नेपालमा बसेर तपाईँ विदेशमा बनेको मोबाइल चलाउनुहुन्छ, विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनको सहयोगमा बनेको खोप लगाउनुहुन्छ र अर्को महादेशमा भएको युद्धको खबर एकैछिनमा थाहा पाउनुहुन्छ। हाम्रा सैनिक संसारका द्वन्द्वग्रस्त ठाउँमा शान्ति जोगाउन जान्छन्। सानो र भूपरिवेष्टित देश भए पनि नेपाल संसारसँग धेरै तरिकाले जोडिएको छ। यो सम्बन्ध कुन नीतिले चलाउँछ? संसारका देश एकै ठाउँमा बसेर कसरी निर्णय गर्छन्? संसार जति नजिक हुँदै जान्छ, आफ्नो ठाउँको पहिचान कसरी जोगाउने?
यस एकाइमा नेपालको परराष्ट्र नीति र पञ्चशील, संयुक्त राष्ट्रसङ्घ र यसका अङ्ग, विशिष्टीकृत संस्था, विश्वव्यापीकरण र स्थानीयकरण, शिक्षामा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोग र विश्वका केही समसामयिक घटना पढिन्छ।
पाठ १: नेपालको परराष्ट्र नीति
परराष्ट्र नीति भनेको के हो?
एउटा परिवारले छिमेकीसँग कस्तो व्यवहार गर्ने, कोसँग मिलेर काम गर्ने र झगडा परे कसरी मिलाउने भन्ने कुरा सोचेर तय गर्छ। देशले पनि अरू देशसँग यस्तै व्यवहार तय गर्छ। आफ्नो राष्ट्रिय हितका लागि बाहिरी संसारमा आफ्नो प्रभाव बढाउन र अरू देशसँगको सम्बन्ध चलाउन राज्यले तय गरेको नीतिलाई परराष्ट्र नीति भनिन्छ। अर्को शब्दमा, परराष्ट्र नीति राज्यको अरू राज्यसँगको अन्तरसम्बन्धलाई नियमित गर्ने व्यवहारको पुञ्ज हो।
देशहरूबिचको सम्बन्धका धेरै आयाम हुन्छन्: व्यापार, सुरक्षा, शिक्षा, संस्कृति, रोजगारी, पर्यटन आदि। यी आयाममा देशहरूले एकअर्कासँग गर्ने व्यवहार समयसँगै बदलिइरहन्छ। त्यसैले परराष्ट्र नीति एक पटक बनाएर सधैँ उस्तै रहँदैन। नेपालको परराष्ट्र नीतिलाई राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अवस्थाले प्रभाव पार्छ।
वि.सं. २००७ भन्दा पहिले नेपालको कूटनीतिक सम्बन्ध भारत, बेलायत, संयुक्त राज्य अमेरिका र फ्रान्ससँग मात्र थियो। त्यसपछि यो बढ्दै गयो। वि.सं. २०८३ असोज ७ मा क्यारिबियन देश ग्रेनाडा र असोज ९ मा अफ्रिकी देश नामिबियासँग कूटनीतिक सम्बन्ध गाँसिएपछि यो सङ्ख्या १८७ पुगेको छ (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८३ असोज ९)।
परराष्ट्र नीतिका मार्गदर्शक सिद्धान्त
नेपालको परराष्ट्र नीति केही मूल सिद्धान्तले डोर्याउँछन्:
- क.नेपालको स्वतन्त्रता, सार्वभौमसत्ता, भौगोलिक अखण्डता र स्वाधीनताको रक्षा
- ख.राष्ट्रिय सम्मान र प्रतिष्ठाको अभिवृद्धि तथा राष्ट्रिय हितको रक्षा
- ग.सबै देश ठुला वा साना भए पनि बराबर हुन् भन्ने सार्वभौमिक समानता
- घ.पञ्चशीलका सिद्धान्त
- ङ.संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रको भावना
- च.असंलग्नता, अर्थात् कुनै पनि सैनिक गुटमा नलाग्ने नीति
- छ.पारस्परिक सम्मान र लाभ
नेपालको संविधानको धारा ५१ ले राज्यका नीतिअन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धसम्बन्धी नीति राखेको छ। यसअनुसार संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्र, असंलग्नता, पञ्चशीलका सिद्धान्त, अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र विश्वशान्तिका मान्यताका आधारमा स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति अवलम्बन गरिन्छ।
परराष्ट्र नीति सञ्चालनका आधार
परराष्ट्र नीति कुन कुराका आधारमा चलाइन्छ भन्ने कुरालाई यसरी समूहमा राख्न सकिन्छ:
| आधार | उदाहरण |
|---|---|
| देशको कानुन र नीति | नेपालको संविधान, प्रचलित ऐन कानुन, राष्ट्रिय सुरक्षा नीति र अन्य नीतिगत व्यवस्था |
| अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता | अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, विश्वशान्तिको मान्यता, विवादको शान्तिपूर्ण समाधान |
| असल व्यवहारका मूल्य | अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग, न्याय, समानता र जवाफदेहिता |
| नेपालले गरेका प्रतिबद्धता | नेपाल पक्ष भएका सन्धि, सम्झौता र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता |
| सदस्य रहेका सङ्गठन | संयुक्त राष्ट्रसङ्घ, सार्क, बिमस्टेकलगायत क्षेत्रीय तथा उपक्षेत्रीय सङ्गठनका बडापत्र |
नेपालको परराष्ट्र नीतिअनुसार “असंलग्नता” भन्नाले के बुझिन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
परराष्ट्र नीतिको महत्त्व
नेपाल दुई ठुला छिमेकीबिच रहेको भूपरिवेष्टित देश हो। त्यसैले सोचविचार गरेर बनाइएको परराष्ट्र नीति यसका लागि झन् महत्त्वपूर्ण छ:
- क.राष्ट्रियताको संरक्षण र संवर्धन: देशको स्वतन्त्रता र पहिचान जोगाउन मदत गर्छ।
- ख.अस्तित्वको सुरक्षा: अरू देशसँग असल सम्बन्ध हुँदा देशको सुरक्षामा खतरा कम हुन्छ।
- ग.पारस्परिक लाभ: व्यापार, लगानी, रोजगारी, पर्यटन र प्रविधिमा दुवै देशलाई फाइदा हुन्छ।
- घ.भूराजनीतिक सन्तुलन: छिमेकी र अरू शक्तिशाली देशसँगको सम्बन्धमा सन्तुलन राख्न सघाउँछ।
- ङ.अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा पहुँच: संयुक्त राष्ट्रसङ्घ जस्ता मञ्चमा नेपालको आवाज र प्रतिनिधित्व स्थापित हुन्छ।
- च.शक्तिशाली देशको स्वार्थबाट बचाउ: कुनै एक देशको दबाबमा नपरी आफ्नो हितअनुसार निर्णय गर्न सकिन्छ।
पञ्चशीलको सिद्धान्त
पञ्चशील शब्द संस्कृतको “पञ्च” (पाँच) र “शील” (आचरण वा नियम) मिलेर बनेको हो। देशहरूले एकअर्कासँग व्यवहार गर्दा पालना गर्ने पाँच नियमको समूहलाई पञ्चशील भनिन्छ। यो शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व, अहस्तक्षेप र अनाक्रमणमा विश्वास गर्छ। पञ्चशील नेपालको परराष्ट्र नीतिको प्रमुख सिद्धान्त हो।
पञ्चशीलका पाँच सिद्धान्त यी हुन्:
- क.एकअर्काको क्षेत्रीय अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान
- ख.अरू देशको आन्तरिक मामिलामा हस्तक्षेप नगर्ने
- ग.अनाक्रमण, अर्थात् एकअर्कामाथि आक्रमण नगर्ने
- घ.समानता र पारस्परिक सहयोग तथा लाभको वृद्धि
- ङ.शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको नीतिको पालना
पञ्चशीलको महत्त्व
- क.अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र समझदारी कायम राख्न मदत पुग्छ।
- ख.देशहरूबिच आपसी सहयोग र सहकार्यको वातावरण बन्छ।
- ग.कुनै पनि देशको आन्तरिक मामिलामा बाहिरी हस्तक्षेप हुँदैन।
- घ.हरेक देशको राष्ट्रिय स्वाभिमान, भौगोलिक अखण्डता र सार्वभौमसत्ताको सम्मान हुन्छ।
- ङ.विश्वमा आपसी भाइचारा र सहअस्तित्वको वातावरण बन्छ।
पञ्चशील नेपाल जस्ता साना देशका लागि झन् उपयोगी छ। ठुलो वा सानो, धनी वा गरिब जुनसुकै देश बराबर सम्मानको हकदार हो भन्ने यसको मूल भावले साना देशलाई ठुला देशको दबाबबाट जोगाउँछ।
“एउटा देशले अर्को देशको चुनावमा कुन दल जित्ने भनेर निर्णय गर्न खोज्नु हुँदैन।” यो भनाइ पञ्चशीलको कुन सिद्धान्तसँग मेल खान्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
परराष्ट्र नीति भनेको के हो?
उत्तर
परराष्ट्र नीतिको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पञ्चशीलको सिद्धान्तअन्तर्गत कुन कुन सिद्धान्त पर्छन्?
उत्तर
पञ्चशीलको सिद्धान्तको महत्त्व समेटी एउटा लेख तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
“पञ्चशीलको सिद्धान्तको अवलम्बनले विश्वमा शान्ति र मेलमिलापको भावना सिर्जना गर्छ।” यस भनाइलाई उदाहरणसहित पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: संयुक्त राष्ट्रसङ्घ
स्थापना र सदस्य
दोस्रो विश्वयुद्धले करोडौँ मानिसको ज्यान लियो। फेरि यस्तो युद्ध हुन नदिन संसारका देश एउटै साझा मञ्चमा भेला हुने निर्णयमा पुगे। सन् १९४५ अक्टोबर २४ (वि.सं. २००२ कात्तिक ८) मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घ स्थापना भयो। यो विश्वमा शान्ति कायम गर्न र मानव अधिकारको संरक्षण गर्न बनेको अन्तर्राष्ट्रिय संस्था हो।
- क.संस्थापक सदस्य राष्ट्र: ५१
- ख.प्रधान कार्यालय: संयुक्त राज्य अमेरिकाको न्युयोर्क
- ग.हालका सदस्य राष्ट्र: १९३
- घ.सबैभन्दा पछि सदस्य बनेको देश: दक्षिण सुडान, सन् २०११ जुलाई १४ (वि.सं. २०६८ असार ३०)
- ङ.नेपाल सदस्य बनेको मिति: सन् १९५५ डिसेम्बर १४ (वि.सं. २०१२ मङ्सिर २९)
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका उद्देश्य
- क.अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति र सुरक्षा कायम राख्नु
- ख.जनताको समान अधिकार र आत्मनिर्णयको सिद्धान्तको सम्मानका आधारमा राष्ट्रहरूबिच मैत्रीपूर्ण सम्बन्धको विकास गर्नु
- ग.आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय प्रकृतिका अन्तर्राष्ट्रिय समस्या समाधान गर्न सहयोग गर्नु र बिनाभेदभाव मानव अधिकार तथा मौलिक स्वतन्त्रताको सम्मान बढाउनु
- घ.यी उद्देश्य पूरा गर्न सदस्य राष्ट्रका काम कारबाहीमा तालमेल मिलाउने केन्द्रका रूपमा काम गर्नु
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका अङ्ग
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका छ प्रमुख अङ्ग छन्। कुनै अङ्गमा सबै सदस्य हुन्छन् भने कुनैमा केही देश मात्र।
क. महासभा
महासभा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सबैभन्दा ठुलो अङ्ग हो, जसमा सबै १९३ सदस्य राष्ट्र हुन्छन्। हरेक सदस्यले महासभामा बढीमा ५ प्रतिनिधि, ५ वैकल्पिक प्रतिनिधि र आवश्यक सल्लाहकार पठाउन पाउँछ, तर हरेक देशको मत एउटा मात्र हुन्छ। सानो नेपाल र ठुलो चीन वा अमेरिकाको मतको भार बराबर हुन्छ। महासभाको नियमित अधिवेशन हरेक वर्ष सेप्टेम्बर महिनाको तेस्रो हप्ताको मङ्गलबार सुरु हुन्छ र यसको मुख्य भाग डिसेम्बरसम्म चल्छ।
महत्त्वपूर्ण प्रश्नमा महासभाले उपस्थित भई मत दिने सदस्यको दुई तिहाइ बहुमतले निर्णय गर्छ। शान्ति र सुरक्षासम्बन्धी सिफारिस, परिषद्का सदस्यको निर्वाचन, नयाँ सदस्यको प्रवेश र बजेट यस्ता महत्त्वपूर्ण प्रश्न हुन्। अरू प्रश्नमा साधारण बहुमत पुग्छ।
महासभाका मुख्य काम:
- क.आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक र मानवीय क्षेत्रमा राष्ट्रहरूबिच सहयोग बढाउने
- ख.संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बजेट स्वीकृत गर्ने
- ग.सुरक्षा परिषद्का अस्थायी सदस्य र आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्का सदस्य चुन्ने
- घ.सुरक्षा परिषद्को सिफारिसमा महासचिव नियुक्त गर्ने र नयाँ सदस्य राष्ट्र लिने
- ङ.विश्वका कुनै पनि विषयमा छलफल गरी सिफारिस गर्ने
सबै देशका प्रतिनिधि बसेर छलफल गर्ने, बजेट पास गर्ने र चुनाव गर्ने भएकाले महासभालाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घको संसद् पनि भनिन्छ।
ख. सुरक्षा परिषद्
सुरक्षा परिषद् विश्वमा शान्ति र सुरक्षा कायम राख्ने मुख्य जिम्मा भएको अङ्ग हो। यसमा १५ सदस्य हुन्छन्:
- क.स्थायी सदस्य (५): संयुक्त राज्य अमेरिका, रुस, चीन, फ्रान्स र बेलायत
- ख.अस्थायी सदस्य (१०): महासभाले दुई वर्षका लागि चुन्छ। अफ्रिका र एसियाबाट ५, ल्याटिन अमेरिका र क्यारिबियनबाट २, पूर्वी युरोपबाट १ र पश्चिमी युरोप तथा अन्य देशबाट २। कार्यकाल सकिएपछि तुरुन्तै फेरि चुनिन पाइँदैन।
परिषद्को अध्यक्षता हरेक महिना फेरिन्छ। सदस्य राष्ट्रका अङ्ग्रेजी नामको वर्णक्रमअनुसार पालैपालो अध्यक्षता गरिन्छ। नेपाल दुई पटक, सन् १९६९–७० र सन् १९८८–८९ मा सुरक्षा परिषद्को अस्थायी सदस्य भइसकेको छ।
सुरक्षा परिषद्मा निर्णय कसरी हुन्छ? कार्यविधिसम्बन्धी विषय, जस्तै बैठकको कार्यसूची, कुनै पनि ९ सदस्यको मतले पारित हुन्छ। अरू सबै विषयमा ९ सदस्यको पक्षमा मत चाहिन्छ र पाँच स्थायी सदस्यमध्ये कसैले विरोधमा मत दिनु हुँदैन। एउटा स्थायी सदस्यले मात्र विरोध गरे पनि प्रस्ताव पारित हुँदैन। स्थायी सदस्यलाई प्राप्त यस्तो विशेष अधिकारलाई भिटो वा निषेधाधिकार भनिन्छ। स्थायी सदस्य तटस्थ बसे वा मत नदिए भिटो लाग्दैन।
सबैभन्दा पहिला भिटो सन् १९४६ फेब्रुअरी १६ (वि.सं. २००२ फागुन ५) मा सोभियत सङ्घले सिरिया र लेबनानबाट विदेशी सेना हटाउनेसम्बन्धी प्रस्तावमा प्रयोग गरेको थियो। अहिलेसम्म सबैभन्दा धेरै भिटो सोभियत सङ्घ र त्यसको उत्तराधिकारी रुसले प्रयोग गरेका छन्, त्यसपछि संयुक्त राज्य अमेरिकाले। कुनै विषय कार्यविधिसम्बन्धी हो कि होइन भन्ने प्रश्नमै पहिले भिटो लगाई त्यसपछि मूल प्रस्तावमा फेरि भिटो लगाउने प्रयोगलाई दोहोरो भिटो भनिन्छ। सोभियत सङ्घले सन् १९४० को दशकमा यसको प्रयोग गरेको थियो। सन् १९५९ पछि दोहोरो भिटो प्रयोग भएको छैन।
सुरक्षा परिषद्का मुख्य काम:
- क.हातहतियारको प्रयोग नियन्त्रण गर्ने योजना बनाउने
- ख.विवाद समाधानका लागि उपयुक्त प्रयास गर्ने र समस्याको शान्तिपूर्ण समाधान खोज्ने
- ग.शान्ति भङ्ग गर्ने देशविरुद्ध आर्थिक नाकाबन्दी जस्ता गैरसैनिक र आवश्यक परे सैनिक कदम चाल्ने
- घ.शान्ति स्थापना मिसन पठाउने निर्णय गर्ने
- ङ.नयाँ सदस्य राष्ट्र लिन महासभालाई सिफारिस गर्ने
- च.महासचिवको नियुक्तिका लागि महासभालाई सिफारिस गर्ने र महासभासँगै अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालयका न्यायाधीश चुन्ने
सुरक्षा परिषद्मा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रस्तावको पक्षमा १२ मत, विरोधमा २ मत र तटस्थ १ मत पर्यो। विरोध गर्ने दुईमध्ये एउटा स्थायी सदस्य हो। प्रस्तावको के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
ग. अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय
अन्तर्राष्ट्रिय न्यायालय संयुक्त राष्ट्रसङ्घको न्यायिक अङ्ग हो। यसमा १५ जना न्यायाधीश हुन्छन्, जसलाई महासभा र सुरक्षा परिषद् दुवैले छुट्टाछुट्टै मतदान गरेर चुन्छन्। न्यायाधीशको पदावधि नौ वर्षको हुन्छ। हरेक तीन तीन वर्षमा पाँच जना न्यायाधीशको पदावधि सकिन्छ र उनीहरूको ठाउँमा नयाँ चुनिन्छन्। यसको कार्यालय नेदरल्यान्ड्सको हेगस्थित शान्ति दरबारमा छ।
यसका मुख्य काम:
- क.राष्ट्रहरूबिचका विवादमा अन्तर्राष्ट्रिय कानुनअनुसार निर्णय दिने
- ख.संयुक्त राष्ट्रसङ्घका अङ्ग र विशिष्टीकृत संस्थालाई कानुनी विषयमा सल्लाह दिने
- ग.अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि सम्झौताको अर्थ स्पष्ट पार्ने
घ. आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्
आर्थिक तथा सामाजिक परिषद्मा ५४ सदस्य हुन्छन्। महासभाले हरेक वर्ष १८ सदस्य तीन वर्षका लागि चुन्छ। यसले अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक, सामाजिक, स्वास्थ्य, शिक्षा र मानव अधिकारसम्बन्धी विषयमा छलफल गरी सिफारिस गर्छ। विशिष्टीकृत संस्थासँग सम्झौता गर्ने र तिनका कामको तालमेल मिलाउने काम पनि यसैले गर्छ। यस परिषद्अन्तर्गत पाँच क्षेत्रीय आयोग छन्। नेपाल एसिया र प्रशान्त क्षेत्रका लागि बनेको आर्थिक तथा सामाजिक आयोगमा पर्छ, जसको कार्यालय थाइल्यान्डको बैङ्ककमा छ।
नेपाल सन् २०१३ देखि २०१५ सम्म यस परिषद्को सदस्य थियो। सन् २०२३ जुन ८ (वि.सं. २०८० जेठ २५) मा महासभाले नेपाललाई फेरि सन् २०२४ देखि २०२६ सम्मका लागि सदस्य चुन्यो। सन् २०२५ जुलाई ३१ (वि.सं. २०८२ साउन १५) मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घका लागि नेपालका स्थायी प्रतिनिधि लोकबहादुर थापा एक वर्षका लागि यस परिषद्को अध्यक्ष चुनिए र सन् २०२६ जुलाईसम्म यो पदमा रहे। नेपालले यो पद पाएको यो पहिलो पटक थियो (स्रोत: कान्तिपुर, वि.सं. २०८२ साउन १६)।
ङ. जिम्मा जमानी परिषद्
दोस्रो विश्वयुद्धपछि केही भूभाग आफैँ शासन चलाउन सक्ने अवस्थामा थिएनन्। यस्ता ११ भूभागलाई केही देशको रेखदेखमा राखिएको थियो। ती देशले भूभागका जनताको हितमा काम गरे नगरेको निरीक्षण गर्ने अङ्ग जिम्मा जमानी परिषद् हो। सबै भूभाग स्वतन्त्र भइसकेकाले अब यसले गर्नुपर्ने काम बाँकी छैन। अन्तिम भूभाग पलाउ सन् १९९४ अक्टोबर १ मा स्वतन्त्र भयो। त्यसपछि सन् १९९४ नोभेम्बर १ (वि.सं. २०५१ कात्तिक १५) देखि यस परिषद्ले काम रोकेको छ।
च. सचिवालय
सचिवालय संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रशासनिक अङ्ग हो। यसको प्रमुख महासचिव हुन्छन्। सन् १९९८ देखि महासचिवलाई सघाउन एक जना उपमहासचिव रहने व्यवस्था छ। सुरक्षा परिषद्को सिफारिसमा महासभाले महासचिव नियुक्त गर्छ। महासचिवको पदावधि पाँच वर्षको हुन्छ। सचिवालयको प्रधान कार्यालय न्युयोर्कमा छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका पहिलो महासचिव नर्वेका ट्रिग्भे ली थिए। वर्तमान महासचिव पोर्चुगलका एन्टोनियो गुटेरेस हुन्। उनी नवौं महासचिव हुन् र सन् २०१७ जनवरी १ देखि यस पदमा छन्। उनको दोस्रो कार्यकाल सन् २०२६ डिसेम्बर ३१ मा सकिन्छ। नयाँ महासचिव छान्न सुरक्षा परिषद्ले सन् २०२६ जुलाईदेखि उम्मेदवारबारे गोप्य मतदान सुरु गरेको छ। वि.सं. २०८३ असोज ३० (सन् २०२६ अक्टोबर १६) सम्म भएका छ पटकको मतदानमा कुनै पनि उम्मेदवारले पाँचै स्थायी सदस्यको समर्थन पाएका थिएनन्। नयाँ महासचिवले सन् २०२७ जनवरी १ (वि.सं. २०८३ पुस १७) देखि काम सुरु गर्ने छन्।
सचिवालयका मुख्य काम:
- क.संयुक्त राष्ट्रसङ्घको प्रशासनिक काम सञ्चालन गर्ने
- ख.विश्वको आर्थिक तथा सामाजिक प्रवृत्ति र समस्याको सर्वेक्षण गर्ने
- ग.विश्वव्यापी महत्त्वका विषयमा सम्मेलन आयोजना गर्ने
- घ.मानव अधिकार, दिगो विकास र निःशस्त्रीकरणसम्बन्धी अध्ययन गरी प्रतिवेदन तयार पार्ने
- ङ.महासभालगायत अन्य अङ्गका अधिवेशनको तयारी गर्ने
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासचिव कसरी नियुक्त हुन्छन्?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको स्थापना कहिले भएको हो?
उत्तर
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका हालका महासचिव को हुन् र कहाँका हुन्?
उत्तर
“महासभालाई संयुक्त राष्ट्रसङ्घको संसद् भनिन्छ।” यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
जिम्मा जमानी परिषद् हाल सक्रिय छैन, किन?
उत्तर
सुरक्षा परिषद्को भूमिका उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
निषेधाधिकार भनेको के हो? यसको प्रयोग कसले गर्छ?
उत्तर
पाठ ३: संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत संस्था
विशिष्टीकृत संस्था भनेको के हो?
स्वास्थ्य, शिक्षा, खेती, हुलाक, हवाई यातायात जस्ता विषय एउटा देशले मात्र मिलाउन सक्दैन। कुनै रोग सिमाना नाघेर फैलिन्छ, चिठी अर्को देश पुग्नुपर्छ र विमान धेरै देशको आकाश भएर उड्छ। यस्ता निश्चित विषयमा विश्वभर काम गर्न बनेका, आफ्नै बडापत्र, सदस्य र बजेट भएका तर संयुक्त राष्ट्रसङ्घसँग सम्झौता गरी जोडिएका अन्तर्राष्ट्रिय संस्थालाई विशिष्टीकृत संस्था भनिन्छ।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घको बडापत्रको धारा ५७ मा विशिष्टीकृत संस्थासम्बन्धी व्यवस्था छ। यस्ता संस्था १५ ओटा छन्। सन् १९४६ मा सबैभन्दा पहिला विशिष्टीकृत संस्था बनेको अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन हो। नेपालले सबैभन्दा पहिला सदस्यता लिएको विशिष्टीकृत संस्था खाद्य तथा कृषि सङ्गठन हो। नेपाल सन् १९५१ नोभेम्बर २१ (वि.सं. २००८ मङ्सिर ६) मा यसको सदस्य भयो, संयुक्त राष्ट्रसङ्घको सदस्य हुनुभन्दा चार वर्ष पहिले। यी संस्थाले नेपालको शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, मौसम, हुलाक लगायतका क्षेत्रमा सहयोग गर्दै आएका छन्।
पन्ध्र विशिष्टीकृत संस्था
| क्र.सं. | संस्था | स्थापना र विशिष्टीकृत संस्था बनेको (सन्) | प्रधान कार्यालय | प्रमुख कार्य |
|---|---|---|---|---|
| १ | अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन | १९१९ मा स्थापना, १९४६ मा विशिष्टीकृत संस्था; सन् १९६९ मा नोबेल शान्ति पुरस्कार | जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड | श्रमिकको आर्थिक र सामाजिक सुरक्षा, श्रम कानुन बनाउन सहजीकरण, बालश्रम र बँधुवा श्रम उन्मूलनको पैरवी |
| २ | खाद्य तथा कृषि सङ्गठन | १९४५, १९४६ | रोम, इटाली | कृषि, वन र मत्स्य उद्योगको विकास, ग्रामीण जीवनस्तर सुधार, अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन |
| ३ | विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन | १९४८ | जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड | विश्वका जनताको स्वास्थ्यस्तर सुधार, रोगको नियन्त्रण र उपचारमा सहयोग, मातृ तथा शिशु स्वास्थ्य र पोषण |
| ४ | अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष | १९४५, १९४७ | वासिङ्टन डी.सी., अमेरिका | अन्तर्राष्ट्रिय मौद्रिक सहयोग र स्थिरता, पारस्परिक सहयोगका आधारमा व्यापार विस्तार |
| ५ | संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शैक्षिक, वैज्ञानिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठन (युनेस्को) | १९४५, १९४६ | पेरिस, फ्रान्स | सबैका लागि शिक्षा, विज्ञान र प्रविधिमा सहयोग, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण |
| ६ | विश्व बैङ्क | १९४४, १९४७ | वासिङ्टन डी.सी., अमेरिका | विकासशील देशलाई आर्थिक र प्राविधिक सहयोग, गरिबी निवारणमा साझेदारी |
| ७ | अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार सङ्घ | १८६५, १९४७ | जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड | अन्तर्राष्ट्रिय दूरसञ्चार सेवाको विकास, प्रवर्धन र अनुसन्धान |
| ८ | विश्व हुलाक सङ्घ | १८७४, १९४८ | बर्न, स्विट्जरल्यान्ड | सुरक्षित र व्यवस्थित रूपमा विश्वभर हुलाक वितरण, देशहरूबिच हुलाक दरको नियम |
| ९ | अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन सङ्गठन | १९४७ | मन्ट्रियल, क्यानडा | नागरिक उड्डयनमा सहयोग, सुरक्षित हवाई सेवा, हवाईसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय नियम |
| १० | विश्व मौसम विज्ञान सङ्गठन | १९५०, १९५१ | जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड | मौसमको पूर्वानुमान, मौसमसम्बन्धी सूचनाको आदानप्रदान, जलवायुसम्बन्धी अध्ययन |
| ११ | विश्व बौद्धिक सम्पत्ति सङ्गठन | १९७०, १९७४ | जेनेभा, स्विट्जरल्यान्ड | बौद्धिक सम्पत्ति, औद्योगिक सम्पत्ति र प्रतिलिपि अधिकारको संरक्षण |
| १२ | अन्तर्राष्ट्रिय सामुद्रिक सङ्गठन | १९५८, १९५९ | लन्डन, बेलायत | सुरक्षित र प्रभावकारी समुद्री यातायात, सामुद्रिक परिवहनका समस्यामा छलफल |
| १३ | संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय औद्योगिक विकास सङ्गठन | १९६६, १९८५ | भियना, अस्ट्रिया | विकासोन्मुख देशको औद्योगीकरण, उद्योगको आधुनिकीकरण, प्रविधिको विकास र हस्तान्तरण |
| १४ | अन्तर्राष्ट्रिय कृषि विकास कोष | १९७७ | रोम, इटाली | खाद्य उत्पादन र पोषण बढाउन विकासोन्मुख देशलाई सहयोग |
| १५ | संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय पर्यटन (पहिलेको विश्व पर्यटन सङ्गठन) | १९७५, २००३ | म्याड्रिड, स्पेन | गुणस्तरीय र व्यवस्थित पर्यटन, दिगो आर्थिक विकास, देशहरूबिच सांस्कृतिक आदानप्रदान |
नेपाल र विशिष्टीकृत संस्था
नेपालले यी संस्थाबाट पाएका केही सहयोग र उपलब्धि:
- क.विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन: नेपाल सन् १९५३ सेप्टेम्बर २ मा यसको सदस्य भयो। खोप, औलो र क्षयरोग नियन्त्रण, आमा र शिशुको स्वास्थ्यमा यसले प्राविधिक सहयोग गर्दै आएको छ। सन् २०१४ मार्च २७ मा नेपालसहित दक्षिणपूर्वी एसिया क्षेत्रलाई पोलियोमुक्त घोषणा गरियो। सन् २०१८ मे २१ (वि.सं. २०७५ जेठ ७) मा यसले नेपाललाई आँखाको ट्राकोमा रोग जनस्वास्थ्यको समस्याका रूपमा अन्त्य गर्ने दक्षिणपूर्वी एसियाको पहिलो देश घोषणा गर्यो।
- ख.युनेस्को: नेपाल सन् १९५३ मे १ मा यसको सदस्य भयो। काठमाडौँ उपत्यका र सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९७९), चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज (सन् १९८४) र लुम्बिनी (सन् १९९७) युनेस्कोको विश्व सम्पदा सूचीमा छन्। सबैका लागि शिक्षा, साक्षरता र शिक्षक तालिममा पनि यसले सहयोग गरेको छ।
- ग.खाद्य तथा कृषि सङ्गठन र अन्तर्राष्ट्रिय कृषि विकास कोष: उन्नत बिउ, सिँचाइ, पशुपालन, माछापालन र वन व्यवस्थापनमा किसानलाई तालिम र आर्थिक सहयोग दिएका छन्।
- घ.अन्तर्राष्ट्रिय श्रम सङ्गठन: बालश्रम र बँधुवा श्रम उन्मूलन, श्रम कानुन र वैदेशिक रोजगारीमा जाने कामदारको हकहितमा सहयोग गर्छ।
- ङ.विश्व बैङ्क र अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोष: विश्व बैङ्कले सडक, ऊर्जा, शिक्षा र स्वास्थ्यका आयोजनामा ऋण तथा अनुदान दिएको छ। मुद्रा कोषले आर्थिक स्थिरता र नीतिमा सल्लाह दिन्छ।
- च.विश्व हुलाक सङ्घ, नागरिक उड्डयन सङ्गठन र मौसम विज्ञान सङ्गठन: अन्तर्राष्ट्रिय हुलाक, सुरक्षित हवाई उडान र मौसमको पूर्वानुमानका साझा नियम र सूचना यिनै संस्थामार्फत नेपालसम्म आइपुग्छन्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
संयुक्त राष्ट्रसङ्घका विशिष्टीकृत संस्थाहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
युनेस्कोले नेपालको शैक्षिक तथा सांस्कृतिक विकासमा पुर्याएको योगदानको चर्चा गर्नुहोस्।
उत्तर
विश्व हुलाक सङ्घको उपयोगिता अहिलेको समयमा कति सान्दर्भिक छ जस्तो लाग्छ, तर्क प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपालको कृषि क्षेत्रको विकासका लागि योगदान पुर्याउने विशिष्टीकृत संस्थाहरू पहिचान गरी तिनीहरूका कार्य उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: विश्वव्यापीकरण र स्थानीयकरण
विश्वव्यापीकरण
तपाईँको घरमा भएका सामान हेर्नुहोस्: मोबाइल एउटा देशमा डिजाइन भएर अर्कोमा बनेको हुन सक्छ, टिभीमा विदेशी खेल आउँछ, बजारमा विदेशी फलफूल पाइन्छ र गाउँका युवा खाडीका देशमा काम गरेर घर पैसा पठाउँछन्। संसारका देश यसरी एकअर्कासँग जोडिँदै जानुलाई विश्वव्यापीकरण भनिन्छ।
“विश्व” र “व्यापी” मिलेर विश्वव्यापी शब्द बनेको हो। त्यसमा “करण” प्रत्यय लागेर विश्वव्यापीकरण बनेको हो। कुनै एक देश वा क्षेत्रमा उत्पादित वस्तु, सेवा, पुँजी, प्रविधि, सूचना र जनशक्ति संसारका जुनसुकै देशमा सजिलै प्रयोग गर्न आयात निर्यात हुने प्रक्रिया विश्वव्यापीकरण हो। व्यापक अर्थमा यो विश्वका अर्थतन्त्र, संस्कृति र राजनीतिलाई जोड्ने प्रक्रिया हो। यसलाई भूमण्डलीकरण पनि भनिन्छ।
पहिले विश्वव्यापीकरण भन्नाले अर्थतन्त्र मात्र जोडिने प्रक्रिया बुझिन्थ्यो। आज राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक, प्रशासनिक र सांस्कृतिक सबै क्षेत्रमा साझा मूल्य मान्यता र प्रक्रिया स्थापित हुनुलाई विश्वव्यापीकरण भनिन्छ। यसले देशहरूबिच वस्तु, सेवा, पुँजी, प्रविधि, सूचना र मानिसको सीमाविहीन र स्वतन्त्र आवतजावतलाई मान्यता दिन्छ। नेपाल वि.सं. २०६१ वैशाख ११ (सन् २००४ अप्रिल २३) मा विश्व व्यापार सङ्गठनको सदस्य भएपछि विश्वको खुला व्यापारमा जोडिएको छ।
विश्वव्यापीकरणको महत्त्व
- क.राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई अन्तर्राष्ट्रिय अर्थतन्त्रसँग जोड्न मदत गर्छ।
- ख.देशका अर्थव्यवस्था एकअर्कासँग जोडिन आयात र निर्यात खुकुलो बनाउँछ।
- ग.भन्सार दर घटाउन र व्यवस्थित बनाउन सघाउँछ।
- घ.राष्ट्रिय आय, बचत, उत्पादन र रोजगारी बढाउँछ।
- ङ.“विश्व एउटा गाउँ” भन्ने मान्यताअनुसार सीमाविहीन समुदाय बनाउन जोड दिन्छ।
- च.सूचना प्रविधिको विकास गराई मानिसलाई विश्वव्यापी सामाजिक सञ्जालमा जोड्छ।
- छ.शासन पद्धतिमा लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताको विकासमा मदत गर्छ।
- ज.सुशासन, विधिको शासन, मानव अधिकार, सामाजिक न्याय र समावेशीकरणको संरक्षण र संवर्धन गर्छ।
विश्वव्यापीकरणका सकारात्मक र नकारात्मक प्रभाव
विश्वव्यापीकरणले फाइदा मात्र गर्दैन। एउटै प्रक्रियाले कसैलाई अवसर दिन्छ भने कसैका लागि चुनौती ल्याउँछ:
| क्षेत्र | सकारात्मक पक्ष | नकारात्मक पक्ष |
|---|---|---|
| राजनीतिक | लोकतान्त्रिक मूल्य मान्यताको विकास; विधिको शासन र समावेशिता; सामाजिक न्याय र मानव अधिकारको प्रवर्धन; बहुलवाद, सुशासन र उत्तरदायी शासन | राजनीतिक अस्थिरताको खतरा; नयाँ किसिमको उपनिवेशको आशङ्का; नीतिगत भ्रष्टाचारमा वृद्धि; वैदेशिक हस्तक्षेप बढ्ने खतरा; अलोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा |
| आर्थिक | आर्थिक उदारीकरण, निजीकरण र विप्रेषणमा वृद्धि; वैदेशिक लगानी र रोजगारी बढ्ने वातावरण; बजार विस्तार र गरिबी न्यूनीकरणमा जोड | धनी र गरिबबिचको खाडल बढ्ने; अरूमा परनिर्भर हुने अवस्था; दाताको स्वार्थ हावी हुने; स्रोतसाधनको दोहन; नयाँ किसिमका आर्थिक अपराध बढ्ने |
| सामाजिक तथा सांस्कृतिक | सामाजिक सोच, संस्कार र संरचनामा परिवर्तन; सामाजिक चेतनाको विस्तार; विश्वव्यापी सामाजिक सञ्जालको विकास; अन्तर्राष्ट्रिय भाषाको प्रयोग; सांस्कृतिक बहुलता | मौलिक सामाजिक मूल्य मान्यतामा ह्रास; सामाजिक विकृति र विसङ्गति बढ्ने; भर्चुअल सम्बन्धमा मात्र रमाउने बानी; मातृभाषा बोल्न नजान्ने र यसले कम महत्त्व पाउने खतरा |
| प्रशासनिक तथा शासकीय | सुशासन र उत्तरदायी शासनमा जोड; मजदुरको हकको संरक्षण | बौद्धिक पलायन; श्रमशक्तिको पलायन |
| सूचना तथा सञ्चार प्रविधि | हरेक क्षेत्र र तहमा सूचना प्रविधिको प्रयोग; ई–गभर्नेन्स, ई–कमर्स र स्मार्ट गभर्नेन्सको विकास; अनलाइन सेवाको विस्तार; सेवा दिने सबै निकायको वेबसाइट | तथ्याङ्क चोरी हुने डर; साइबर अपराधमा वृद्धि; राष्ट्रिय सुरक्षामा खतरा |
स्थानीयकरण
नेपाली बृहत् शब्दकोशले स्थानीयकरणका दुई अर्थ दिएको छ: कुनै कुरालाई आफ्नै स्थानअनुसारको बनाउने काम र प्रशासनलाई स्थानीय आधारमा विकेन्द्रित गर्ने काम। सरल शब्दमा, कुनै विषय, उत्पादन वा सेवालाई निश्चित ठाउँको आवश्यकता, संस्कृति र मानिसअनुसार ढाल्नु स्थानीयकरण हो। विदेशी मोबाइलमा नेपाली भाषामा लेख्न मिल्ने बनाउनु पनि स्थानीयकरण हो।
स्थानीयकरणले कुनै ठाउँ विशेषलाई उच्च प्राथमिकतामा राख्छ। यसले स्थानीय कला, संस्कृति, वेशभूषा, रीतिरिवाज र मूल्य मान्यताको प्रवर्धनमा जोड दिन्छ। स्थानीय मानिसका विचार, दृष्टिकोण र चाहनालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छ। सूचना प्रविधिलाई स्थानीय तहसम्म पुर्याएर ज्ञानमा आधारित समाज बनाउन र नयाँ आविष्कारलाई स्थानीय सिप र प्रविधिमा आधारित बनाउन जोड दिन्छ।
नेपालको सङ्घीय शासन प्रणालीले स्थानीयकरणको महत्त्व झन् बढाएको छ। संविधानअनुसार ७५३ स्थानीय तहले आफ्नै योजना, बजेट र सेवा प्रवाह गर्छन्। यसले राजनीतिमा नागरिकको प्रत्यक्ष सहभागिता र घरनजिकै सेवाको पहुँच बढाएको छ। संयुक्त राष्ट्रसङ्घले सन् २०१५ मा तय गरेका दिगो विकासका लक्ष्य पूरा गर्न पनि ती लक्ष्यलाई प्रदेश र स्थानीय तहका योजनामा समावेश गर्ने काम भइरहेको छ। यसलाई दिगो विकास लक्ष्यको स्थानीयकरण भनिन्छ।
स्थानीयकरणको महत्त्व
- क.स्थानीय प्रविधि, सिप र सेवालाई जोड दिन्छ।
- ख.जनता केन्द्रित विकासको दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ।
- ग.राष्ट्रियता र मौलिकताको जगेर्नामा जोड दिन्छ।
- घ.स्थानीय संस्कृति र रीतिरिवाजको प्रवर्धनमा प्रभावकारी भूमिका खेल्न प्रेरित गर्छ।
- ङ.विविधताबिच एकतालाई प्राथमिकता दिन्छ।
- च.श्रमिक र वस्तुको अत्यधिक अन्तर्राष्ट्रियकरणलाई निरुत्साहित गरी स्थानीय उत्पादन र रोजगारी बढाउँछ।
तलका मध्ये कुन स्थानीयकरणको उदाहरण हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
विश्वव्यापीकरण भनेको के हो?
उत्तर
विश्वव्यापीकरणको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
विश्वव्यापीकरणका सकारात्मक र नकारात्मक पक्षको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
स्थानीयकरण भनेको के हो?
उत्तर
स्थानीयकरणको महत्त्व बुँदागत रूपमा उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ५: सूचना तथा सञ्चार प्रविधि
शिक्षामा सूचना प्रविधि
मानिसको दैनिक जीवनका हरेक क्षेत्रमा सूचना प्रविधिको प्रयोग बढ्दो छ। शिक्षामा पनि यसको प्रयोग बढ्दै गएको छ। सूचना प्रविधिमा दुई किसिमका कुरा चाहिन्छन्। छुन सकिने यन्त्र, जस्तै स्मार्टफोन, कम्प्युटर, स्मार्ट बोर्ड र इन्टरएक्टिभ बोर्डलाई हार्डवेयर भनिन्छ। ती यन्त्रमा चल्ने कार्यक्रम र सामग्री, जस्तै प्रस्तुतीकरणका ई–सामग्री, सामाजिक सञ्जाल र एपलाई सफ्टवेयर भनिन्छ। यी दुवैको प्रयोगबाट भर्चुअल सिकाइ, इन्टरनेटमा खोज, कक्षामा प्रभावकारी प्रस्तुतीकरण र सामाजिक सञ्जालमार्फत सिकाइ जस्ता गतिविधि गर्न सकिन्छ। यस्ता केही उदाहरण हेरौँ:
१. रामकलीको गृहकार्य: रामकलीले दोस्रो विश्वयुद्ध र त्यसको असरबारे गृहकार्य गर्नुपर्ने थियो। उनले बुबाको मोबाइलमा इतिहाससम्बन्धी भिडियो हेरिन् र युद्धका कारण, मुख्य घटना र असरबारे प्रतिवेदन लेखिन्। भोलिपल्ट पावरपोइन्ट स्लाइड बनाएर कक्षामा प्रस्तुत गरिन् र कक्षाको भाइबर समूहमा पनि राखिदिइन्। सबै साथीले नयाँ कुरा सिक्ने अवसर पाए।
२. शिक्षक मोहनको कक्षा: शिक्षक मोहनले लोकबाजा, लोकगीत र लोकनृत्य पढाउनुपर्ने थियो। उहाँले इन्टरनेटमा खोजेर देशका विभिन्न भागका लोकबाजा, गीत र नृत्यका भिडियो डाउनलोड गर्नुभयो र प्रोजेक्टरमार्फत देखाउनुभयो। आफ्नै आँखाले देखेर र कानले सुनेर विद्यार्थी निकै खुसी भए।
३. सञ्जयकी आमाको उपचार: सञ्जयकी आमा गम्भीर बिरामी हुनुभयो। स्थानीय अस्पतालले काठमाडौँ लैजान सुझाव दियो, तर तुरुन्तै लैजान सम्भव थिएन। सञ्जयले काठमाडौँका चिकित्सकलाई फोन गरे। ती चिकित्सकले भिडियो कलमार्फत स्थानीय चिकित्सकलाई उपचारको विधि बताए। आमाको उपचार भयो र परिवारको पैसा र समय दुवै बच्यो।
४. फर्मुल्लाहको विद्यालय: फर्मुल्लाहको विद्यालयमा प्रोजेक्टर ल्याइएको थियो, तर राम्रो कम्प्युटर नभएकाले चलेको थिएन। शिक्षक जयन्ती छिमेकी विद्यालयमा जानुहुँदा त्यहाँ इन्टरएक्टिभ बोर्ड देख्नुभयो। टिभी जस्तै देखिने त्यस बोर्डमा कम्प्युटर, इन्टरनेट र स्मार्ट बोर्ड सबै सुविधा थिए, प्रोजेक्टर पनि चाहिँदैनथ्यो। यो कुरा सुनेर फर्मुल्लाहले पनि आफ्नो विद्यालयमा यस्तै बोर्ड राख्ने विचार गरे।
५. डोल्माको सर्वेक्षण: डोल्माले जनसङ्ख्या शिक्षाअन्तर्गत आफ्नो समुदायका घरपरिवारको नमुना सर्वेक्षण गर्नुपर्ने थियो। उनले अनलाइन फाराम बनाइन् र नमुनामा छानिएका घरपरिवारलाई मेसेन्जरबाट लिङ्क पठाइन्। सबैले विवरण भरेपछि स्प्रेडसिटमा तथ्याङ्क विश्लेषण गरिन् र तालिका, स्तम्भ चित्र, वृत्त चित्र र रेखा चित्र बनाइन्। प्रतिवेदन छापेर पुस्तकालयमा राखिन् र मुख्य कुरा स्लाइडबाट कक्षामा प्रस्तुत गरिन्। उनको सिप देखेर शिक्षक र साथी खुसी भए।
६. सरस्वती माध्यमिक विद्यालय: यस विद्यालयका सबै शिक्षक र विद्यार्थी अनलाइन कक्षाकोठामा जोडिएका छन्। शिक्षकले गृहकार्य र थप अध्ययन सामग्रीका लिङ्क त्यहाँ राख्नुहुन्छ, विद्यार्थीले गृहकार्य त्यहीँबाट बुझाउँछन् र शिक्षकले पृष्ठपोषण पनि त्यहीँबाट दिनुहुन्छ। सिकाइमा पछि परेका विद्यार्थीका लागि शिक्षकले थप समयमा भिडियो बैठकका माध्यमबाट उपचारात्मक कक्षा चलाउनुहुन्छ। यसबाट विद्यार्थीको सिकाइमा धेरै सुधार भएको छ।
यी उदाहरणले सूचना प्रविधिका फाइदा देखाउँछन्। यसले विद्यार्थीलाई सिक्न उत्साहित बनाउँछ र सिकाइ रोचक हुन्छ। सक्रिय र सहभागितामूलक सिकाइ बढ्छ। डिजिटल वातावरणका कारण नयाँ सूचना र विषयवस्तुबारे अद्यावधिक हुन सकिन्छ। यसले डिजिटल साक्षरता, अर्थात् डिजिटल साधन सुरक्षित र जिम्मेवार तरिकाले प्रयोग गर्ने ज्ञान र सिप, तथा डिजिटल संस्कृतिलाई बढावा दिन्छ। यसबाट मानिसको जिउने तरिका, काम गर्ने शैली र सामाजिकीकरणमा नयाँपन आउँछ, सोचको दायरा फराकिलो हुन्छ र ज्ञान बनाउन र बाँड्न सजिलो हुन्छ।
सूचना प्रविधिका साधन
क. ट्याब्लेट: ट्याब्लेट बोकेर हिँड्न सकिने सानो व्यक्तिगत कम्प्युटर हो। यसको पर्दा छोएर चलाइन्छ। यो ल्यापटपभन्दा सानो र स्मार्टफोनभन्दा ठुलो हुन्छ। यसबाट पढ्न, फोटो र भिडियो खिच्न तथा सामग्री तयार पार्न सकिन्छ।
ख. इन्टरएक्टिभ बोर्ड: कक्षाकोठामा प्रयोग गरिने यो विद्युतीय बोर्ड हेर्दा ठुलो टेलिभिजन जस्तो देखिन्छ, तर आफैँमा कम्प्युटर हो। यसको पर्दा पनि छोएर चलाइन्छ। पढाउँदा इन्टरनेटबाट सामग्री खोजेर सिधै देखाउन सकिन्छ, ह्वाइटबोर्ड जस्तै लेख्न सकिन्छ र लेखेका कुरा सुरक्षित राख्न सकिन्छ।
ग. ई–रिडर: ई–रिडर पुस्तक पढ्नका लागि बनेको यन्त्र हो। यसलाई ई–बुक रिडर पनि भनिन्छ। यसमा हजारौँ पुस्तक अटाउँछन्, बोक्न सजिलो हुन्छ र जहाँ बसेर पनि पढ्न सकिन्छ। यसको पर्दाले मोबाइलको जस्तो उज्यालो फाल्दैन, त्यसैले लामो समय पढ्दा आँखा कम थाक्छन्।
घ. फ्लिप्ड कक्षा: सामान्य कक्षामा शिक्षकले कक्षामा पाठ पढाउनुहुन्छ र विद्यार्थी घरमा अभ्यास गर्छन्। फ्लिप्ड कक्षामा यो क्रम उल्टो हुन्छ (अङ्ग्रेजीमा फ्लिप भनेको उल्टाउनु हो)। विद्यार्थी पाठ घरमै पढ्छन्: शिक्षकले बनाएको भिडियो हेरेर, अनलाइन सामग्री पढेर वा प्रश्नोत्तर गरेर। अनि कक्षाको समय अभ्यास, समस्या समाधान, छलफल र परियोजना कार्यमा लगाइन्छ, जहाँ शिक्षकले हरेकलाई आवश्यकताअनुसार सघाउनुहुन्छ। घरमा पढ्ने सामग्रीका लागि अनलाइन कक्षाकोठा र भिडियो बैठकका माध्यम प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसले विद्यार्थीलाई आफ्नै गतिमा पढ्ने र कक्षामा बढी सक्रिय हुने मौका दिन्छ।
ङ. क्लाउड: इन्टरनेटमार्फत अरू कम्पनीका कम्प्युटरमा आफ्ना फाइल राख्ने सुविधालाई क्लाउड भनिन्छ। विभिन्न कम्पनीले निःशुल्क वा शुल्क लिएर यस्तो ठाउँ दिन्छन्। क्लाउडमा राखेको सामग्री मोबाइल हराए वा बिग्रिए पनि सुरक्षित रहन्छ र जहाँबाट पनि खोल्न सकिन्छ। तर खाताको पासवर्ड बलियो राख्नुपर्छ र दुई चरणको प्रमाणीकरण खोल्नुपर्छ, नत्र अरूले फाइल चोर्न सक्छन्।
फ्लिप्ड कक्षामा सामान्यतया के हुन्छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
सुरक्षित प्रयोग
सूचना प्रविधिका फाइदा जति छन्, जोखिम पनि उत्तिकै छन्। पासवर्ड कसैलाई नदिनु, नचिनेका मानिसले पठाएका लिङ्क नखोल्नु, व्यक्तिगत विवरण र फोटो सार्वजनिक नगर्नु, सूचना साझा गर्नुअघि त्यो सत्य हो कि होइन जाँच्नु र स्क्रिनमा बिताउने समय सीमित राख्नु सुरक्षित प्रयोगका आधारभूत नियम हुन्। अनलाइन ठगी वा दुर्व्यवहार भए अभिभावक, शिक्षक वा नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोलाई खबर गर्नुपर्छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
शिक्षण सिकाइमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोग कसरी गर्न सकिन्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
सामाजिक सञ्जालको प्रयोग गरी तपाईँले के के फाइदा लिनुभएको छ, सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
तपाईँको विद्यालयमा सूचना प्रविधिको सुविधा छैन वा कम छ भने त्यस्तो सुविधाको व्यवस्था गरिदिन विद्यालय व्यवस्थापन समितिको नाममा एउटा पत्र तयार पारी पठाउनुहोस्।
उत्तर
सूचना प्रविधिका कुनै दुई साधनको सङ्क्षिप्त परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
के तपाईँको विद्यालयमा पनि फ्लिप्ड कक्षाको सम्भावना छ? कसरी?
उत्तर
पाठ ६: समसामयिक घटना
हालसालै घटेका, धेरै मानिसको जीवनमा प्रभाव पार्ने र चर्चामा रहेका घटनालाई समसामयिक घटना भनिन्छ। समाचार, लेख र सम्पादकीयमार्फत यस्ता घटनाबारे थाहा पाइन्छ। यहाँ विज्ञान, कला, वातावरण, मानव सेवा र विश्व राजनीतिका केही घटना र तिनपछि के भयो भन्ने कुरा दिइएको छ।
चन्द्रमाको थप अन्वेषणमा प्रतिस्पर्धा
वि.सं. २०७९ पुस ९ मा कान्तिपुरले शक्तिशाली देशहरू चन्द्रमा पुग्ने होडमा लागेको समाचार छापेको थियो। त्यस बेलाका योजना र त्यसपछि भएका घटना यस्ता छन्:
- क.अमेरिकाको आर्टेमिस अभियान: अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था नासाको आर्टेमिस–१ अभियानमा मानिसबिनाको यानले सन् २०२२ नोभेम्बर–डिसेम्बरमा चन्द्रमाको परिक्रमा गरी पृथ्वी फर्केको थियो। आर्टेमिस–२ सन् २०२६ अप्रिल १ (वि.सं. २०८२ चैत १८) मा उड्यो। रिड वाइजम्यान, भिक्टर ग्लोभर, क्रिस्टिना कोक र क्यानडाका जेरेमी ह्यान्सन गरी चार अन्तरिक्षयात्री चन्द्रमाको कक्षमा नपसी यसको पछाडिबाट घुमेर अप्रिल १० मा पृथ्वी फर्के। यात्राका क्रममा उनीहरू पृथ्वीबाट करिब ४,०६,७७१ किलोमिटर टाढा पुगे। मानिस पृथ्वीबाट यति टाढा पहिले कहिल्यै पुगेका थिएनन्। सन् १९७२ पछि चन्द्रमानजिक पुगेको यो पहिलो मानवसहितको यात्रा थियो। चन्द्रमाको वरिपरि पुग्ने पहिलो महिला र पहिलो अश्वेत व्यक्ति पनि यही टोलीमा थिए। नासाले चन्द्रमामा मानिस उतार्ने काम पछिका अभियानमा सारेको छ।
- ख.भारतको चन्द्रयान–३: भारतीय अन्तरिक्ष अनुसन्धान सङ्गठनको चन्द्रयान–३ ले सन् २०२३ अगस्ट २३ (वि.सं. २०८० भदौ ६) मा चन्द्रमाको दक्षिणी ध्रुवनजिक अवतरण गर्यो। त्यस क्षेत्रमा उत्रने यो पहिलो यान थियो। चन्द्रमामा यान सुरक्षित उतार्ने भारत चौथो देश बन्यो। यसको सानो रोभर प्रज्ञानले सतहमा घुमेर माटोको अध्ययन गर्यो।
- ग.रुसको लुना–२५: रुसको लुना–२५ पनि दक्षिणी ध्रुवनजिक उत्रने योजनामा थियो, तर सन् २०२३ अगस्ट १९ मा चन्द्रमाको सतहमा ठोक्किएर नष्ट भयो।
- घ.निजी कम्पनीको योजना: जापानी व्यवसायी युसाकु माएजावाले स्पेसएक्स कम्पनीको स्टारशिप यानबाट कलाकारहरूलाई चन्द्रमाको वरिपरि घुमाउने “डियरमुन” योजना बनाएका थिए। यान समयमा तयार नभएकाले सन् २०२४ जुनमा यो योजना रद्द भयो।
चन्द्रमाको अन्वेषणले मानव जीवनमा के फरक पार्छ? चन्द्रमामा पानीको बरफ भेटिए भविष्यमा त्यहाँ बस्ती बसाउन र अझ टाढाका ग्रह जान सजिलो हुन्छ। अन्तरिक्ष अनुसन्धानका क्रममा बनेका प्रविधि मौसम पूर्वानुमान, सञ्चार र चिकित्सामा पनि प्रयोग हुन्छन्।
ओस्कार अवार्ड २०२२
ओस्कार अवार्ड चलचित्र क्षेत्रको संसारकै चर्चित पुरस्कार हो। पहिलो ओस्कार अवार्ड सन् १९२९ मे १६ मा दिइएको थियो। सन् २०२२ मार्च २७ (वि.सं. २०७८ चैत १३) मा भएको ९४औँ ओस्कार अवार्डमा:
- क.सर्वश्रेष्ठ चलचित्र: सियान हेडरले निर्देशन गरेको “कोडा”
- ख.सर्वश्रेष्ठ निर्देशक: जेन क्याम्पियन
- ग.सर्वश्रेष्ठ अभिनेता: विल स्मिथ
- घ.सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री: जेसिका चेस्टेन
नेपालले अर्को वर्ष, अर्थात् ९५औँ ओस्कारको सर्वश्रेष्ठ अन्तर्राष्ट्रिय चलचित्रका लागि “ऐना झ्यालको पुतली” पठाएको थियो। तर यो अन्तिम मनोनयनमा परेन।
विश्व पृथ्वी दिवस २०२२
पृथ्वी दिवस पहिलो पटक सन् १९७० अप्रिल २२ मा संयुक्त राज्य अमेरिकामा वातावरण संरक्षणका लागि मनाइएको थियो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घको महासभाले सन् २००९ मा अप्रिल २२ लाई अन्तर्राष्ट्रिय मातृपृथ्वी दिवस घोषणा गर्यो। सन् २०२२ को पृथ्वी दिवस “हाम्रो पृथ्वीमा लगानी गरौँ” भन्ने नाराका साथ मनाइयो। यसले वातावरण जोगाउन सरकार, व्यवसायी र नागरिक सबैले लगानी गर्नुपर्ने सन्देश दिएको थियो।
डा. सन्दुक रुइतलाई इसा अवार्ड
वि.सं. २०७९ माघ ४ मा अन्नपूर्ण पोस्टले नेपालका आँखा रोग विशेषज्ञ डा. सन्दुक रुइत बहराइनको “मानवताको सेवाका लागि इसा अवार्ड” का विजेता घोषित भएको समाचार छापेको थियो। बहराइनका पूर्व शासक इसा बिन सलमान अल खलिफाको नाममा स्थापित यो पुरस्कार मानव कल्याणमा काम गर्ने व्यक्ति वा संस्थालाई हरेक दुई वर्षमा दिइन्छ। पुरस्कारको राशि १० लाख अमेरिकी डलर, त्यस बेलाको करिब १३ करोड रुपियाँ थियो। सन् २०२३ फेब्रुअरी २१ (वि.सं. २०७९ फागुन ९) मा बहराइनको राजधानी मनामामा उनले यो पुरस्कार ग्रहण गरे।
डा. रुइतले मोतीविन्दुको सस्तो र छिटो शल्यक्रियाको विधि विकास गरेका छन्। यसबाट नेपालसहित एसिया र अफ्रिकाका लाखौँ मानिसले दृष्टि पाएका छन्। उनले आफैँ एक लाखभन्दा बढी मानिसको मोतीविन्दुको शल्यक्रिया गरेका छन्। आँखाभित्र राखिने कृत्रिम लेन्स पहिले महँगो पर्थ्यो। उनको पहलमा काठमाडौँमै यस्ता लेन्स सस्तोमा बन्न थाले र गरिब देशका बिरामीले सस्तोमा उपचार पाउन थाले।
मध्यपूर्वमा शान्तिको आह्वान
वि.सं. २०७९ मङ्सिर १८ मा गोरखापत्रले प्यालेस्टाइनका तत्कालीन प्रधानमन्त्री मोहम्मद स्तायेहले इजरायलसँगको द्वन्द्व अन्त्य गरी मध्यपूर्वमा शान्ति स्थापना गर्न संयुक्त राष्ट्रसङ्घलाई आह्वान गरेको समाचार छापेको थियो। प्यालेस्टाइनी जनतासँगको अन्तर्राष्ट्रिय ऐक्यबद्धता दिवसका अवसरमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको पश्चिम एसियाका लागि आर्थिक तथा सामाजिक आयोगले आयोजना गरेको भर्चुअल बैठकमा उनले प्यालेस्टाइनको पूर्ण सदस्यताको आवेदनलाई समर्थन गर्न सदस्य राष्ट्रलाई आग्रह गरेका थिए। प्यालेस्टाइनीहरू सन् १९६७ मा इजरायलले कब्जा गरेको पश्चिमी किनार र गाजापट्टी समेटेर पूर्वी जेरुसेलम राजधानी भएको स्वतन्त्र राज्य चाहन्छन्।
त्यसपछिका घटनाले यो द्वन्द्व झन् भयावह बनायो। सन् २०२३ अक्टोबर ७ (वि.सं. २०८० असोज २०) मा हमासले दक्षिणी इजरायलमा आक्रमण गर्दा करिब १,२०० जना मारिए र २५१ जनालाई बन्धक बनाइयो। मारिनेमा इजरायलमा कृषि अध्ययन गर्न गएका १० जना नेपाली विद्यार्थी पनि थिए। अर्का विद्यार्थी विपिन जोशीलाई बन्धक बनाइयो। उनको बन्धकमै मृत्यु भयो र उनको शव वि.सं. २०८२ कात्तिक ३ (सन् २०२५ अक्टोबर २०) मा काठमाडौँ ल्याइयो। त्यसपछिको युद्धमा गाजामा ७० हजारभन्दा बढी प्यालेस्टिनीको ज्यान गएको गाजाको स्वास्थ्य मन्त्रालयले जनाएको छ (स्रोत: एएफपी, सन् २०२५ नोभेम्बर २९)। सन् २०२५ अक्टोबर १० मा युद्धविराम लागु भयो।
संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा पनि यो विषय उठिरह्यो। सन् २०२४ अप्रिल १८ मा प्यालेस्टाइनलाई पूर्ण सदस्य बनाउने प्रस्तावमा सुरक्षा परिषद्का १२ सदस्यले पक्षमा मत दिए, बेलायत र स्विट्जरल्यान्ड तटस्थ बसे र संयुक्त राज्य अमेरिकाले भिटो लगायो। सन् २०२४ मे १० मा महासभाले प्यालेस्टाइनलाई सदस्यको बराबरी नभए पनि थप अधिकार दिने प्रस्ताव पारित गर्यो।
क्रियाकलाप
अभ्यास
समसामयिक घटना भनेको के हो?
उत्तर
समसामयिक घटनाको जानकारीले विद्यार्थीको सोचाइ र व्यवहारमा कस्तो परिवर्तन ल्याउँछ?
उत्तर
तपाईँको समुदायमा घटेका समसामयिक घटनासँग सम्बन्धित रही एउटा समाचारको नमुना तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
सन् २०२२ को सर्वश्रेष्ठ ओस्कार अवार्ड पाउने चलचित्रको नाम लेख्नुहोस्।
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: नागरिक, राज्य र विश्व (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।