परीक्षा अभ्यास
हरेक एकाइको अन्त्यमा दिइएका सबै प्रश्न, सङ्केत र उत्तरसहित। उत्तर हेरेपछि आफ्नो उत्तर मिल्यो कि मिलेन, चिनो लगाउनुहोस्। नमिलेका प्रश्न पछि फेरि अभ्यास गर्नुहोस्।
53 प्रश्न
एकाइ 5 · शारीरिक संरचना र जीवन प्रक्रिया
अभ्यास (5.1 तन्तु)
2. कारण दिनुहोस्
रगतलाई तरल संयोजी तन्तु भनिन्छ।
उत्तर
अरू संयोजी तन्तुमा जस्तै रगतका कोषहरू (राता रक्तकोष, सेता रक्तकोष र प्लेटलेट्स) पनि धेरै मेट्रिक्समा छरिएका हुन्छन्। रगतले शरीरका सबै भाग र प्रणालीबिच पदार्थ ओसारेर तिनलाई जोड्छ। त्यसैले रगत संयोजी तन्तु हो। यसको मेट्रिक्स अर्थात् प्लाज्मा तरल हुने भएकाले रगतलाई तरल संयोजी तन्तु भनिन्छ।
बिरुवाको टुप्पो काट्दा यसको उचाइ बढ्दैन।
उत्तर
काण्डको टुप्पामा एपिकल मेरिस्टेम हुन्छ। यसका कोष विभाजन भइरहेर काण्डलाई लामो बनाउँछन्। टुप्पो काट्दा एपिकल मेरिस्टेम नै हट्छ। त्यसपछि माथि नयाँ कोष थपिँदैनन् र काण्डको उचाइ बढ्दैन। (बरु छेउका कोपिला हाँगा बनेर बढ्छन्।)
लालुपातेको पात चुँड्दा सेतो तरल पदार्थ निस्कन्छ।
उत्तर
लालुपातेमा लेक्टिफेरस तन्तु हुन्छ। यस तन्तुका विशेष कोष र नलीमा लेटेक्स भनिने दुधजस्तो तरल हुन्छ। पात चुँड्दा यी नली काटिन्छन् र लेटेक्स चुहिन्छ। लेटेक्सले घाउ टालेर बिरुवालाई जोगाउँछ।
जाइलमलाई जटिल स्थायी तन्तु भनिन्छ।
उत्तर
जाइलमका कोषहरूले विभाजन हुन छाडिसकेका हुन्छन् र तिनको आकार तथा काम निश्चित भइसकेको हुन्छ। त्यसैले जाइलम स्थायी तन्तु हो। यो एकभन्दा बढी किसिमका कोषहरू (भेसल, ट्राकिड, जाइलम फाइबर र जाइलम पेरेन्काइमा) मिलेर बनेको हुन्छ। यीमध्ये केही कोष मृत र केही जीवित हुन्छन्। यी सबै मिलेर पानी र खनिज ओसार्न एउटै एकाइका रूपमा काम गर्ने भएकाले जाइलम जटिल तन्तु हो।
3. फरक लेख्नुहोस्
मांसपेशी तन्तु र संयोजी तन्तु
उत्तर
| मांसपेशी तन्तु | संयोजी तन्तु |
|---|---|
| टम्म मिलेर बसेका लामा मांसपेशी फाइबरले बनेको हुन्छ। | कोषहरू धेरै मेट्रिक्समा छरिएका हुन्छन्। |
| कोषहरूबिच मेट्रिक्स थोरै हुन्छ। | मेट्रिक्स धेरै हुन्छ; यो तरल, जेलीजस्तो वा ठोस हुन्छ। |
| खुम्चिएर र फुकेर चाल ल्याउनु यसको काम हो। | जोड्नु, थाम्नु, जोगाउनु र पदार्थ ओसार्नु यसको काम हो। |
| किसिम: कङ्कालपेशी, मुटुको मांसपेशी, चिल्लो मांसपेशी। | किसिम: नरम, कडा (हाड, कुरकुरे हाड), तरल (रगत, लिम्फ)। |
जाइलम र फ्लोएम
उत्तर
| जाइलम | फ्लोएम |
|---|---|
| पानी र खनिज ओसार्छ। | पातमा बनेको खाना (चिनी) ओसार्छ। |
| एकातिर मात्र ओसार्छ: जराबाट माथि। | खाना माथि र तल दुवैतिर ओसार्छ। |
| धेरैजसो कोष मृत हुन्छन् (जाइलम पेरेन्काइमा मात्र जीवित)। | धेरैजसो कोष जीवित हुन्छन् (फ्लोएम फाइबर मात्र मृत)। |
| भाग: भेसल, ट्राकिड, जाइलम फाइबर, जाइलम पेरेन्काइमा। | भाग: सिभ ट्युब, कम्प्यानियन सेल, फ्लोएम फाइबर, फ्लोएम पेरेन्काइमा। |
| काठ बनाउँछ र कडापन दिन्छ। | यसलाई बास्ट पनि भनिन्छ; यो बोक्रामा पाइन्छ। |
मेरिस्टमेटिक तन्तु र स्थायी तन्तु
उत्तर
| मेरिस्टमेटिक तन्तु | स्थायी तन्तु |
|---|---|
| कोषहरू विभाजन भइरहन्छन्। | कोषहरूले विभाजन हुन छाडिसकेका हुन्छन्। |
| कोषको भित्ता पातलो, न्युक्लियस ठुलो र साइटोप्लाज्म गाढा हुन्छ; रिक्तिका थोरै हुन्छन् वा हुँदैनन्। | कोषको भित्ता पातलो वा बाक्लो हुन सक्छ; प्रायः ठुला रिक्तिका हुन्छन्। |
| कोषहरूबिच खाली ठाउँ हुँदैन। | कोषहरूबिच खाली ठाउँ हुन सक्छ। |
| सबै कोष जीवित हुन्छन्। | कोषहरू जीवित वा मृत हुन सक्छन्। |
| वृद्धि क्षेत्रमा पाइन्छ: टुप्पा, क्याम्बियम, गाँठा। | बिरुवाका बाँकी सबै भागमा पाइन्छ। |
| काम: वृद्धि। | काम: जोगाउने, आड दिने, संवाहन गर्ने, खाना बनाउने र सञ्चय गर्ने। |
स्क्लेरेन्काइमा र कोलेन्काइमा
उत्तर
| स्क्लेरेन्काइमा | कोलेन्काइमा |
|---|---|
| मृत कोष। | जीवित कोष। |
| भित्ता चारैतिर लिग्निनले बाक्लिएको हुन्छ। | भित्ता कुनामा मात्र सेलुलोज र पेक्टिनले बाक्लिएको हुन्छ। |
| कोष लामा र साँघुरा (फाइबर) वा छोटा (स्क्लेरिड) हुन्छन्; बिचमा साँघुरो खाली लुमेन हुन्छ। | कोष बहुभुजीय हुन्छन्; तिनमा न्युक्लियस र साइटोप्लाज्म हुन्छन्। |
| बिरुवालाई कडा र दरो बनाउँछ। | लचकतासहितको दरोपन दिन्छ। |
| कडा दानाका बोक्रा, बिउका आवरण, काण्डका रेसा र पातका नसामा पाइन्छ। | कलिला काण्डको इपिडर्मिसमुनि र पातका डाँठमा पाइन्छ। |
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
जीवन प्रक्रिया भनेको के हो? उदाहरणसहित व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
सजीवले जीवित रहन र आफ्नो जातलाई निरन्तरता दिन गर्नुपर्ने क्रियाकलापलाई जीवन प्रक्रिया भनिन्छ। यसका उदाहरण यस प्रकार छन्:
- पोषण: खाना लिनु वा बनाउनु (बिरुवाले प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछ; हामी खाना खान्छौँ)।
- श्वासप्रश्वास: ऊर्जा निकाल्न खाना टुक्र्याउनु।
- परिवहन: शरीरभरि पदार्थ पुर्याउनु (जन्तुमा रगतले र बिरुवामा जाइलम तथा फ्लोएमले)।
- निष्कासन: फोहोर पदार्थ हटाउनु (हामी पिसाब फेर्छौँ र कार्बन डाइअक्साइड बाहिर फाल्छौँ)।
- प्रजनन: आफ्नै जातका सन्तान जन्माउनु।
एककोषीय जीवमा यी सबै काम एउटै कोषले गर्छ। बहुकोषीय जीवमा भने यी काम विशेष तन्तु, अङ्ग र प्रणालीले गर्छन्।
वनस्पति तन्तु र जन्तु तन्तुको वर्गीकरणको उदाहरणसहितको कन्सेप्ट म्याप बनाउनुहोस्।
उत्तर
वनस्पति तन्तु (चित्र 5.2 मा जस्तै):
- मेरिस्टमेटिक: एपिकल (काण्ड र जराका टुप्पामा), ल्याटेरल (क्याम्बियम), इन्टरक्यालरी (इन्टरनोडको फेदमा)।
- स्थायी: सरल (पेरेन्काइमा, जस्तै आलुको गुदी; कोलेन्काइमा, जस्तै पातका डाँठ; स्क्लेरेन्काइमा, जस्तै नरिवलको खोस्टा), जटिल (जाइलम, जस्तै काठ; फ्लोएम, जस्तै बास्ट), विशिष्ट (ग्लान्डुलर, जस्तै तुलसीका तेल ग्रन्थि; लेक्टिफेरस, जस्तै लालुपाते)।
जन्तु तन्तु (चित्र 5.8 मा जस्तै):
- इपिथेलियल: स्क्वामस (रक्तनलीको भित्री सतह), क्युबिकल (मिर्गौलाका साना नली), कोलम्नार (आन्द्राको भित्री सतह), ग्लान्डुलर (पसिना ग्रन्थि)।
- मांसपेशी: कङ्कालपेशी (बाइसेप्स), मुटुको मांसपेशी (मुटुको भित्ता), चिल्लो मांसपेशी (आमाशयको भित्ता)।
- संयोजी: नरम (छालामुनिको एरिओलर; एडिपोज; टेन्डन, लिगामेन्ट), कडा (हाड, कुरकुरे हाड), तरल (रगत, लिम्फ)।
- स्नायु: न्युरोन र न्युरोग्लिया (मस्तिष्क, सुषुम्ना, स्नायु)।
मेरिस्टमेटिक तन्तुलाई चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
विभाजन भइरहने कोषहरूले बनेको वनस्पति तन्तुलाई मेरिस्टमेटिक तन्तु भनिन्छ। यसका कोषको भित्ता पातलो, न्युक्लियस ठुलो र साइटोप्लाज्म गाढा हुन्छ; रिक्तिका थोरै हुन्छन् वा हुँदैनन्। कोषहरू बिचमा खाली ठाउँ नराखी टम्म मिलेर बसेका हुन्छन्। यो तन्तु वृद्धि क्षेत्रमा पाइन्छ र बिरुवालाई बढाउँछ। पाइने ठाउँका आधारमा यो तीन किसिमको हुन्छ (चित्र 5.4 मा जस्तै चित्र बनाउनुपर्छ):
- एपिकल मेरिस्टेम काण्ड र जराका टुप्पामा हुन्छ र तिनलाई लामो बनाउँछ।
- ल्याटेरल मेरिस्टेम (क्याम्बियम) काण्ड र जराको छेउतिर घेराका रूपमा हुन्छ र तिनलाई मोटो बनाउँछ।
- इन्टरक्यालरी मेरिस्टेम इन्टरनोडको फेदमा हुन्छ र इन्टरनोडलाई लामो बनाउँछ।
स्थायी तन्तु भनेको के हो? यसका प्रकारलाई उदाहरणसहित छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
विभाजन हुने क्षमता गुमाएका र निश्चित आकार, साइज तथा काम भएका कोषहरूले बनेको तन्तुलाई स्थायी तन्तु भनिन्छ। यसका कोषहरू जीवित वा मृत हुन सक्छन्। स्थायी तन्तु तीन किसिमका हुन्छन्:
- सरल स्थायी तन्तु एकै किसिमका कोषले बनेको हुन्छ: पेरेन्काइमा (खाना सञ्चय गर्छ र बनाउँछ; आलु), कोलेन्काइमा (लचकतासहितको दरोपन दिन्छ; पातका डाँठ) र स्क्लेरेन्काइमा (कडापन दिन्छ; नरिवलको खोस्टा, बिउका आवरण)।
- जटिल स्थायी तन्तु सँगै काम गर्ने धेरै किसिमका कोषले बनेको हुन्छ: जाइलम (पानी र खनिज माथि ओसार्छ; काठ) र फ्लोएम (खाना ओसार्छ; बास्ट)।
- विशिष्ट तन्तुले खास पदार्थ बनाउँछ वा सञ्चय गर्छ: ग्लान्डुलर तन्तु (तेल, रेजिन, मकरन्द; तुलसी, सल्ला) र लेक्टिफेरस तन्तु (लेटेक्स; लालुपाते, पिपल, रबर)।
स्क्लेरेन्काइमा, कोलेन्काइमा र पेरेन्काइमाको सफा चित्र बनाई प्रत्येकका कार्यहरूको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र चित्र 5.5 मा जस्तै बनाउनुपर्छ। पेरेन्काइमालाई पातलो भित्ता, न्युक्लियस र रिक्तिका भएका तथा बिचमा खाली ठाउँ भएका गोला कोषका रूपमा कोर्नुपर्छ। कोलेन्काइमालाई कुना बाक्ला भएका र बिचमा खाली ठाउँ नभएका बहुभुजीय कोषका रूपमा कोर्नुपर्छ। स्क्लेरेन्काइमालाई धेरै बाक्लो भित्ता र सानो खाली लुमेन भएका कोषका रूपमा कोर्नुपर्छ।
- पेरेन्काइमा: खाना सञ्चय गर्छ; क्लोरेन्काइमाका रूपमा प्रकाश संश्लेषणद्वारा खाना बनाउँछ; एरेन्काइमाका रूपमा पानीका बिरुवालाई तैरन मदत गर्छ।
- कोलेन्काइमा: कलिला काण्ड र पातका डाँठलाई दरोपन र लचकता दिन्छ; केही कोलेन्काइमाले खाना पनि बनाउँछन्।
- स्क्लेरेन्काइमा: बिरुवालाई कडा, बलियो र दरो बनाउँछ; बिउ र दानाका कडा आवरण बनाउँछ।
इपिथेलियल तन्तुका कार्यहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
- शरीर र यसका अङ्गलाई ढाक्छ र चोट, कीटाणु तथा सुक्नबाट जोगाउँछ (छाला)।
- शरीरभित्रका नली र खोक्रा भागको भित्री सतह बनाउँछ (रक्तनली, पाचन नली, श्वासनली)।
- म्युकस, इन्जाइम, पसिना र हर्मोनजस्ता पदार्थ स्राव गर्छ (ग्लान्डुलर इपिथेलियम)।
- आन्द्रामा पचेको खानाजस्ता पदार्थ सोस्छ (कोलम्नार इपिथेलियम)।
- फोहोर पदार्थ निष्कासन गर्छ (मिर्गौलाका साना नली)। हावा थैली र केशिकाको स्क्वामस इपिथेलियमले पदार्थलाई छानेर र विसरणद्वारा छिर्न दिन्छ।
- श्वासनलीको सिलिया भएको इपिथेलियमले धुलो र सिँगान बढारेर बाहिर निकाल्छ।
जन्तु तन्तुका प्रकारहरूको चार्ट तयार गरी तिनीहरू पाइने स्थान लेख्नुहोस्।
उत्तर
| तन्तु | किसिम | पाइने स्थान |
|---|---|---|
| इपिथेलियल | स्क्वामस | रक्तनली र फोक्सोका हावा थैलीको भित्री सतह; अङ्गका बाहिरी आवरण; बाहिरी छाला (धेरै तह) |
| क्युबिकल | मिर्गौलाका साना नली, थाइरोइड ग्रन्थि, ग्रन्थिका नली | |
| कोलम्नार | आमाशय, आन्द्रा, पित्तथैलीको भित्री सतह; श्वासनली (सिलियासहित) | |
| ग्लान्डुलर | पसिना, र्याल र अरू ग्रन्थि | |
| मांसपेशी | कङ्कालपेशी | हाडमा जोडिएको (हात, खुट्टा) |
| मुटुको मांसपेशी | मुटुको भित्ता | |
| चिल्लो मांसपेशी | आमाशय, आन्द्रा, युरेटर, रक्तनलीका भित्ता | |
| संयोजी | एरिओलर | छालामुनि, रक्तनली र अङ्गका वरिपरि |
| एडिपोज | छालामुनि, मिर्गौला र मुटुका वरिपरि | |
| टेन्डन, लिगामेन्ट | मांसपेशीदेखि हाडसम्म; जोर्नीमा हाडदेखि हाडसम्म | |
| हाड, कुरकुरे हाड | कङ्काल; नाक, कान, कण्ठ, हाडका छेउ | |
| रगत, लिम्फ | रक्तनली र लिम्फ नलीमा | |
| स्नायु | न्युरोन, न्युरोग्लिया | मस्तिष्क, सुषुम्ना, स्नायु |
दिइएको चित्र अवलोकन गरी तलका प्रश्नको उत्तर दिनुहोस्।
- i.दिइएको चित्र पहिचान गर्नुहोस्।
- ii.क, ख, ग र घ ले देखाइएका भागको नाम लेख्नुहोस्।
- iii.यस तन्तुको कार्य लेख्नुहोस्।
- iv.बिरुवामा यस तन्तुको महत्त्व लेख्नुहोस्।
उत्तर
- i.चित्रमा भास्कुलर (जटिल स्थायी) तन्तु अर्थात् जाइलम (बायाँ) र फ्लोएम (दायाँ) लाई लम्बाइतिर काटेर देखाइएको छ।
- ii.क: जाइलम भेसल; ख: सिभ ट्युब; ग: कम्प्यानियन सेल; घ: सिभ प्लेट।
- iii.जाइलमले पानी र खनिज जराबाट पात र अरू सबै भागसम्म माथि पुर्याउँछ। फ्लोएमले पातमा बनेको खाना बिरुवाका सबै भागमा माथि र तल दुवैतिर पुर्याउँछ।
- iv.यी तन्तु नभए पातले प्रकाश संश्लेषणका लागि पानी पाउँदैन। जरा, फूल र फलले खाना पनि पाउँदैनन्। जाइलमले बिरुवालाई बलियो (काठ) बनाउँछ। यसैले बिरुवा अग्लो भएर उभिन र प्रकाशसम्म पुग्न सक्छ।
दिइएको चित्र अवलोकन गरी तलका प्रश्नहरूको उत्तर दिनुहोस्।
- i.दिइएका मांसपेशी तन्तुको नाम लेख्नुहोस्।
- ii.प्रत्येक तन्तु पाइने एक एकओटा अङ्गको नाम लेख्नुहोस्।
- iii.यी तन्तुहरूको एक एकओटा कार्य लेख्नुहोस्।
उत्तर
- i.क: कङ्कालपेशी (धर्सादार) तन्तु; ख: मुटुको मांसपेशी तन्तु; ग: चिल्लो (धर्साविहीन) मांसपेशी तन्तु।
- ii.क: पाखुराका हाडमा जोडिएको मांसपेशी (बाइसेप्स); ख: मुटु; ग: आमाशय (वा आन्द्रा वा रक्तनली)।
- iii.क: इच्छाअनुसार हाड चलाउँछ, जस्तै पाखुरा खुम्च्याउँदा; ख: लयबद्ध रूपमा खुम्चिएर रगत पम्प गर्छ (मुटुको धड्कन); ग: ढिलो, अस्वेच्छिक खुम्चाइद्वारा खानालाई पाचन नलीमा अगाडि धकेल्छ।
प्रस्तुत चित्र अध्ययन गरी दिइएका प्रश्नहरूको उत्तर लेख्नुहोस्।
- i.दिइएको चित्रको पहिचान गर्नुहोस्।
- ii.क, ख र ग भागको नाम लेख्नुहोस्।
- iii.क, ख र ग भागका कार्य लेख्नुहोस्।
उत्तर
- i.यो एउटा न्युरोन (स्नायु कोष) हो।
- ii.क: डेन्ड्राइट्स; ख: एक्सोन (माइलिन सिथ र एक्सोन टर्मिनलसहित); ग: सेल बडी (साइटोन)।
- iii.क: डेन्ड्राइट्सले अरू न्युरोन वा संवेदी कोषबाट खबर ग्रहण गरेर सेल बडीसम्म पुर्याउँछ। ख: एक्सोनले खबरलाई सेल बडीबाट अर्को न्युरोन, मांसपेशी वा ग्रन्थिसम्म पुर्याउँछ; यसको माइलिन सिथले खबर छिटो पुर्याउँछ। ग: सेल बडीमा न्युक्लियस हुन्छ र यसले न्युरोनलाई जीवित राख्छ। डेन्ड्राइट्सबाट आएको खबर यसै हुँदै एक्सोनसम्म जान्छ।
अभ्यास (5.2 स्नायु प्रणाली)
2. कारण दिनुहोस्
ठुलो मस्तिष्क (सेरेब्रम) मा चोट लागेमा मानिस कोमामा जान सक्छ।
उत्तर
ठुलो मस्तिष्कले चेतना, विचार, स्मरण र होस सिर्जना गर्छ। मस्तिष्कका अरू भाग पनि यसैले नियन्त्रण गर्छ। यसमा गम्भीर चोट लाग्दा यी काम रोकिन्छन्। त्यसैले मानिस बेहोस हुन्छ र लामो समयसम्म बेहोसै रहन सक्छ। यस अवस्थालाई कोमा भनिन्छ।
औँलाले तातो वस्तु छुँदा हात तुरुन्तै हट्छ।
उत्तर
यो एउटा अकाम्य क्रिया हो। तापले छालाका प्रापकलाई उत्तेजित गर्छ। आवेग सेन्सरी स्नायु हुँदै सुषुम्नासम्म पुग्छ। त्यहाँ एउटा कनेक्टिङ न्युरोनले आवेगलाई सिधै मोटर स्नायुमा पुर्याउँछ। मोटर स्नायुले पाखुराको मांसपेशीलाई खुम्च्याउँछ र हात हट्छ। खबर मस्तिष्कसम्म गएर निर्णय पर्खनु नपर्ने भएकाले प्रतिक्रिया निकै छिटो हुन्छ र हात पोल्नबाट जोगिन्छ।
सानो मस्तिष्क (सेरेबेलम) मा चोट लागेमा शरीर असन्तुलित हुन्छ।
उत्तर
सानो मस्तिष्कले मांसपेशीका चालको संयोजन गर्छ र तिनको समय मिलाउँछ। हिँड्दा, दौडँदा वा उभिँदा शरीरलाई सन्तुलनमा राख्ने र मांसपेशीको टोन तथा आसन कायम राख्ने काम पनि यसैले गर्छ। यसमा चोट लाग्दा यो संयोजन बिग्रन्छ। चाल काम्ने र असन्तुलित हुन्छन्। धेरै रक्सी पिएको मानिसजस्तै चोट लागेको मानिस लर्बराउँछ वा लड्छ।
सुषुम्नालाई अकाम्य क्रियाको केन्द्र भनिन्छ।
उत्तर
अकाम्य क्रियामा प्रापकबाट आएको खबर सेन्सरी स्नायु हुँदै सुषुम्नासम्म पुग्छ। सुषुम्नाको खरानी पदार्थमा एउटा कनेक्टिङ न्युरोनले खबरलाई मोटर स्नायुमा पुर्याउँछ। मोटर स्नायुले प्रतिक्रिया मांसपेशीसम्म लैजान्छ। यस प्रतिक्रियाका लागि मस्तिष्क चाहिँदैन। खबर ग्रहण गर्ने र प्रतिक्रिया पठाउने काम सुषुम्नाले नै गर्ने भएकाले यसलाई अकाम्य क्रियाको केन्द्र भनिन्छ।
3. फरक लेख्नुहोस्
क्रेनियल स्नायु र स्पाइनल स्नायु
उत्तर
| क्रेनियल स्नायु | स्पाइनल स्नायु |
|---|---|
| मस्तिष्कबाट निस्कन्छन्। | सुषुम्नाबाट निस्कन्छन्। |
| 12 जोडा हुन्छन्। | 31 जोडा हुन्छन्। |
| धेरैजसो टाउको र अनुहारका अङ्ग (आँखा, कान, नाक, जिब्रो) सँग सम्बन्धित हुन्छन्। | घाँटी, धड, हात र खुट्टासँग सम्बन्धित हुन्छन्। |
| केही सेन्सरी मात्र, केही मोटर मात्र र केही मिश्रित हुन्छन्। | सबै मिश्रित हुन्छन् (सेन्सरी र मोटर दुवै रेसा)। |
सेन्सरी स्नायु र मोटर स्नायु
उत्तर
| सेन्सरी (एफरेन्ट) स्नायु | मोटर (इफरेन्ट) स्नायु |
|---|---|
| प्रापक (ज्ञानेन्द्रिय) बाट मस्तिष्क वा सुषुम्नासम्म खबर लैजान्छ। | मस्तिष्क वा सुषुम्नाबाट इफेक्टर (मांसपेशी, ग्रन्थि) सम्म आदेश लैजान्छ। |
| प्रापकबाट सुरु हुन्छ। | इफेक्टरमा टुङ्गिन्छ। |
| पछाडिको (डर्सल) जराबाट सुषुम्नाभित्र पस्छ। | अगाडिको (भेन्ट्रल) जराबाट सुषुम्नाबाट निस्कन्छ। |
ठुलो मस्तिष्क (सेरेब्रम) र सानो मस्तिष्क (सेरेबेलम)
उत्तर
| ठुलो मस्तिष्क | सानो मस्तिष्क |
|---|---|
| सबैभन्दा ठुलो भाग हो; मस्तिष्कको करिब पाँचभागको चार भाग ओगट्छ। | मस्तिष्कको करिब दशौँ भाग ओगट्छ। |
| माथि र अगाडि हुन्छ; दुई सेरेब्रल हेमिस्फेयरमा बाँडिएको हुन्छ। | पछाडि, ठुलो मस्तिष्कको मुनि हुन्छ। |
| गहिरा, अनियमित पट्यार हुन्छन्। | मसिना, समानान्तर पट्यार हुन्छन्। |
| सोचाइ, स्मरण, बोली, ज्ञानेन्द्रियका अनुभव, चेतना र स्वेच्छिक क्रिया नियन्त्रण गर्छ। | चालको संयोजन गर्छ; सन्तुलन, मांसपेशीको टोन र आसन कायम राख्छ। |
| चोट लाग्दा कोमा हुन वा स्मरण हराउन सक्छ। | चोट लाग्दा सन्तुलन हराउँछ र चाल काम्ने हुन्छ। |
सिम्पाथेटिक र प्यारासिम्पाथेटिक स्नायु प्रणाली
उत्तर
| सिम्पाथेटिक | प्यारासिम्पाथेटिक |
|---|---|
| शरीरलाई आकस्मिक सङ्कटका लागि तयार पार्छ (लड्ने वा भाग्ने)। | सङ्कटपछि शरीरलाई सामान्य अवस्थामा फर्काउँछ (आराम र पाचन)। |
| मुटुको धड्कन र रक्तचाप बढाउँछ। | मुटुको धड्कन र रक्तचाप घटाउँछ। |
| श्वासप्रश्वास छिटो पार्छ। | श्वासप्रश्वास ढिलो पार्छ। |
| आँखाका नानी फैलाउँछ। | आँखाका नानी साँघुरो पार्छ। |
| पाचन ढिलो पार्छ। | पाचन छिटो पार्छ। |
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
मस्तिष्कको सफा चित्र बनाई विभिन्न भागहरूको नामकरण गर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र चित्र 5.19 मा जस्तै बनाउनुपर्छ। माथि पट्यार परेको ठुलो मस्तिष्क ठुलो आकारमा कोर्नुपर्छ। पछाडि त्यसको मुनि मसिना समानान्तर पट्यार भएको सानो मस्तिष्क कोर्नुपर्छ। तल पोन्स र मेडुला अब्लङ्गाटा कोरेर तिनलाई सुषुम्नासँग जोड्नुपर्छ। हरेक भागको नाम लेख्नुपर्छ।
मेडुला अब्लङ्गाटाले के के कार्य गर्छ? व्याख्या गर्नुहोस्।
उत्तर
मेडुला अब्लङ्गाटा ब्रेनस्टेमको सबैभन्दा तल्लो भाग हो। यसले हामीलाई जीवित राख्ने अस्वेच्छिक क्रिया नियन्त्रण गर्छ:
- श्वासप्रश्वास (सास फेर्ने दर र गहिराइ) नियमित गर्छ।
- मुटुको धड्कन नियन्त्रण गर्छ।
- रक्तनली खुम्चिने र फैलिने काम नियन्त्रण गरेर रक्तचाप मिलाउँछ।
- बान्ता गर्ने, खोक्ने, हाच्छिउँ गर्ने र निल्नेजस्ता अकाम्य क्रिया नियन्त्रण गर्छ।
- र्याल र पाचन रसको स्राव नियन्त्रण गर्छ।
यसले सुषुम्ना र मस्तिष्कका बाँकी भागबिच खबर पनि ओसार्छ। श्वासप्रश्वास र मुटुको धड्कन यसैमा भर पर्ने भएकाले यसमा चोट लाग्दा तुरुन्तै मृत्यु हुन सक्छ।
अटोनोमिक स्नायु प्रणालीले के कार्य गर्छ? चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
अटोनोमिक स्नायु प्रणालीले मुटु, फोक्सो, मिर्गौला, आमाशय, आन्द्रा, रक्तनली र ग्रन्थिजस्ता भित्री अङ्गका अस्वेच्छिक क्रिया नियन्त्रण गर्छ। हामी सुतेको होस् वा ब्युँझेको, यसले हाम्रो इच्छाबिना सधैँ काम गरिरहन्छ। यसका दुई भागले एकअर्काको विपरीत काम गर्छन्:
- सिम्पाथेटिक प्रणालीले शरीरलाई आकस्मिक सङ्कटका लागि तयार पार्छ। यसले मुटुको धड्कन र श्वासप्रश्वास छिटो पार्छ, रक्तचाप बढाउँछ, आँखाका नानी फैलाउँछ र पाचन ढिलो पार्छ।
- प्यारासिम्पाथेटिक प्रणालीले शरीरलाई फेरि आरामको अवस्थामा ल्याउँछ। यसले मुटुको धड्कन र श्वासप्रश्वास ढिलो पार्छ, रक्तचाप घटाउँछ, आँखाका नानी साँघुरो पार्छ र पाचन छिटो पार्छ।
चित्रमा सुषुम्ना कोरेर त्यसबाट आँखा, मुटु, फोक्सो, आमाशय र आन्द्रासम्म स्नायु देखाउनुपर्छ। एकातिर सिम्पाथेटिक प्रणालीका असर र अर्कोतिर प्यारासिम्पाथेटिक प्रणालीका असर लेख्नुपर्छ। माथिको विजेटमा यी अङ्ग र असर देखाइएका छन्।
तातो वस्तुलाई छुँदा हामी एक्कासि हात हटाउँछौँ। यो अकाम्य क्रिया कसरी हुन्छ, चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
औँलाले तातो वस्तु छुँदा यस्तो हुन्छ:
- छालाका प्रापकले (स्नायु टुप्पाले) ताप थाहा पाउँछ र आवेग सुरु गर्छ।
- सेन्सरी स्नायुले आवेगलाई सुषुम्नासम्म पुर्याउँछ।
- सुषुम्नामा एउटा कनेक्टिङ न्युरोनले आवेगलाई मोटर स्नायुमा पुर्याउँछ।
- मोटर स्नायुले आवेगलाई पाखुराका मांसपेशीसम्म (इफेक्टरसम्म) पुर्याउँछ।
- मांसपेशी खुम्चिन्छन् र हात हट्छ।
यो बाटो (प्रापक → सेन्सरी स्नायु → सुषुम्ना → मोटर स्नायु → इफेक्टर) नै रिफ्लेक्स आर्क हो। चित्रका लागि माथिको विजेट हेर्नुपर्छ। खबर पछि मात्र मस्तिष्कसम्म पुग्छ र त्यसपछि हामीलाई दुखेको थाहा हुन्छ।
स्नायु प्रणाली भनेको के हो? यसका प्रकारलाई छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
शरीरभित्र र बाहिर हुने परिवर्तनको जानकारी ग्रहण गर्ने, त्यसको अर्थ बुझ्ने र सबै अङ्गका क्रियाकलापको नियन्त्रण तथा संयोजन गर्ने मस्तिष्क, सुषुम्ना र स्नायुहरूको प्रणालीलाई स्नायु प्रणाली भनिन्छ। यसका तीन भाग हुन्छन्:
- केन्द्रीय स्नायु प्रणाली: मस्तिष्क र सुषुम्ना; यो नियन्त्रण केन्द्र हो।
- पेरिफेरल स्नायु प्रणाली: 12 जोडा क्रेनियल स्नायु र 31 जोडा स्पाइनल स्नायु; यिनले केन्द्रीय स्नायु प्रणालीलाई ज्ञानेन्द्रिय, मांसपेशी र ग्रन्थिसँग जोड्छन्।
- अटोनोमिक स्नायु प्रणाली: सिम्पाथेटिक र प्यारासिम्पाथेटिक; यसले भित्री अङ्गका अस्वेच्छिक क्रिया नियन्त्रण गर्छ।
सानो मस्तिष्क, ठुलो मस्तिष्क र सुषुम्नाका कार्यहरू लेख्नुहोस्।
उत्तर
सानो मस्तिष्क (सेरेबेलम): मांसपेशीका चालको संयोजन गर्छ; शरीरलाई सन्तुलनमा राख्छ; मांसपेशीको टोन र आसन कायम राख्छ; स्वेच्छिक चाललाई चिल्लो बनाउँछ।
ठुलो मस्तिष्क (सेरेब्रम): सोचाइ, स्मरण, बुद्धि, कल्पना र चेतनाको केन्द्र हो; बोली नियन्त्रण गर्छ; देखाइ, सुनाइ, गन्ध, स्वाद र स्पर्शको अर्थ बुझ्छ; स्वेच्छिक क्रिया र मस्तिष्कका अरू भाग नियन्त्रण गर्छ।
सुषुम्ना: मस्तिष्क र शरीरबिच खबर ओसार्छ; अकाम्य क्रियाको केन्द्र हो।
न्युरोन भनेको के हो? यसको सफा चित्र बनाई विभिन्न भागको नामकरण गर्नुहोस् र प्रत्येक भागको काम लेख्नुहोस्।
उत्तर
स्नायु प्रणालीको संरचनात्मक र कार्यमूलक एकाइलाई न्युरोन (स्नायु कोष) भनिन्छ। यसले खबर (स्नायु आवेग) बोक्छ। चित्र चित्र 5.13 मा जस्तै बनाउनुपर्छ।
- डेन्ड्राइट्स: अरू कोषबाट खबर ग्रहण गरेर सेल बडीतिर लैजान्छन्।
- सेल बडी (साइटोन): यसमा न्युक्लियस हुन्छ; यसले न्युरोनलाई जीवित राख्छ र खबरलाई एक्सोनसम्म पुर्याउँछ।
- एक्सोन: खबरलाई सेल बडीबाट टाढा लैजान्छ।
- माइलिन सिथ: एक्सोनलाई इन्सुलेट गर्छ र खबर छिटो पुर्याउँछ।
- एक्सोन टर्मिनल: खबरलाई अर्को न्युरोन, मांसपेशी वा ग्रन्थिसम्म पुर्याउँछन्।
अकाम्य क्रियालाई उदाहरणसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
उत्तेजनाप्रति नसोचीकन छिटो र आफैँ हुने अस्वेच्छिक प्रतिक्रियालाई अकाम्य क्रिया भनिन्छ। धेरैजसो अकाम्य क्रिया सुषुम्नाले नियन्त्रण गर्छ। अकाम्य क्रियाले शरीरलाई हानिबाट जोगाउँछ। उदाहरण: तातो वस्तु वा काँडाबाट हात हटाउनु, आँखातिर केही आउँदा आँखा झिम्क्याउनु, घुँडा उफ्रनु, हाच्छिउँ गर्नु र खोक्नु, चिप्लँदा हात अगाडि बढाउनु। अकाम्य क्रियामा खबर रिफ्लेक्स आर्क हुँदै जान्छ: प्रापक → सेन्सरी स्नायु → सुषुम्ना (कनेक्टिङ न्युरोन) → मोटर स्नायु → इफेक्टर (मांसपेशी वा ग्रन्थि)।
दिइएको चित्र अध्ययन गरी सोधिएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।
- i.चित्रमा क, ख र ग ले देखाइएका भागको नाम लेख्नुहोस्।
- ii.क, ख र ग भागका कार्य लेख्नुहोस्।
- iii.ग भागमा चोट लागेमा के हुन्छ?
उत्तर
- i.क: ठुलो मस्तिष्क (सेरेब्रम); ख: सानो मस्तिष्क (सेरेबेलम); ग: मेडुला अब्लङ्गाटा।
- ii.क: सोचाइ, स्मरण, बोली, ज्ञानेन्द्रियका अनुभव, चेतना र स्वेच्छिक क्रिया। ख: सन्तुलन, आसन र चालको संयोजन। ग: श्वासप्रश्वास, मुटुको धड्कन, रक्तचाप र निल्ने, खोक्ने, हाच्छिउँ गर्ने तथा बान्ता गर्नेजस्ता अकाम्य क्रिया।
- iii.श्वासप्रश्वास र मुटुको धड्कन रोकिन सक्छन्। त्यसैले मेडुला अब्लङ्गाटामा चोट लाग्दा मानिसको लगभग तुरुन्तै मृत्यु हुन सक्छ।
अभ्यास (5.3 ग्रन्थि र 5.4 वनस्पति हर्मोन)
2. कारण दिनुहोस्
प्यान्क्रियाजलाई मिश्रित ग्रन्थि भनिन्छ।
उत्तर
प्यान्क्रियाजले नलीयुक्त ग्रन्थि र नलीविहीन ग्रन्थि दुवैको काम गर्छ। यसले इन्जाइमले भरिएको प्यान्क्रियाटिक रस उत्पादन गर्छ। यो रस नली हुँदै ड्युडेनममा जान्छ। यसका ल्याङ्गरह्यान्सका आइलेट्सले इन्सुलिन र ग्लुकागन हर्मोन सिधै रगतमा छोड्छ। यसरी दुवै किसिमका स्राव उत्पादन गर्ने भएकाले प्यान्क्रियाजलाई मिश्रित ग्रन्थि भनिन्छ।
पिट्युटरी ग्रन्थिलाई मुख्य ग्रन्थि (master gland) भनिन्छ।
उत्तर
पिट्युटरीले वृद्धि हर्मोनका साथै उत्प्रेरक हर्मोन उत्पादन गर्छ। उत्प्रेरक हर्मोनले थाइरोइड, एड्रिनल ग्रन्थि र गोनाड्सजस्ता अरू नलीविहीन ग्रन्थिको कार्य नियन्त्रण गर्छ। अरू ग्रन्थिको कार्यको संयोजन र नियन्त्रण गर्ने भएकाले पिट्युटरीलाई मुख्य ग्रन्थि भनिन्छ।
हर्मोनलाई रासायनिक संवाददाता भनिन्छ।
उत्तर
हर्मोन नलीविहीन ग्रन्थिमा बन्ने एउटा रासायनिक पदार्थ हो। यो ग्रन्थिमा बने पनि यसले काम अर्कै ठाउँमा गर्छ। रगतले यसलाई प्रायः टाढाका खास कोष र अङ्गसम्म पुर्याउँछ र त्यहाँ यसले तिनको कार्य बदल्छ। यसरी ग्रन्थिबाट लक्ष्यसम्म “खबर” पुर्याउने भएकाले हर्मोनलाई रासायनिक संवाददाता भनिन्छ।
ग्लुकागन र इन्सुलिनले एकअर्काको विपरीत काम गर्छन्।
उत्तर
इन्सुलिनले रगतको चिनी घटाउँछ। यसले कोषहरूलाई ग्लुकोज भित्र लिन र कलेजोलाई ग्लुकोज सञ्चय गर्न मदत गर्छ। ग्लुकागनले भने रगतको चिनी बढाउँछ। यसले कलेजोलाई सञ्चित चिनी रगतमा छोड्न लगाउँछ। यी दुईको असर उल्टो भएकाले यिनलाई एन्टागोनिस्टिक हर्मोन भनिन्छ। यी दुवै मिलेर रगतको चिनी स्थिर राख्छन्।
इन्जाइमलाई जैविक उत्प्रेरक भनिन्छ।
उत्तर
आफू खर्च नभईकन रासायनिक प्रतिक्रियालाई छिटो बनाउने पदार्थलाई उत्प्रेरक भनिन्छ। इन्जाइम जीवित कोषले बनाउने प्रोटिन हुन्। यिनले आफू खर्च नभईकन खानाको पाचनजस्ता शरीरका रासायनिक प्रतिक्रियालाई छिटो बनाउँछन्। जीवित कोषले बनाउने र जीवभित्रै काम गर्ने उत्प्रेरक भएकाले इन्जाइमलाई जैविक उत्प्रेरक भनिन्छ।
3. फरक लेख्नुहोस्
नलीयुक्त र नलीविहीन ग्रन्थि
उत्तर
| नलीयुक्त ग्रन्थि | नलीविहीन ग्रन्थि |
|---|---|
| नली हुन्छ। | नली हुँदैन। |
| स्राव नली हुँदै खास ठाउँसम्म पुर्याउँछ। | स्राव सिधै रगतमा छोड्छ। |
| स्राव: इन्जाइम, पसिना, र्याल, आँसु। | स्राव: हर्मोन। |
| स्रावले ग्रन्थिनजिकै काम गर्छ। | स्रावले ग्रन्थिभन्दा टाढा काम गर्छ। |
| उदाहरण: पसिना, र्याल र अश्रु ग्रन्थि | उदाहरण: पिट्युटरी, थाइरोइड, एड्रिनल |
साइटोकाइनिन र अक्जिन
उत्तर
| साइटोकाइनिन | अक्जिन |
|---|---|
| धेरैजसो जराका टुप्पा, भ्रूण र फलमा पाइन्छ। | धेरैजसो काण्डको टुप्पामा बन्छ। |
| कोषलाई विभाजन गराउँछ। | कोषलाई लामो बनाउँछ। |
| छेउका कोपिलालाई बढ्न मदत गर्छ। | छेउका कोपिलालाई बढ्न दिँदैन (एपिकल डोमिनेन्स)। |
| पातलाई हरियो राख्छ र पात बुढो हुन ढिलो गराउँछ। | काण्डलाई प्रकाशतिर ढल्काउँछ (फोटोट्रपिज्म)। |
| टिस्यु कल्चरमा साइटोकाइनिन बढी भए काण्ड बन्छ। | टिस्यु कल्चरमा अक्जिन बढी भए जरा बन्छ। |
प्याराथाइरोइड र थाइरोइड ग्रन्थि
उत्तर
| प्याराथाइरोइड ग्रन्थि | थाइरोइड ग्रन्थि |
|---|---|
| चारओटा साना ग्रन्थि हुन्छन्। | दुई लोब भएको पुतली आकारको एउटा ग्रन्थि हुन्छ। |
| थाइरोइडको पछाडि हुन्छन्। | घाँटीमा, श्वासनलीमाथि हुन्छ। |
| प्याराथर्मोन उत्पादन गर्छन्। | थाइरोक्सिन, T₃ र क्याल्सिटोनिन उत्पादन गर्छ। |
| रगतमा क्याल्सियम बढाउँछन्। | उपापचय र वृद्धि नियन्त्रण गर्छ (क्याल्सिटोनिनले रगतको क्याल्सियम घटाउँछ)। |
| हर्मोन कम भए टिटानी हुन्छ; बढी भए मिर्गौलामा पत्थरी हुन्छ र हाड कमजोर हुन्छन्। | आयोडिन कम भए गलगाँड हुन्छ; थाइरोक्सिन बढी भए धेरै पसिना आउँछ, तौल घट्छ र आँखा बाहिर निस्केजस्तो हुन्छ। |
4. तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्
ग्रन्थि भनेको के हो? यसका प्रकारलाई उदाहरणसहित चार्टमा प्रस्तुत गर्नुहोस्।
उत्तर
उपयोगी पदार्थ (हर्मोन, इन्जाइम वा रसजस्ता स्राव) बनाएर बाहिर छोड्ने कोष वा अङ्गलाई ग्रन्थि भनिन्छ। चार्ट (चित्र 5.22):
- नलीयुक्त ग्रन्थि: पसिना ग्रन्थि, र्याल ग्रन्थि, अश्रु ग्रन्थि।
- नलीविहीन ग्रन्थि: पिट्युटरी, थाइरोइड, प्याराथाइरोइड, एड्रिनल।
- मिश्रित ग्रन्थि: प्यान्क्रियाज, गोनाड्स (अण्डकोष, अण्डाशय)।
वनस्पति हर्मोनहरू कुन कुन हुन्? तिनका बारेमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
बिरुवाका खास भागमा (मुख्यतः बढ्दै गरेका टुप्पामा) थोरै मात्रामा बन्ने र अरू भागसम्म सरेर बिरुवाको वृद्धि विकास नियन्त्रण गर्ने रासायनिक पदार्थलाई वनस्पति हर्मोन भनिन्छ। यी पोषक तत्त्व होइनन्, रासायनिक संवाददाता हुन्। बिरुवा अग्लो र मोटो हुनु, प्रकाशतिर ढल्किनु, जरा र काण्ड बनाउनु, फूल फुल्नु, फल लाग्नु र पाक्नु तथा पात झर्नु यिनैको नियन्त्रणमा हुन्छ। उदाहरण: अक्जिन (कोष लामो बनाउने, फोटोट्रपिज्म, एपिकल डोमिनेन्स), जिबेरेलिन (काण्ड लामो बनाउने), साइटोकाइनिन (कोष विभाजन), इथाइलिन (फल पकाउने र पात झार्ने) र ब्रासिनोस्टेरोइड।
मानव शरीरमा पाइने विभिन्न नलीविहीन ग्रन्थि देखिने चित्र कोर्नुहोस्।
उत्तर
चित्र चित्र 5.23 मा जस्तै शरीरको रूपरेखा कोरेर यी ग्रन्थि देखाउनुपर्छ: मस्तिष्कको आधार भागमा पिट्युटरी; घाँटीमा थाइरोइड र त्यसको पछाडि प्याराथाइरोइड; मिर्गौलाको माथि एड्रिनल; आमाशयको पछाडि प्यान्क्रियाज; तल्लो पेटमा अण्डाशय (वा स्क्रोटममा अण्डकोष)।
पिट्युटरी ग्रन्थिका बारेमा छोटकरीमा वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
पिट्युटरी ग्रन्थि केराउको दानाजत्रो नलीविहीन ग्रन्थि हो। यो खप्परभित्र मस्तिष्कको आधार भागमा झुन्डिएको हुन्छ। यसले शरीरको वृद्धि नियन्त्रण गर्ने वृद्धि हर्मोन उत्पादन गर्छ। थाइरोइड, एड्रिनल र गोनाड्सजस्ता अरू नलीविहीन ग्रन्थि नियन्त्रण गर्ने उत्प्रेरक हर्मोन पनि यसैले उत्पादन गर्छ। त्यसैले यसलाई मुख्य ग्रन्थि भनिन्छ। बाल्यकालमा वृद्धि हर्मोन धेरै कम भएमा ड्वार्फिज्म (निकै पुड्कोपन) हुन्छ। धेरै बढी भएमा जाइगान्टिज्म (निकै अग्लोपन) हुन्छ।
वनस्पति हर्मोनको सूची तयार गर्नुहोस्।
उत्तर
अक्जिन, जिबेरेलिन, साइटोकाइनिन, इथाइलिन र ब्रासिनोस्टेरोइड। (अर्को महत्त्वपूर्ण हर्मोन एब्सिसिक एसिड हो। यसले स्टोमाटा बन्द गरेर खडेरीमा बिरुवालाई बाँच्न मदत गर्छ।)
वनस्पति हर्मोनको उपयोगिता लेख्नुहोस्।
उत्तर
- टिस्यु कल्चरमा धेरै रोगमुक्त साना बिरुवा छिटो उमार्न अक्जिन र साइटोकाइनिन सही सन्तुलनमा मिसाइन्छ। अक्जिन बढी भए जरा र साइटोकाइनिन बढी भए काण्ड बन्छ।
- अक्जिनले कटिङमा जरा पलाउन र फल लाग्न मदत गर्छ।
- जिबेरेलिनले अङ्गुरजस्ता फललाई ठुलो बनाउँछ र बिउ उम्रन मदत गर्छ।
- इथाइलिनले बजारका लागि फल एकनास पकाउँछ।
- हर्मोनको मदतले गुणस्तरीय र बेमौसमी तरकारी तथा फलफूल उत्पादन गर्न सकिन्छ।
हर्मोन थोरै र सही मात्रामा प्रयोग गर्नुपर्छ। खाद्य बालीमा धेरै प्रयोग गर्दा मानिसको स्वास्थ्यमा हानि हुन सक्छ।
प्यान्क्रियाजलाई चित्रसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
प्यान्क्रियाज करिब 12–15 cm लामो, पातजस्तो लाम्चो ग्रन्थि हो। यो आमाशयको पछाडि ड्युडेनमको घुम्तीमा रहेको हुन्छ। चित्रमा यसलाई पेटमा तेर्सो पारेर र यसको टाउको ड्युडेनमको मोडभित्र पारेर कोर्नुपर्छ (चित्र 5.23)। यो मिश्रित ग्रन्थि हो:
- नलीयुक्त भाग: पाचक इन्जाइम भएको प्यान्क्रियाटिक रस उत्पादन गर्छ। यो रस प्यान्क्रियाटिक नली हुँदै ड्युडेनममा बगेर खाना पचाउन मदत गर्छ।
- नलीविहीन भाग: ल्याङ्गरह्यान्सका आइलेट्सले रगतको चिनी घटाउने इन्सुलिन र बढाउने ग्लुकागन छोड्छ।
इन्सुलिन धेरै कम भएमा मधुमेह हुन्छ। धेरै बढी भएमा रगतको चिनी निकै घट्छ र मानिस काम्ने, अलमलिने र ढल्ने हुन्छ।
आवश्यकभन्दा बढी मात्रामा हर्मोन उत्पादन भएमा शरीरमा कस्तो असर पर्छ? उदाहरणसहित वर्णन गर्नुहोस्।
उत्तर
- बाल्यकालमा वृद्धि हर्मोन धेरै बढी भएमा जाइगान्टिज्म हुन्छ; मानिस असाधारण अग्लो हुन्छ।
- थाइरोक्सिन धेरै बढी भएमा उपापचय छिटो हुन्छ; धेरै पसिना आउने, भोक लाग्ने, तौल घट्ने, आत्तिने र आँखा बाहिर निस्केजस्तो हुने हुन्छ।
- प्याराथर्मोन धेरै बढी भएमा हाडबाट क्याल्सियम निस्कन्छ; हाड कमजोर हुन्छन् र मिर्गौलामा पत्थरी हुन सक्छ।
- एड्रिनलिन धेरै बढी भएमा रक्तचाप बढ्छ।
- इन्सुलिन धेरै बढी भएमा रगतको चिनी धेरै घट्छ; मानिस आत्तिने, काम्ने र ढल्ने हुन्छ र गम्भीर अवस्थामा कोमामा पुग्न सक्छ।
ग्रन्थि प्रणाली र स्नायु प्रणालीको अन्तरसम्बन्धलाई उदाहरणसहित प्रस्ट गर्नुहोस्।
उत्तर
यी दुई प्रणाली मिलेर शरीर नियन्त्रण गर्छन्। मस्तिष्कको एउटा भाग हाइपोथ्यालामसले पिट्युटरीलाई नियन्त्रण गर्छ। पिट्युटरीले थाइरोइड, एड्रिनल र गोनाड्सलाई नियन्त्रण गर्छ। यसरी ग्रन्थि प्रणालीको धेरै भाग स्नायु प्रणालीको नियन्त्रणमा हुन्छ। उदाहरणका लागि, डराउँदा सिम्पाथेटिक स्नायुले एड्रिनल ग्रन्थिलाई एड्रिनलिन छोड्न लगाउँछ। एड्रिनलिनले मुटुको धड्कन छिटो राख्छ र रगतको चिनी उच्च राख्छ। यसैले शरीरले खतराको सामना गर्न सक्छ। हर्मोनले पनि स्नायु प्रणालीमा असर गर्छ। मस्तिष्कको सामान्य वृद्धिका लागि थाइरोक्सिन चाहिन्छ। पर्याप्त थाइरोक्सिन नपाउने बच्चामा मानसिक अपाङ्गता हुन्छ। स्नायुले छिटो र छोटो समयको नियन्त्रण गर्छ भने हर्मोनले ढिलो र लामो समयसम्मको नियन्त्रण गर्छ।
दिइएको चित्रको अवलोकन गरी तलका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।
- क.चित्रमा क देखि च सम्म देखाइएका ग्रन्थिहरूको नाम लेख्नुहोस्।
- ख.प्रत्येक ग्रन्थिले उत्पादन गर्ने हर्मोनको नाम र एक एकओटा कार्य लेख्नुहोस्।
- ग.टिटानीसँग कुन हर्मोन सम्बन्धित हुन्छ?
उत्तर
- क.क: पिट्युटरी; ख: थाइरोइड; ग: प्याराथाइरोइड; घ: एड्रिनल; ङ: प्यान्क्रियाज; च: अण्डाशय।
- ख.हरेक ग्रन्थिको हर्मोन र त्यसको एउटा कार्य तलको तालिकामा दिइएको छ।
- ग.प्याराथर्मोन। यो हर्मोन धेरै कम भएमा रगतमा क्याल्सियम घट्छ र टिटानी (मांसपेशी बाउँडिने अवस्था) हुन्छ।
| ग्रन्थि | हर्मोन | एउटा कार्य | |
|---|---|---|---|
| क | पिट्युटरी | वृद्धि हर्मोन | शरीरको वृद्धि नियन्त्रण गर्छ |
| ख | थाइरोइड | थाइरोक्सिन | उपापचय र वृद्धि नियन्त्रण गर्छ |
| ग | प्याराथाइरोइड | प्याराथर्मोन | रगतमा क्याल्सियम बढाउँछ |
| घ | एड्रिनल | एड्रिनलिन | शरीरलाई आकस्मिक सङ्कटका लागि तयार पार्छ |
| ङ | प्यान्क्रियाज | इन्सुलिन (र ग्लुकागन) | रगतको चिनी घटाउँछ (ग्लुकागनले बढाउँछ) |
| च | अण्डाशय | इस्ट्रोजेन (र प्रोजेस्टेरोन) | महिलाका लैङ्गिक गुणको विकास गर्छ |