विदेशमा काम गर्ने नेपालीको तलब रोकियो भने कसले बोलिदिन्छ? समुद्र नभएको नेपालको सामान बङ्गालको खाडीसम्म कसरी पुग्छ? संसारका १९३ देश एउटै सभामा बसेर कसरी निर्णय गर्छन्? मोबाइलमा आएको “तपाईँले चिट्ठा जित्नुभयो” भन्ने सन्देश किन खतरनाक हुन्छ? यी सबै प्रश्नले नेपाललाई संसारसँग जोड्ने सम्बन्धतिर लैजान्छन्।
कक्षा ६ मा नेपालको परराष्ट्र नीति, दौत्यसम्बन्ध र संयुक्त राष्ट्रसङ्घका निकाय पढिएका थिए। कक्षा ७ मा भूपरिवेष्टित देशका समस्या र सार्क पढिएको थियो। यस एकाइमा विदेशमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्ने कूटनीतिक नियोग, बङ्गालको खाडी वरिपरिका देशको सङ्गठन बिमस्टेक र संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालको भूमिका पढिन्छ। त्यसपछि साइबर अपराधका किसिम, त्यसविरुद्धका कानुन र उजुरी गर्ने ठाउँ सिकिन्छ। अन्त्यमा समसामयिक घटनाका समाचार पढेर बुझ्ने अभ्यास गरिन्छ।
पाठ १: कूटनीतिक नियोग
कूटनीति र कूटनीतिक नियोग
दुई देशबिचको सम्बन्ध दक्षतापूर्वक सञ्चालन गर्ने नीति र कलालाई कूटनीति भनिन्छ। कूटनीतिका माध्यमबाट हरेक देशले आफ्नो राष्ट्रहितका लागि काम गर्छ। अर्को देशसँग सम्बन्ध बढाउन र सहयोग आदानप्रदान गर्न एक देशले अर्को देशमा आफ्नो कार्यालय राख्छ। औपचारिक रूपमा देशको प्रतिनिधित्व गर्न अर्को देशमा स्थापना गरिएको यस्तो संस्थालाई कूटनीतिक नियोग भनिन्छ।
नेपालको १८० भन्दा बढी देशसँग कूटनीतिक सम्बन्ध छ। तर सबै देशमा नेपालको कार्यालय छैन। नेपालले मुख्य गरी छिमेकी देश, विकास साझेदार देश, ठुला शक्तिराष्ट्र र धेरै नेपाली काम गर्न जाने श्रम गन्तव्य मुलुक मा दूतावास राखेको छ। जस्तै: भारत, चीन, जापान, संयुक्त राज्य अमेरिका, बेलायत, साउदी अरब, कतार र मलेसियामा नेपाली राजदूतावास छन्।
कूटनीतिक नियोग दुई किसिमका हुन्छन्:
क. नेपाली नियोग: विदेशमा रहेका नेपालका कार्यालय नेपाली नियोग हुन्। यसमा नेपाली राजदूतावास, संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि नेपालको स्थायी नियोग, नेपाली महावाणिज्य दूतावास र वाणिज्य दूतावास पर्छन्। अवैतनिक महावाणिज्य दूतावास र अवैतनिक वाणिज्य दूतावास पनि यसमै पर्छन्। नेपाल सरकारले नेपाल राजपत्रमा सूचना प्रकाशन गरी तोकेका निकाय पनि नेपाली नियोग मानिन्छन्।
ख. विदेशी नियोग: नेपालमा रहेका अरू देशका कार्यालय विदेशी नियोग हुन्। यसमा नेपालस्थित विदेशी राजदूतावास, नियोग, महावाणिज्य दूतावास, वाणिज्य दूतावास, सम्पर्क कार्यालय, अवैतनिक महावाणिज्य दूतावास र अवैतनिक वाणिज्य दूतावास पर्छन्।
अवैतनिक भनेको तलब नलिई काम गर्ने भन्ने हो। जुन देशमा नेपालको दूतावास छैन, त्यहाँ नेपालले त्यहीँका कुनै प्रतिष्ठित व्यक्तिलाई अवैतनिक महावाणिज्य दूत वा वाणिज्यदूत नियुक्त गर्छ। उनले त्यहाँ नेपाल र नेपालीका लागि सानातिना काममा सहयोग गर्छन्।
कूटनीतिक नियोगका मुख्य काम यस्ता छन्:
- क.त्यस देशमा रहेका आफ्ना नागरिकको सुरक्षा गर्ने र अन्य आवश्यक सहयोग दिने
- ख.दुई देशबिच हुने सन्धिसम्झौताका लागि छलफल अगाडि बढाउने
- ग.राष्ट्र प्रमुख, सरकार प्रमुख वा उच्च पदस्थ व्यक्तिको भ्रमणमा समन्वय गर्ने
- घ.अर्को देशले राखेको प्रस्तावमा आफ्नो देशको धारणा सार्वजनिक गर्ने
कूटनीतिक नियोगले अर्को देशमा रहेर काम गर्दा त्यस देशको कानुन र कूटनीतिक मर्यादा पालना गर्नुपर्छ। कूटनीतिक मर्यादा भनेको देशहरूबिच मानिँदै आएका शिष्टाचार र नियम हुन्।
कुवेतमा नेपालको दूतावास छ। काठमाडौँमा जापानको दूतावास छ। तलका मध्ये कुन भनाइ ठिक हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
कूटनीतिक नियोगका किसिम र काम
क. राजदूतावास
छिमेकी र मित्र राष्ट्रले नेपालमा दूतावास राखेर दुई देशको हितका लागि काम गरिरहेका छन्। नेपालले पनि विभिन्न देशमा दूतावास राखेको छ। दूतावासको प्रमुखलाई राजदूत भनिन्छ। राजदूतले त्यस देशमा नेपाल सरकारको प्रतिनिधित्व गर्छन्।
विदेशमा काम गर्ने लाखौँ नेपाली कामदारका लागि राजदूतावास सबैभन्दा नजिकको सहारा हो। राजदूतावासले यस्ता काम गर्छ:
- क.कामदारका समस्या समाधान गर्न गन्तव्य मुलुकका सम्बद्ध मन्त्रालयसँग समन्वय गर्ने
- ख.आप्रवासी नेपाली कामदारको अधिकार संरक्षणका लागि कूटनीतिक पहल गर्ने
- ग.समझदारीपत्र र श्रम सम्झौताका लागि गन्तव्य मुलुकका अधिकारीसँग छलफल र परामर्श गर्ने
- घ.समस्यामा परेका कामदारलाई स्वदेश फिर्ता गराउने
- ङ.विदेशमा रहेका नेपालीलाई राहदानी नवीकरण जस्ता सेवा दिने
ख. महावाणिज्य दूतावास
महावाणिज्य दूतावास पनि एक प्रकारको कूटनीतिक नियोग हो। राजदूतावास प्रायः राजधानीमा हुन्छ। महावाणिज्य दूतावास भने ठुलो देशका अन्य मुख्य सहरमा हुन्छ। जस्तै: नेपालका महावाणिज्य दूतावास भारतको कोलकाता, चीनको ल्हासा र ग्वाङ्जाउ, र अमेरिकाको न्युयोर्कमा छन्। यसले आफ्नो क्षेत्रमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्छ र यस्ता काम गर्छ:
- क.दुई देशबिचको व्यापार सम्बन्धलाई व्यवस्थित गर्ने
- ख.व्यापारमा आउने अवरोध हटाउन सहजीकरण गर्ने
- ग.आयात र निर्यात सहज बनाउन पहल गर्ने
- घ.त्यस क्षेत्रमा रहेका नेपालीलाई आवश्यक सेवा दिने
कोलकाताको महावाणिज्य दूतावास विशेष महत्त्वको छ। भारतबाहेक अरू देशसँग समुद्री बाटो हुँदै हुने नेपालको धेरैजसो व्यापार कोलकाता र हल्दिया बन्दरगाह हुँदै हुन्छ।
ग. संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि स्थायी नियोग
संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालको प्रतिनिधित्व गर्न नेपालले न्युयोर्क र जेनेभामा स्थायी नियोग राखेको छ। न्युयोर्कमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मुख्यालय छ। जेनेभामा मानव अधिकार परिषद् जस्ता धेरै राष्ट्रसङ्घीय निकाय छन्। यी नियोगले संयुक्त राष्ट्रसङ्घका बैठकमा नेपालको धारणा राख्छन् र नेपालको हकहितका लागि काम गर्छन्। नेपालको परराष्ट्र नीति पञ्चशील का सिद्धान्तमा आधारित छ। त्यसैले यी नियोगले पनि विश्व शान्ति, सबै देशको सार्वभौमिकताको सम्मान र आपसी सहयोगका लागि काम गर्छन्।
घ. कन्सुलर सेवा विभाग
कन्सुलर सेवा भनेको विदेशमा रहेका नेपाली र विदेश जाने नेपालीलाई दिइने सरकारी सेवा हो। यो सेवा सरल, सहज, पारदर्शी र उत्तरदायी बनाउन परराष्ट्र मन्त्रालयअन्तर्गत कन्सुलर सेवा विभाग स्थापना गरिएको छ। यो विभाग काठमाडौँको त्रिपुरेश्वरमा छ। यो विदेशमा नभई नेपालमै रहेर काम गर्छ। त्यसैले यसले विदेशस्थित नेपाली नियोगसँग समन्वय गरेर काम गर्छ। यसका मुख्य काम यस्ता छन्:
- क.विदेशमा रहेका नेपालीको हकहितको सुरक्षा गर्ने
- ख.विदेशमा समस्यामा परेका, घाइते भएका वा अलपत्र परेका नेपालीको उद्धार गरी नेपाल झिकाउने
- ग.कुनै कारणले मृत्यु भएका नेपालीको शव झिकाउने र हराएका नेपालीको खोजतलास गर्ने
- घ.क्षतिपूर्ति र बिमा रकम कानुनी हकदारलाई दिलाउने प्रक्रिया अघि बढाउने र आवश्यक कानुनी सहयोग गर्ने
- ङ.शैक्षिक प्रमाणपत्र, प्रहरी प्रतिवेदन (पुलिस क्लियरेन्स) र अन्य कागजातको कन्सुलर प्रमाणीकरण गर्ने, अर्थात् विदेशमा मान्य हुने गरी कागजात सही हो भनेर प्रमाणित गर्ने
- च.नेपालमा रहेका विदेशी नियोग र कूटनीतिक पदाधिकारीलाई पाउने सुविधा र उन्मुक्ति दिलाउने
- छ.नेपाल सरकारले मनोनयन गरी विदेश पठाउने पदाधिकारीको प्रवेशाज्ञा, अर्थात् भिसाका लागि सिफारिस गर्ने
सेवा अझ छिटो र सजिलो बनाउन विभागले केही सेवा अनलाइनबाट पनि दिन थालेको छ।
दुबईमा काम गर्दा दुर्घटनामा परेका एक नेपालीको परिवारले बिमा रकम पाउन नेपालमै कुन निकायमा सम्पर्क गर्नुपर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
कूटनीतिक नियोग भनेको के हो?
उत्तर
राजदूतावासले के के काम गर्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
कन्सुलर सेवा विभागका कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: बिमस्टेक र नेपाल
बिमस्टेकको परिचय
बङ्गालको खाडी हिन्द महासागरको एउटा ठुलो भाग हो। यसको वरिपरि र नजिक रहेका दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियाका सात देशले एउटा क्षेत्रीय सङ्गठन बनाएका छन्। यसको पूरा नाम बहुक्षेत्रीय प्राविधिक तथा आर्थिक सहयोगका लागि बङ्गालको खाडीको प्रयास हो। अङ्ग्रेजीमा यसलाई Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation भनिन्छ। यसको छोटो रूप बिमस्टेक (BIMSTEC) हो।
बिमस्टेकको स्थापना सन् १९९७ जुन ६ (वि.सं. २०५४ जेठ २४) मा थाइल्यान्डको राजधानी बैङ्ककमा भएको हो। यसका सात सदस्य राष्ट्र नेपाल, भारत, भुटान, बङ्गलादेश, म्यानमार, श्रीलङ्का र थाइल्यान्ड हुन्। यीमध्ये नेपाल, भारत, भुटान, बङ्गलादेश र श्रीलङ्का गरी पाँचओटा सार्कका पनि सदस्य हुन्। म्यानमार र थाइल्यान्ड भने दक्षिणपूर्वी एसियाली देशको सङ्गठन आसियान का सदस्य हुन्। त्यसैले बिमस्टेकले दक्षिण एसिया र दक्षिणपूर्वी एसियालाई जोड्ने पुलको काम गर्छ।
बिमस्टेकको पहिलो शिखर सम्मेलन सन् २००४ मा बैङ्ककमा भएको थियो। शिखर सम्मेलन भनेको सदस्य राष्ट्रका राष्ट्र प्रमुख वा सरकार प्रमुखको बैठक हो। यसको अध्यक्षता सदस्य राष्ट्रका अङ्ग्रेजी नामको वर्णक्रमअनुसार पालैपालो गरिन्छ। नेपालले सन् २०१४ देखि २०१८ सम्म अध्यक्षता गरेको थियो। चौथो शिखर सम्मेलन सन् २०१८ अगस्ट ३० र ३१ (वि.सं. २०७५ भदौ १४ र १५) मा काठमाडौँमा भएको थियो। सन् २०१४ देखि ढाकामा बिमस्टेकको स्थायी सचिवालय छ।
सन् २०२२ मार्च ३० (वि.सं. २०७८ चैत १६) मा श्रीलङ्काको आयोजनामा भएको पाँचौँ शिखर सम्मेलनमा बिमस्टेकको बडापत्र मा हस्ताक्षर भयो। बडापत्र भनेको सङ्गठनका उद्देश्य, संरचना र नियम लेखिएको मूल दस्तावेज हो। यो सन् २०२४ मे २० (वि.सं. २०८१ जेठ ७) देखि लागु भएको छ। छैटौँ शिखर सम्मेलन सन् २०२५ अप्रिल ४ (वि.सं. २०८१ चैत २२) मा बैङ्ककमा भयो। त्यहाँ सन् २०३० सम्मका लागि “बैङ्कक भिजन २०३०” र सदस्य देशबिच समुद्री यातायातमा सहयोग गर्ने सम्झौता भयो। त्यसपछि बङ्गलादेशले अध्यक्षता गरिरहेको छ।
बिमस्टेकको उद्देश्य व्यापार, लगानी, पर्यटन, ऊर्जा, यातायात, सञ्चार, मानव संसाधन, कृषि, शिक्षा, स्वास्थ्य, निर्माण र जलवायु परिवर्तनलगायतका क्षेत्रमा सदस्य राष्ट्रबिच सहयोग लिने र दिने हो। यसका प्रमुख उद्देश्य यस्ता छन्:
- क.सदस्य मुलुकबिच विकासका गतिविधि सञ्चालन गर्ने
- ख.प्राविधिक सहयोग आदानप्रदान गरी दक्षता र कार्यकुशलता बढाउने
- ग.प्रतिस्पर्धात्मक वातावरण बनाएर लगानी आकर्षित गर्ने
- घ.सुपथ मूल्यमा गुणस्तरीय सामानको उत्पादन गर्ने
तलका मध्ये कुन देश बिमस्टेकको सदस्य हो, तर सार्कको सदस्य होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सहयोगका क्षेत्र
सुरुमा बिमस्टेकले सहयोगका छओटा क्षेत्र तोकेको थियो। पछि यी क्षेत्र १४ ओटा पुगे। धेरै क्षेत्र भएकाले काम छरिएको थियो। त्यसैले सन् २०२२ को शिखर सम्मेलनमा यिनलाई सातओटा मुख्य क्षेत्रमा मिलाइयो। अब हरेक सदस्य देशले एउटा क्षेत्रको नेतृत्व गर्छ। नेतृत्व गर्ने देशलाई संयोजक मुलुक भनिन्छ।
| क्र.सं. | सहयोगका क्षेत्र | संयोजक मुलुक |
|---|---|---|
| १. | व्यापार, लगानी र विकास | बङ्गलादेश |
| २. | वातावरण र जलवायु परिवर्तन | भुटान |
| ३. | सुरक्षा (ऊर्जा सुरक्षासमेत) | भारत |
| ४. | कृषि र खाद्य सुरक्षा | म्यानमार |
| ५. | जनस्तरको सम्पर्क (संस्कृति, पर्यटन, शिक्षा आदि) | नेपाल |
| ६. | विज्ञान, प्रविधि र नवप्रवर्तन | श्रीलङ्का |
| ७. | यातायात र सञ्चारको सम्पर्क | थाइल्यान्ड |
जनस्तरको सम्पर्क भनेको सरकार मात्र नभई सदस्य देशका सर्वसाधारण मानिसबिच हुने आवतजावत र सहकार्य हो। जस्तै: पर्यटन, विद्यार्थी र कलाकारको आदानप्रदान, खेलकुद र सांस्कृतिक कार्यक्रम।
सन् २०२२ देखि नेपालले बिमस्टेकको कुन क्षेत्रको नेतृत्व गर्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
बिमस्टेकबाट नेपालले पाउने फाइदा
नेपाल भूपरिवेष्टित देश हो। त्यसैले नेपालको समुद्रसम्म सिधा पहुँच छैन। बिमस्टेकका पाँच सदस्य देश बङ्गालको खाडीको किनारमा छन्। बिमस्टेकको सदस्य भएकाले नेपालले यी देशका बन्दरगाह र समुद्री मार्ग प्रयोग गरी आफ्नो पारवहन क्षमता बढाउन सक्छ। पारवहन भनेको एक देशको सामान अर्को देश हुँदै लैजानु हो। यसले विश्व बजारबाट वस्तु तथा सेवा आयात र निर्यात गर्न सजिलो बनाउँछ।
नेपालको सामान मुख्य गरी भारतका कोलकाता, हल्दिया र विशाखापत्तनम बन्दरगाह हुँदै समुद्रसम्म पुग्छ। बिमस्टेककै सदस्य बङ्गलादेशका मोङ्ला र चटगाउँ बन्दरगाह पनि विकल्प हुन्।
नेपालमा गौतम बुद्धको जन्म भएको हो। म्यानमार, भुटान, थाइल्यान्ड र श्रीलङ्कामा बौद्ध धर्म मान्ने मानिस धेरै छन्। उनीहरूलाई लुम्बिनी र अन्य बौद्ध तीर्थस्थलमा आकर्षित गरेर नेपालले पर्यटन बढाउन सक्छ। यसले आर्थिक विकासमा टेवा पुर्याउँछ। त्यस्तै नेपालले व्यापार विस्तार गर्न, जलस्रोत र पर्यटनमा लगानी भित्र्याउन, यातायातको विकासमा सहयोग लिन र बिजुली उत्पादन गरी निर्यात गर्न बिमस्टेकलाई उपयोग गर्न सक्छ। बिजुली निर्यातले व्यापार घाटा घटाउँछ।
बिमस्टेकबाट नेपालले पाएका र पाउन सक्ने फाइदा यस्ता छन्:
- क.विश्व बजारमा सहज पहुँच बढ्ने
- ख.सदस्य राष्ट्रबाट वैदेशिक लगानी भित्र्याउने वातावरण बन्ने
- ग.पर्यटन प्रवर्धन गरी आर्थिक विकासको आधार तयार हुने
- घ.वस्तु र सेवाको उपयुक्त मूल्य कायम भई उत्पादक र उपभोक्ता दुवैको हित हुने
- ङ.विभिन्न मुलुकमा उत्पादन भएका गुणस्तरीय वस्तु र सेवा सहज रूपमा पाइने
बिमस्टेकबाट नेपालले पाउने फाइदामध्ये भूपरिवेष्टित भएकाले सबैभन्दा बढी कुन कुराको खाँचो टार्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
बिमस्टेकको स्थापना कहिले भएको थियो?
उत्तर
बिमस्टेकका मुख्य सहयोगका क्षेत्रहरू कुन कुन हुन्, बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
बिमस्टेक स्थापना गर्नुका उद्देश्य उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
बिमस्टेकको सदस्य भएको नाताले नेपालले अधिकतम फाइदा लिन के के गर्नुपर्ला, आफ्नो विचार प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: संयुक्त राष्ट्रसङ्घ
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको परिचय
दोस्रो विश्वयुद्धमा करोडौँ मानिस मारिए। त्यसपछि फेरि यस्तो युद्ध हुन नदिन संसारका देशले मिलेर एउटा अन्तर्राष्ट्रिय सङ्गठन बनाए। यही सङ्गठन संयुक्त राष्ट्रसङ्घ हो। यसको स्थापना सन् १९४५ अक्टोबर २४ (वि.सं. २००२ कात्तिक ८) मा भएको हो। त्यसैले हरेक वर्ष अक्टोबर २४ लाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घ दिवसका रूपमा मनाइन्छ। यसको मुख्यालय अमेरिकाको न्युयोर्क सहरमा छ।
अहिले संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा १९३ सदस्य राष्ट्र छन्। सदस्यता दुई प्रकारका छन्:
- क.प्रारम्भिक सदस्य: सन् १९४५ मा बडापत्रमा हस्ताक्षर गरेर सुरुदेखि नै सदस्य भएका ५१ राष्ट्र
- ख.बडापत्रअनुसार सदस्यता पाउने राष्ट्र: पछि बडापत्रको प्रक्रियाअनुसार सदस्यता पाएका १४२ राष्ट्र
कुनै नयाँ राष्ट्रले सदस्यता लिन चाहे पहिले सुरक्षा परिषद् ले सिफारिस गर्नुपर्छ। सुरक्षा परिषद्का १५ सदस्यमध्ये कम्तीमा नौ सदस्यले पक्षमा मत दिनुपर्छ। साथै पाँच स्थायी सदस्यमध्ये कसैले पनि भिटो, अर्थात् निषेधाधिकार प्रयोग गर्नु हुँदैन। पाँच स्थायी सदस्य अमेरिका, बेलायत, फ्रान्स, रुस र चीन हुन्। सो सिफारिसका आधारमा महासभा ले दुई तिहाइ बहुमतले सदस्यता दिन्छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घले विश्वका छओटा भाषालाई आधिकारिक भाषाका रूपमा मान्यता दिएको छ: अङ्ग्रेजी, रुसी, चिनियाँ, स्पेनिस, फ्रान्सेली र अरबी। महासभा र सुरक्षा परिषद्का बैठकमा कुनै एक भाषामा बोलिएको कुरा अरू पाँच भाषामा तुरुन्तै अनुवाद गरिन्छ। मुख्य दस्तावेज पनि छओटै भाषामा प्रकाशित हुन्छन्।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका अङ्ग
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रले यसका छओटा प्रमुख अङ्ग तोकेको छ:
क. महासभा: सबै १९३ सदस्य राष्ट्र यसका सदस्य हुन्। ठुलो होस् वा सानो, हरेक देशको एक मत हुन्छ। यसले विश्वका साझा समस्यामा छलफल गर्छ र बजेट पारित गर्छ।
ख. सुरक्षा परिषद्: यसमा पाँच स्थायी र दुई वर्षका लागि चुनिने दश अस्थायी गरी १५ सदस्य हुन्छन्। विश्वमा शान्ति र सुरक्षा कायम राख्ने मुख्य जिम्मा यसको हो। शान्ति सेना पठाउने निर्णय पनि यसैले गर्छ।
ग. आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्: यसमा ५४ सदस्य हुन्छन्। यसले आर्थिक विकास, सामाजिक र वातावरणसम्बन्धी काममा समन्वय गर्छ।
घ. अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय: यो नेदरल्यान्ड्सको हेग सहरमा छ। यसमा १५ न्यायाधीश हुन्छन्। यसले देशहरूबिचका कानुनी विवाद हेर्छ।
ङ. सचिवालय: यसले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको दैनिक प्रशासन चलाउँछ। यसको प्रमुखलाई महासचिव भनिन्छ।
च. जिम्मा जमानी परिषद्: स्वशासन नपाएका केही क्षेत्रलाई स्वतन्त्र हुन सघाउन यो परिषद् बनाइएको थियो। त्यस्तो अन्तिम क्षेत्र पलाउ सन् १९९४ मा स्वतन्त्र भयो। त्यसपछि यस परिषद्ले काम रोकेको छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका उद्देश्य यस्ता छन्:
- क.अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा कायम गर्ने
- ख.सदस्य राष्ट्रबिच मैत्रीपूर्ण सम्बन्धको विकास गर्ने र विश्व शान्ति बलियो बनाउन अन्य उचित कदम चाल्ने
- ग.अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय समस्या समाधान गर्न सहयोग गर्ने; जाति, लिङ्ग, भाषा र धर्मका आधारमा भेदभाव नगरी सबैका मौलिक हक र मानव अधिकारप्रति सम्मान बढाउने
- घ.यी साझा उद्देश्य पूरा गर्न राष्ट्रहरूका काममा समन्वय गर्ने केन्द्रका रूपमा काम गर्ने
एउटा नयाँ देशले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता माग्यो। सुरक्षा परिषद्का १२ सदस्यले पक्षमा मत दिए, तर एउटा स्थायी सदस्यले विपक्षमा मत दियो। के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालको भूमिका
नेपाल सन् १९५५ डिसेम्बर १४ (वि.सं. २०१२ मङ्सिर २९) मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य भयो। नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र स्वीकार गरेको छ। त्यसैले यसले बडापत्रका उद्देश्य र सिद्धान्त पालना गर्दै राष्ट्रसङ्घसँग सधैँ सहकार्य गरिरहेको छ। नेपालको संविधानले पनि परराष्ट्र नीतिमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रप्रति आस्था राखेको छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा नेपालको योगदान यस्तो छ:
क. विश्व शान्तिमा योगदान: नेपालले सन् १९५८ देखि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शान्ति सेना मा सैनिक र प्रहरी पठाउँदै आएको छ। वि.सं. २०८३ जेठ (सन् २०२६ जुन) मा नेपालका ४,१७९ शान्ति सैनिक नौओटा मिसनमा थिए। त्यस बेला शान्ति सेनामा सबैभन्दा धेरै सैनिक पठाउने देश नेपाल थियो। शान्ति स्थापनाका क्रममा ७४ नेपाली शान्ति सैनिकले ज्यान गुमाएका छन् (स्रोत: हिमाल प्रेस, वि.सं. २०८३ जेठ १९)।
ख. सुरक्षा परिषद्मा: नेपाल दुई पटक सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य भएको छ: सन् १९६९–७० र सन् १९८८–८९। यस क्रममा विश्वमा शान्ति र सुरक्षा कायम गर्न नेपालले योगदान पुर्यायो।
ग. निःशस्त्रीकरणमा: एसिया र प्रशान्त क्षेत्रमा शान्ति र निःशस्त्रीकरण, अर्थात् हतियार घटाउने कामका लागि संयुक्त राष्ट्रसङ्घको क्षेत्रीय केन्द्र सन् २००८ देखि काठमाडौँमा छ।
घ. सम्मेलनमा सक्रियता: सन् १९९२ को वातावरणसम्बन्धी पृथ्वी शिखर सम्मेलन लगायतका अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा नेपालले सक्रिय भाग लिएर आफ्ना विचार राखेको छ। जलवायु परिवर्तनले हिमाल र हिमनदीमा पारेको असरबारे नेपालले विश्वको ध्यान खिचेको छ।
ङ. स्वतन्त्र छवि: नेपालले कुनै सैन्य गुटमा नलागी स्वतन्त्र छवि कायम राखेको छ। यसले साम्राज्यवाद र उपनिवेशवादको अन्त्यका लागि पहल गरेको छ। विस्तारवाद, नवउपनिवेशवाद र अर्को देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेपको विरोध गरेको छ। आतङ्कवादविरुद्ध संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग काम गर्ने प्रतिबद्धता पनि नेपालले व्यक्त गरेको छ।
च. मानव अधिकार र दिगो विकास: संयुक्त राष्ट्रसङ्घको मर्मअनुसार मानव अधिकारको रक्षा र अनुगमन गर्न नेपालमा राष्ट्रिय मानव अधिकार आयोग स्थापना गरिएको छ। अहिले यो संविधानले व्यवस्था गरेको संवैधानिक आयोग हो। नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घका दिगो विकास लक्ष्य लाई प्राथमिकतामा राखेर काम गरिरहेको छ।
नेपालमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सहयोग
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका धेरै निकाय नेपालमा विकास साझेदारका रूपमा काम गरिरहेका छन्। जस्तै: संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय विकास कार्यक्रम (UNDP), संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बालकोष (UNICEF), संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय जनसङ्ख्या कोष (UNFPA), अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन (ILO), विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO), खाद्य तथा कृषि सङ्गठन (FAO) र युनेस्को (UNESCO)।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घले नेपालमा यस्ता काममा सहयोग गरेको छ:
- क.परिवार नियोजन, पोलियो उन्मूलन र मलेरिया नियन्त्रण कार्यक्रम
- ख.शरणार्थी व्यवस्थापन
- ग.महिला र किशोरी शिक्षा
- घ.वन पैदावार र वातावरण संरक्षण
- ङ.शान्ति प्रक्रिया: वि.सं. २०६२/६३ को शान्ति प्रक्रियालाई निष्कर्षमा पुर्याउन संयुक्त राष्ट्रसङ्घले नेपालमा अनमिन (UNMIN) नामको मिसन पठाएको थियो। अनमिनले वि.सं. २०६३ माघ ९ देखि २०६७ माघ १ सम्म हतियार र लडाकुको अनुगमन गर्यो र संविधान सभाको निर्वाचनमा सहयोग गर्यो।
- च.भूकम्पपछि: वि.सं. २०७२ वैशाख १२ को भूकम्पपछि मानवीय सहायता र पुनर्निर्माणमा धेरै काम गर्यो।
- छ.कोभिड–१९: विश्वभर फैलिएको यो महामारी रोक्न विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनले नेपाललाई स्वास्थ्य सूचना, उपकरण र खोप उपलब्ध गराउन सहयोग गर्यो।
अनमिन नेपालमा किन आएको थियो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना कहिले भएको थियो, मिति उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपालले संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्यता कहिले प्राप्त गरेको थियो?
उत्तर
संयुक्त राष्ट्रसङ्घले कतिओटा भाषालाई कामकाजको भाषाका रूपमा प्रयोग गर्ने गरेको छ, ती कुन कुन हुन्, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका अङ्गहरू कतिओटा छन्, ती कुन कुन हुन्, सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र नेपालको सम्बन्धका बारेमा एक लेख तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: साइबर अपराध
साइबर अपराध के हो?
विद्युतीय सञ्चार माध्यम प्रयोग गरेर गरिने अपराधलाई साइबर अपराध भनिन्छ। कम्प्युटर, मोबाइल, कम्प्युटर नेटवर्क र अन्य विद्युतीय उपकरण प्रयोग गरी गरिने गैरकानुनी काम यसमा पर्छन्। सूचना प्रविधिको विकाससँगै यो अपराध पनि बढेको छ। अहिले यो धेरैजसो सामाजिक सञ्जालमार्फत हुने गरेको छ।
फेसबुक, मेसेन्जर, टिकटक, युट्युबलगायतका सामाजिक सञ्जालमा कसैको इच्छाविपरीत उसको भिडियो, फोटो वा आवाज राखिन्छ। कहिले सकली सामग्री नै राखिन्छ, कहिले तोडमोड गरेर नक्कली बनाइन्छ। यसले व्यक्तिको मान, मर्यादा र प्रतिष्ठामा असर पार्छ। साइबर अपराधमा यस्ता काम पर्छन्:
- क.कसैको फेसबुक खाता ह्याक गरेर वा उसको नाममा नक्कली खाता बनाएर उसका नजिकका साथीसँग पैसा माग्ने
- ख.इमेल र मेसेन्जरमा चिट्ठा परेको प्रलोभन देखाएर ठगी गर्ने
- ग.अनलाइनमा चिनजान भएका साथीले उपहार पठाएको भन्दै प्रलोभनमा पारेर ठगी गर्ने
- घ.सस्तोमा सामान बिक्रीमा राखेर पैसा लिने, तर सामान नपठाई ठगी गर्ने
- ङ.अनलाइन गेमको रिचार्ज गरिदिन्छु भनेर पासवर्ड र पैसा मागी ठगी गर्ने
- च.अश्लील फोटो वा भिडियो देखाएर ब्ल्याकमेल गर्ने, अर्थात् गोप्य कुरा सार्वजनिक गरिदिन्छु भन्दै धम्क्याएर पैसा वा अरू कुरा माग्ने
- छ.सामाजिक सञ्जालमार्फत अरूलाई अपमान, गालीगलौज र बेइज्जती गर्ने
- ज.सामाजिक सञ्जालमा फोटो इडिट गरेर अरूको अपमान र बेइज्जती गर्ने
साइबर ब्युरोमा हरेक वर्ष हजारौँ उजुरी पर्छन्। आर्थिक वर्ष २०८०/८१ मा १९,७३० र २०८१/८२ मा १८,९२६ उजुरी परेका थिए। आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा यो सङ्ख्या बढेर २०,५२६ पुग्यो, अर्थात् दिनमा ५६ जति। सोही वर्ष १६१ मुद्दा चले र १५५ जना पक्राउ परे। धेरै पीडितले लाज वा डरले उजुरी नै गर्दैनन्। त्यसैले वास्तविक घटना यसभन्दा धेरै हुन सक्छन्।
साथीको मेसेन्जरबाट “तुरुन्तै पैसा पठाइदेऊ” भन्ने सन्देश आयो। सबैभन्दा सुरक्षित कदम कुन हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
साइबर अपराध नियन्त्रणका लागि नेपालमा भएको व्यवस्था
साइबर अपराध नियन्त्रण गर्न नेपालमा कानुनी र संस्थागत दुवै व्यवस्था छन्।
क. कानुनी व्यवस्था: यसका लागि विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ र विद्युतीय कारोबार नियमावली, २०६४ जारी भएका छन्। सूचना प्रविधि न्यायाधिकरण (कार्यविधि) नियमावली, २०६४ ले पनि साइबर अपराध नियन्त्रणमा भूमिका खेलेको छ।
विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ को दफा ४७ ले कम्प्युटर, इन्टरनेट र सामाजिक सञ्जालमार्फत गरिने यस्ता काम निषेध गरेको छ:
- क.नैतिकतामा आँच आउने सामग्री प्रकाशन वा प्रदर्शन गर्नु
- ख.घृणा, द्वेष फैलाउनु वा सामाजिक सद्भाव बिगार्नु
- ग.महिलालाई जिस्क्याउनु, अपमान गर्नु वा कसैलाई हैरान गर्नु
यस्तो काम गरे एक लाख रुपियाँसम्म जरिमाना वा पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ। वि.सं. २०८० असारदेखि यस ऐनअन्तर्गतका मुद्दा जिल्ला अदालतमा हेरिन थालेका छन्। त्यसैले पीडितले आफ्नै जिल्लामा न्याय पाउन सक्छन्।
ख. संस्थागत व्यवस्था: साइबर अपराधको अनुसन्धान र तहकिकात गर्न नेपाल प्रहरीको प्रधान कार्यालयअन्तर्गत वि.सं. २०७५ जेठ २७ मा साइबर ब्युरो स्थापना गरिएको छ। यो काठमाडौँको भोटाहिटीमा छ।
साइबर अपराधको उजुरी गर्ने निकाय र प्रक्रिया
- क.काठमाडौँको भोटाहिटीमा रहेको साइबर ब्युरोमा स्वयम् उपस्थित भएर निवेदन दिन सकिन्छ।
- ख.सातै प्रदेशका प्रहरी कार्यालयमा साइबर अपराध हेर्ने इकाइ छन्। नजिकको जिल्ला प्रहरी कार्यालयमार्फत पनि उजुरी दिन सकिन्छ।
- ग.घटना भएको थाहा पाएको मितिले ३५ दिनभित्र उजुरी दिनुपर्छ।
- घ.उजुरी दिँदा पीडितको निवेदन वा जाहेरी, अर्थात् अपराध भएको सूचना दिने दरखास्त, चाहिन्छ। पीडक को हो भन्ने थाहा भइसकेको छ भने पीडित स्वयम् उपस्थित भएर उजुरी दिनुपर्छ।
- ङ.निवेदनसँगै पीडकको URL वा लिङ्क र अन्य प्रमाणको स्क्रिनसट तथा रङ्गीन प्रिन्ट गरिएको प्रति बुझाउनुपर्छ।
- च.नेपाल सरकारले दिएको परिचयपत्रको फोटोकपी वा स्क्यान गरिएको प्रति पनि चाहिन्छ। जस्तै: नागरिकता, सवारी चालक अनुमतिपत्र, राहदानी वा मतदाता परिचयपत्र।
उमेर नपुगेका विद्यार्थीले अभिभावकलाई साथमा लिएर उजुरी गर्नुपर्छ। प्रमाण मेटिन नदिन घटना हुनेबित्तिकै स्क्रिनसट लिनुपर्छ। पीडकले पठाएका सन्देश आफैँ मेट्नु हुँदैन।
विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ को दफा ४७ अन्तर्गत सामाजिक सञ्जालमा अरूलाई अपमान गरेमा बढीमा कति सजाय हुन सक्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
साइबर अपराधविरुद्धको सचेतना
साइबर अपराधबाट बच्न यी कुरामा सचेत रहनुपर्छ:
- क.सामाजिक सञ्जालमा आएका चिट्ठा, उपहार र नगदको प्रलोभनमा नपर्ने
- ख.अरूलाई मन नपर्ने फोटो र भिडियो नबनाउने
- ग.त्यस्ता फोटो, भिडियो र सन्देश विद्युतीय माध्यमबाट नफैलाउने
- घ.आफ्नो कम्प्युटर, उपकरण र सामाजिक सञ्जालको पासवर्ड अरूलाई नदिने
- ङ.पक्का विश्वास नभई अनलाइनबाट रकम नपठाउने
- च.अनलाइन किनमेल गर्दा सामान हातमा आएपछि मात्र भुक्तानी गर्ने
- छ.आफू कहाँ र कहिले छु भन्ने कुरा खुलाएर सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट नगर्ने
- ज.सामाजिक सञ्जालमा मात्र चिनेका साथीसँग धेरै नजिक नहुने र एक्लै भेट्न नजाने
क्रियाकलाप
अभ्यास
साइबर अपराध भनेको के हो?
उत्तर
साइबर अपराधमा के कस्ता अपराधहरू पर्छन्?
उत्तर
साइबर अपराधको उजुरी कहाँ कहाँ गर्न सकिन्छ?
उत्तर
साइबर अपराधका लागि नेपालमा के के कानुनी प्रबन्ध गरिएका छन्?
उत्तर
पाठ ५: समसामयिक घटना
कुनै निश्चित समयमा समुदाय, देश वा विश्वमा भएका महत्त्वपूर्ण घटना र गतिविधिलाई समसामयिक घटना भनिन्छ। यस्ता घटनाले मानिसको जीवन, स्वास्थ्य, अर्थतन्त्र र सोचमा प्रभाव पार्छन्। समाचार पढ्दा घटना कहिले, कहाँ र किन भयो भनेर बुझ्नुपर्छ। यसले मानिसमा के प्रभाव पार्छ भनेर पनि सोच्नुपर्छ। तलका दुई समाचार वि.सं. २०७९ का हुन्। तिनलाई अध्ययन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
विश्वकप फुटबल २०२२
विश्वकप फुटबलको बाइसौँ संस्करण सन् २०२२ नोभेम्बर २० देखि डिसेम्बर १८ (वि.सं. २०७९ मङ्सिर ४ देखि पुस ३) सम्म एसियाली राष्ट्र कतारमा सम्पन्न भयो। यो अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल सङ्घ, फिफाका सदस्य सङ्घका पुरुष राष्ट्रिय टोलीबिच हुने प्रतियोगिता हो। बत्तिसओटा टोली सहभागी भएको उक्त प्रतियोगितामा अर्जेन्टिनाले फाइनलमा फ्रान्सलाई हराएर उपाधि जित्यो। फ्रान्स उपविजेता भयो। यस प्रतियोगितामा पहिलो पटक अफ्रिकी टोली मोरक्को सेमिफाइनलमा पुगेको थियो। फ्रान्सका खेलाडी किलियन एम्बाप्पेले सबैभन्दा धेरै गोल गरेर गोल्डेन बुट र अर्जेन्टिनाका गोलकिपर एमिलियानो मार्टिनेजले उत्कृष्ट गोलकिपरको गोल्डेन ग्लोभ पाए।
सन् २०२२ को विश्वकप फुटबलमा कुन कुरा पहिलो पटक भयो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
देशभरि डेङ्गुको सङ्क्रमण
वि.सं. २०७९ मा नेपालमा डेङ्गुको ठुलो प्रकोप फैलियो। विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार सन् २०२२ जनवरी १ देखि सेप्टेम्बर २८ (वि.सं. २०७९ असोज १२) सम्म नेपालमा २८,१०९ जनामा डेङ्गु पुष्टि भयो र ३८ जनाको मृत्यु भयो। सातै प्रदेशका ७७ ओटै जिल्लामा सङ्क्रमण देखियो। काठमाडौँ र ललितपुरमा सबैभन्दा धेरै बिरामी भेटिए। ती जिल्लामा कतिपय परिवारका सबै सदस्य सङ्क्रमित भए। वर्षको अन्त्यसम्म करिब ५४,७८४ जना सङ्क्रमित भए र ८८ जनाको मृत्यु भयो (स्रोत: विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन, वि.सं. २०७९ असोज र इपिडेमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखा)।
डेङ्गु एक प्रकारको भाइरसले गराउने रोग हो। यो भाइरस एडिस जातिको लामखुट्टेले सार्छ। स्वास्थ्यकर्मीले काठमाडौँका विभिन्न ठाउँमा एडिस लामखुट्टेका फुल र लार्भा प्रशस्त भेटे। लार्भा भनेको फुलबाट निस्केको लामखुट्टेको सानो बच्चा हो, जुन पानीमा बस्छ। यो लामखुट्टेले घरवरिपरि जम्मा भएको सफा पानीमा फुल पार्छ। त्यसैले वर्षायाम र त्यसपछिको एक महिनासम्म जोखिम धेरै हुन्छ। फालिएका पुराना टायर, गमला, बट्टा र काटेका बाँसका टुप्पामा जम्मा भएको पानीमा पनि यसले फुल पार्छ।
डेङ्गुबाट बच्न यी उपाय अपनाउनुपर्छ:
- क.घरवरिपरि खुला ठाउँमा पानी जम्मा हुन नदिने र पानी राख्ने भाँडा छोपेर राख्ने
- ख.पानी राख्ने भाँडा हप्तामा एक पटक माझेर सफा गर्ने र पुराना टायर, बट्टा र गमलाको पानी फाल्ने
- ग.सकेसम्म हल्का रङका र शरीर ढाक्ने लामा बाहुलाका लुगा लगाउने
- घ.लामखुट्टेबाट बचाउने मलम लगाउने
- ङ.दिउँसो सुत्दा पनि झुल टाँग्ने
- च.ज्वरो आए आफैँ औषधी नखाई स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउने
तलका मध्ये कुन काम डेङ्गु रोक्न सबैभन्दा प्रभावकारी हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
समसामयिक घटना भनेको के हो?
उत्तर
विश्वकप फुटबल २०२२ को विजेता र उपविजेता देशको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
समसामयिक घटनाको जानकारी विद्यार्थीलाई किन हुनुपर्छ?
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: नागरिक, राज्य र विश्व (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।