजना गरेको छ। नेपालले सार्कको प्रवर्धनलाई आफ्नो परराष्ट्र नीतिको अभिन्न अङ्ग बनाएको छ।
सदस्य देशबिच व्यापार सजिलो बनाउन सन् १९९३ मा साप्टा, अर्थात् सार्क अग्राधिकार व्यापार प्रबन्ध सम्झौता भयो। वि.सं. २०६० पुस २२ (सन् २००४ जनवरी ६) मा साफ्टा, अर्थात् दक्षिण एसियाली स्वतन्त्र व्यापार क्षेत्र सम्झौता भयो र सन् २००६ देखि लागु भयो। अठारौँ शिखर सम्मेलन वि.सं. २०७१ मङ्सिर १०–११ मा काठमाडौँमा भएको थियो। सदस्य देशबिचको मतभेदका कारण सन् २०१६ मा इस्लामाबादमा हुने उन्नाइसौँ सम्मेलन स्थगित भयो। त्यसयता शिखर सम्मेलन हुन सकेको छैन। सार्कलाई फेरि सक्रिय बनाउन नेपालले पहल गर्दै आएको छ।
युरोपियन युनियन
क्षेत्रीय र आर्थिक सहयोग बढाउन युरोपका छ देश, फ्रान्स, पश्चिम जर्मनी, इटाली, बेल्जियम, नेदरल्यान्ड्स र लक्जेम्बर्गले, सन् १९५७ मार्च २५ (वि.सं. २०१३ चैत १२) मा रोम सन्धिमा हस्ताक्षर गरे। यसैबाट युरोपेली आर्थिक समुदाय बन्यो र सन् १९५८ जनवरी १ (वि.सं. २०१४ पुस १८) देखि काम सुरु गर्यो। सदस्य बढ्दै गए र सहयोग व्यापारबाहेक अरू क्षेत्रमा पनि फैलियो। सन् १९९३ नोभेम्बर १ (वि.सं. २०५० कात्तिक १६) मा म्यास्ट्रिक्ट सन्धि लागु भएपछि यो युरोपियन युनियन बन्यो। सन् २०२० जनवरी ३१ मा बेलायत बाहिरिएपछि यसका २७ सदस्य छन्। यसका मुख्य कार्यालय बेल्जियमको राजधानी ब्रसेल्समा छन्।
युरोपियन युनियनका उद्देश्य यस्ता छन्:
- क.सन्तुलित र दिगो सामाजिक तथा आर्थिक विकास गर्ने
- ख.अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउने
- ग.सदस्य देशका जनताको जीवनस्तर सुधार्ने
- घ.न्याय र गृह मामिलामा सदस्य देशबिच घनिष्ठ सहयोग बढाउने
- ङ.सदस्य देशबिचको व्यापार बढाउने
- च.भन्सार महसुल र व्यापार नीति एकै किसिमको बनाएर सदस्य देशबिचका आर्थिक अवरोध हटाउने
- छ.नागरिकबिचको आर्थिक असमानता घटाउने
नेपाल र युरोपियन युनियन
नेपाल र युरोपेली समुदायबिच सन् १९७४ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना भयो। सन् २०२४ मा यस सम्बन्धको ५० वर्ष मनाइयो। युरोपियन युनियन नेपाल विकास मञ्चको पनि सदस्य हो। यसले नेपालमा यी क्षेत्रमा सहयोग गर्दै आएको छ:
- क.शिक्षा: विद्यालय शिक्षा र प्राविधिक तथा व्यावसायिक तालिम
- ख.पोषण र स्वास्थ्य: बालबालिका र आमाको पोषण
- ग.सुशासन र सङ्घीयता: स्थानीय र प्रदेश सरकारको क्षमता विकास
- घ.व्यापार र उद्योग: निर्यात प्रवर्धन, उत्पादनको गुणस्तर सुधार र साना व्यवसायको प्रवर्धन
- ङ.विपत्पछि: भूकम्पबाट क्षति भएका संरचनाको पुनर्निर्माण
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
एसिया महादेशको नक्सा कोरी सार्क राष्ट्रहरू नक्सामा उतार्नुहोस्।
उत्तर
सार्कको लोगो बनाएर त्यसको सङ्क्षिप्त व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
सार्क स्थापनाका उद्देश्य उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
युरोपियन युनियनको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
युरोपियन युनियनले नेपालको कुन कुन क्षेत्रमा सहयोग गरेको छ, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: सूचना तथा सञ्चार प्रविधि
कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट, सञ्जाल, सफ्टवेयर र अन्य डिजिटल उपकरण प्रयोग गरेर सूचना आदानप्रदान गर्ने प्रविधिलाई सूचना तथा सञ्चार प्रविधि भनिन्छ। यसले टाढा बसेका मानिसलाई पनि एकअर्कासँग जोड्छ। कम्प्युटर यस्तो विद्युतीय यन्त्र हो, जसले दिइएको निर्देशनअनुसार तथ्याङ्कको गणना, प्रशोधन र भण्डारण गर्छ। स्मार्टफोन, ट्याबलेट, ल्यापटप र डेस्कटप सबै कम्प्युटरकै रूप हुन्। ल्यापटप र स्मार्टफोनमा कम्प्युटरका सबै भाग एउटै उपकरणमा जोडिएका हुन्छन्।
अहिलेको समयलाई सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको युग भनिन्छ। सरकारी कार्यालयले छिटो सेवा दिन यसको प्रयोग बढाएका छन्। हिसाबकिताब राख्न, रेडियो र टेलिभिजन प्रसारण गर्न, पढ्न, गीत सुन्न र खेल खेल्न पनि यसले सजिलो बनाएको छ।
इन्टरनेट
संसारभरका कम्प्युटर र सञ्जाललाई एकअर्कासँग जोड्ने विश्वव्यापी सञ्जाललाई इन्टरनेट भनिन्छ। यसमा जोडिएका सबै कम्प्युटरले एउटै नियम, अर्थात् टिसिपी / आइपी नामको प्रोटोकल प्रयोग गरेर सूचना आदानप्रदान गर्छन्। इन्टरनेटको सुरुआत सन् १९७० र १९८० का दशकमा भयो। सन् १९८९ मा बेलायती वैज्ञानिक टिम बर्नर्स–लीले वर्ल्ड वाइड वेब को परिकल्पना गरे। यसपछि जोसुकैले वेब पेज हेर्न र बनाउन सक्ने भए र सन् १९९० को दशकमा इन्टरनेट संसारभर फैलियो।
इन्टरनेटका फाइदा:
- क.सूचना खोज्न सजिलो: जहाँ बसे पनि संसारभरका सूचना एकैछिनमा पाउन र प्रयोग गर्न सकिन्छ।
- ख.पढाइ र मनोरञ्जन: सन्दर्भ सामग्री पढ्न, अनलाइन कक्षा लिन, चलचित्र हेर्न, गीत सुन्न र खेल खेल्न सकिन्छ।
- ग.अनलाइन कारोबार: घरमै बसेर सामान किन्न सकिन्छ। यसलाई विद्युतीय व्यापार भनिन्छ। बिजुली, पानी र फोनको बिल तिर्न र टिकट काट्न पनि सकिन्छ।
इन्टरनेट प्रयोग गर्दा सावधानी पनि चाहिन्छ। भाइरसले कम्प्युटर र मोबाइल बिगार्न सक्छ। ह्याकर, अर्थात् अनधिकृत रूपमा अरूको प्रणालीमा पस्नेले व्यक्ति वा संस्थाको विवरण चोर्न सक्छन्। धेरै बेर स्क्रिन हेर्दा आँखा, निद्रा र मानसिक स्वास्थ्यमा असर पर्छ।
वेबसाइट
वेब पेजहरूको सङ्ग्रहलाई वेबसाइट भनिन्छ। हरेक वेबसाइटको आफ्नै नाम हुन्छ, जसलाई डोमेन नेम भनिन्छ। वेबसाइट वेब सर्भर, अर्थात् सधैँ इन्टरनेटमा जोडिएर बस्ने कम्प्युटरमा राखिन्छ। इन्टरनेट भएको कम्प्युटर, मोबाइल वा स्मार्ट टेलिभिजनबाट जोसुकैले यसलाई खोल्न सक्छ। जस्तै: www.moecdc.gov.np पाठ्यक्रम विकास केन्द्रको वेबसाइट हो। यसमा पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकका जानकारी पाइन्छन्। ठेगानाको अन्त्यमा रहेको .gov.np ले यो नेपाल सरकारको वेबसाइट हो भन्ने देखाउँछ।
वेबसाइटको दुरुपयोग पनि हुन सक्छ। ह्याकिङ गरेर महत्त्वपूर्ण सामग्री चोर्न वा बिगार्न सकिन्छ। यसले आर्थिक हानि हुन्छ र गोप्य सूचना चुहिन सक्छ। नक्कली वेबसाइटले मानिसलाई ठगेर पासवर्ड र बैङ्क विवरण माग्न सक्छन्। त्यसैले ठेगाना ध्यान दिएर पढ्नुपर्छ।
इमेल
इन्टरनेटबाट पठाइने विद्युतीय चिठीलाई इमेल भनिन्छ। यसबाट सन्देशसँगै कागजात, फोटो, चित्र र भिडियो पनि पठाउन सकिन्छ। इमेल प्रयोग गर्न जिमेल, आउटलुक वा याहु जस्ता इमेल सेवामा खाता खोल्नुपर्छ। खाता खोलेपछि प्रयोगकर्ताले आफ्नो इमेल ठेगाना पाउँछ। इमेल ठेगानाको बिचमा @ चिह्न हुन्छ, जस्तै: sita.rai@gmail.com। यसको अगाडिको भाग प्रयोगकर्ताको नाम र पछाडिको भाग इमेल सेवाको नाम हो।
आएका इमेल हेर्न इनबक्स खोलिन्छ। इमेल पठाउन कम्पोज थिचेर पाउने व्यक्तिको ठेगाना, विषय र सन्देश लेखिन्छ र अन्तिममा सेन्ड थिचिन्छ। यो हुलाकको चिठी जस्तै हो, तर सेकेन्डमै पुग्छ र प्रायः निःशुल्क हुन्छ। कम्प्युटर वा मोबाइल दुवैबाट इमेल प्रयोग गर्न सकिन्छ। ठेगाना एउटा अक्षर पनि फरक भए इमेल फिर्ता आउँछ वा अर्कैकहाँ पुग्छ। कसैलाई अनावश्यक इमेल पठाएर दुःख दिनु वा धम्क्याउनु साइबर अपराध हो। यस्तो कामलाई विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ अनुसार सजाय हुन्छ।
मोबाइल फोन
मोबाइल फोन तार नचाहिने, बोक्न मिल्ने सञ्चार यन्त्र हो। यसबाट जुनसुकै ठाउँमा रहेका व्यक्तिसँग कुरा गर्न र सन्देश आदानप्रदान गर्न सकिन्छ। आजको स्मार्टफोन एउटै यन्त्रमा फोन, क्यामेरा, घडी, क्यालकुलेटर, रेडियो र कम्प्युटरको काम गर्ने बहुउद्देश्यीय साधन बनेको छ। दुई दशकअघिसम्म धेरै गाउँमा चिठीबाहेक सञ्चारको विकल्प थिएन। अहिले ८५ प्रतिशतभन्दा बढी घरमा स्मार्टफोन पुगेको छ। यसले पढाइ, बैङ्किङ, स्वास्थ्य सल्लाह र सरकारी सेवामा पनि सजिलो बनाएको छ। तर धेरै बेर चलाउँदा शारीरिक र मानसिक समस्या हुन सक्छन्। त्यसैले यसको उचित प्रयोगमा ध्यान दिनुपर्छ।
ल्यापटप र ट्याबलेट
ल्यापटप सजिलै बोकेर जहाँ पनि लैजान मिल्ने कम्प्युटर हो। यसले डेस्कटप कम्प्युटरकै जस्तो काम गर्छ। यसबाट लेख, तालिका र चार्ट तयार गर्न, स्लाइड बनाएर प्रस्तुति दिन, नक्सा बनाउन र एनिमेसन गर्न सकिन्छ।
ट्याबलेट मोबाइलभन्दा अलि ठुलो पर्दा भएको, छोएर चलाइने कम्प्युटर हो। यसमा फोटो खिच्न, भिडियो हेर्न, पढ्न, इमेल र इन्टरनेट चलाउन सकिन्छ। सिम राख्न मिल्ने ट्याबलेटबाट फोन पनि गर्न सकिन्छ। ट्याबलेट एन्ड्रोइड, आइप्याडओएस वा विन्डोज जस्ता अपरेटिङ सिस्टममा चल्छन्।
मोबाइल, ल्यापटप र कम्प्युटरले पढाइ र सिकाइलाई सजिलो बनाउँछन्। ठुलाको सही मार्गदर्शनमा चलाउँदा बालबालिकालाई यिनबाट धेरै फाइदा हुन्छ। तर लामो समयसम्म, नबुझी वा अनावश्यक साइट हेर्न प्रयोग गर्दा फाइदाभन्दा बेफाइदा बढी हुन्छ। यसलाई प्रविधिको दुरुपयोग भनिन्छ।
सीताले एउटा इमेल पायो: “तपाईँले एक लाख रुपियाँ जित्नुभयो! रकम पाउन यो लिङ्कमा गएर आफ्नो बैङ्क खाताको पासवर्ड लेख्नुहोस्।” सीताले के गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
सूचना तथा सञ्चार प्रविधि भनेको के हो, लेख्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँले इन्टरनेटलाई आफ्नो सिकाइ क्षमता वृद्धि गर्न कसरी उपयोग गर्ने गर्नुभएको छ?
उत्तर
इमेललाई कुन कुन काममा उपयोग गर्न सकिन्छ?
उत्तर
मोबाइल फोनका फाइदा लेख्नुहोस्।
उत्तर
सञ्चारका प्रविधिलाई सही रूपमा सदुपयोग गर्न नसक्दा कस्ता कस्ता विकृति उत्पन्न हुन सक्छन्, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ५: समसामयिक घटना र यसको प्रभाव
अहिलेको समयमा देश र विश्वमा भइरहेका परिवर्तन र गतिविधिलाई समसामयिक घटना भनिन्छ। आन्दोलन, महामारी, विपत्, खेलकुद, शिक्षा, देशबिचका द्वन्द्व र व्यापार तथा पारवहनका विषय समसामयिक घटनाभित्र पर्छन्। यस्ता घटनाको असर एउटै देशमा सीमित रहँदैन। यहाँ हालैका केही घटना र विषय दिइएका छन्।
विश्वव्यापी महामारी सम्झौता
कोभिड–१९ महामारीले संसारभर स्वास्थ्य प्रणाली, अर्थतन्त्र र सामाजिक जीवनमा ठुलो असर पार्यो। धनी देशले खोप र उपकरण पहिले पाए, गरिब देश पछि परे। भविष्यमा यस्तै अर्को महामारी आउन सक्छ र त्यसको तयारी अहिल्यै गर्नुपर्छ भन्ने चेतना बढ्यो। त्यसैले सबै देशबिच सहयोगका लागि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता चाहिने कुरा उठ्यो।
सन् २०२१ डिसेम्बरमा विश्व स्वास्थ्य सभाको विशेष बैठकले यस्तो सम्झौताको वार्ता सुरु गर्ने निर्णय गर्यो। तीन वर्षभन्दा बढी वार्तापछि वि.सं. २०८२ जेठ ६ (सन् २०२५ मे २०) मा जेनेभामा भएको ७८ औँ विश्व स्वास्थ्य सभाले विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको महामारी सम्झौता पारित गर्यो। अघिल्लो दिन समितिमा १२४ देशले पक्षमा मत दिएका थिए, कसैले विरोध गरेनन् र ११ देश तटस्थ बसे। सुर्तीसम्बन्धी महासन्धिपछि विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको संविधानअन्तर्गत वार्ता गरिएको यो दोस्रो अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौता हो। यसलाई वैश्विक महामारी तयारी सम्झौता पनि भनिन्छ।
यस सम्झौताका मुख्य कुरा:
- क.महामारीको समयमा देशहरूबिच समन्वय र सूचना आदानप्रदान बलियो बनाउने
- ख.वैज्ञानिक र प्राविधिक सहयोगबाट महामारीको असर घटाउने
- ग.विकसित र विकासशील देशबिच खोप, औषधी र परीक्षण सामग्रीको समान पहुँच सुनिश्चित गर्ने
- घ.महामारीका बेला खोप बनाउने कम्पनीले आफ्नो उत्पादनको करिब २० प्रतिशत विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनलाई उपलब्ध गराउने लक्ष्य राख्ने
- ङ.कुनै देशलाई लकडाउन वा खोप अनिवार्य गर्न विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले आदेश दिन नसक्ने, अर्थात् हरेक देशको सार्वभौमसत्ता कायम रहने
सम्झौता अझै लागु भइसकेको छैन। रोग फैलाउने जीवाणु र विषाणुका नमुना र तिनबाट बनेका खोप र औषधीको फाइदा बाँड्ने नियम यसको अनुसूचीमा राखिनुपर्छ। वि.सं. २०८३ जेठमा भएको ७९ औँ विश्व स्वास्थ्य सभासम्म पनि यो अनुसूचीमा सहमति हुन सकेन, त्यसैले वार्ता सन् २०२७ को सभासम्म लम्ब्याइयो। अनुसूची पारित भएपछि मात्र देशहरूले सम्झौतामा हस्ताक्षर गर्न सक्छन्। ६० देशले अनुमोदन गरेपछि यो लागु हुन्छ। सम्झौता लागु भए महामारीका बेला नेपाल जस्ता देशले पनि खोप र उपकरण समयमै पाउने आशा गरिएको छ।
राष्ट्रिय गौरवको आयोजना: मेलम्ची खानेपानी
काठमाडौँ उपत्यकाका बासिन्दा वर्षौँदेखि खानेपानीको सङ्कट भोग्दै आएका छन्। यसको समाधानका लागि मेलम्ची खानेपानी आयोजना बनाइयो। सिन्धुपाल्चोकको मेलम्ची खोलाको पानी करिब २७ किलोमिटर लामो सुरुङबाट काठमाडौँको सुन्दरीजल ल्याइन्छ। सुन्दरीजलमा पानी प्रशोधन गरी उपत्यकाका विभिन्न ठाउँमा बनाइएका पानी ट्याङ्कीमा जम्मा गरिन्छ र त्यहाँबाट वितरण गरिन्छ। खानेपानी आयोजनामा यति लामो सुरुङ नेपालमा पहिलो पटक बनेको हो।
वि.सं. २०७७ फागुनमा सुरुङमा पानी छाडेर परीक्षण गरियो र चैत १५ देखि उपत्यकामा पानी वितरण सुरु भयो। तर वि.सं. २०७८ असार १ को बाढी र पहिरोले मेलम्चीमा पानी फर्काउने संरचना (हेडवर्क्स) बगायो र वितरण रोकियो। मर्मतपछि वि.सं. २०७९ मङ्सिर २३ देखि फेरि दैनिक करिब १७ करोड लिटर पानी आउन थाल्यो। बाढीको जोखिमले अहिले पनि हरेक वर्षायाममा केही समय सुरुङ बन्द गरिन्छ। यसमा याङ्ग्री र लार्के खोलाको पानी थप्ने दोस्रो चरणको काम बाँकी छ।
जलवायु परिवर्तन
कुनै ठाउँको लामो समयको औसत तापक्रम, वर्षा र हावाको बहाबमा आउने ठुलो र दीर्घकालीन परिवर्तनलाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ। अहिलेको जलवायु परिवर्तनको मुख्य कारण पृथ्वीको तापक्रम बढ्नु हो। वायुमण्डल नाइट्रोजन, अक्सिजन, कार्बन डाइअक्साइड जस्ता ग्यास मिलेर बनेको छ। कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, नाइट्रस अक्साइड र क्लोरोफ्लोरो कार्बन जस्ता ग्यासले पृथ्वीबाट फर्कने ताप समातेर राख्छन्। यिनलाई हरितगृह ग्यास भनिन्छ। कोइला, पेट्रोल र डिजेल बाल्दा, उद्योग चलाउँदा र जङ्गल फँडानी गर्दा यी ग्यास बढ्छन्। डढेलोले पनि वायुमण्डलमा धुवाँ र कार्बन थप्छ। यसैले पृथ्वी तात्दै गएको छ र कतै धेरै, कतै थोरै वर्षा हुन थालेको छ।
जलवायु परिवर्तनका असर:
- क.समुद्रको सतह बढेर होचा ठाउँ र टापु डुब्ने खतरा
- ख.हिमाल र हिमनदी पग्लिएर हिउँविनाका नाङ्गा डाँडा बन्ने
- ग.हिमताल फुटेर बाढी आउने खतरा बढ्ने
- घ.फूल फुल्ने र फल पाक्ने समय फेरिने
- ङ.जीवजन्तु र वनस्पति लोप हुने खतरा बढ्ने
- च.बाढी, पहिरो, भूक्षय, खडेरी र डढेलो बढ्ने
तलकामध्ये कुन ग्यास हरितगृह ग्यास होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
दिइएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
जलवायु परिवर्तनका कारण र असर उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
विश्वव्यापी महामारी सम्झौताका सकारात्मक पक्ष औँल्याउनुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: नागरिक, राज्य र विश्व (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।