परीक्षा अभ्यास

विच्छेदकले मृत शरीर र फोहोरलाई कुहाएर सरल खनिजमा बदल्छन्। ती खनिज माटोमा फर्कन्छन् र बिरुवाले फेरि प्रयोग गर्छन्। विच्छेदक नभए मरेका वनस्पति र जनावर थुप्रिँदै जान्थे र वातावरण फोहोर हुन्थ्यो। खनिज मृत शरीरमै थुनिने भएकाले माटो कमजोर हुन्थ्यो। अनि बिरुवा उम्रन सक्दैनथे र बिरुवामा भर पर्ने जनावरले पनि दुःख पाउँथे। यसरी पदार्थको चक्र र पूरै पारिस्थितिक पद्धति खलबलिन्थ्यो।

किरा धेरै भए तिनले धेरै घाँस खान्छन्। यसले गर्दा घाँस (उत्पादक) उम्रिनेभन्दा छिटो सकिन्छ। अनि खरायो र हरिणजस्ता अरू घाँस खाने जनावर भोकै पर्छन्। केही समयपछि किरा आफैँ पनि खाना नपाएर मर्छन्। घाँस नभएको माटो बगेर जान सक्छ। यसरी उत्पादक र उपभोक्ताबिचको सन्तुलन बिग्रन्छ।

खाद्यशृङ्खलाको हरेक खुड्किलोमा करिब दशांश ऊर्जा मात्र अगाडि सर्छ। बाँकी ऊर्जा सजीवले बाँच्नमा खर्च गर्छन् र त्यो ताप भएर जान्छ। त्यसैले थोरै प्राथमिक उपभोक्तालाई पुग्ने ऊर्जा दिन धेरै उत्पादक चाहिन्छन्। प्राथमिक उपभोक्ताले पनि झन् थोरै द्वितीय उपभोक्ता मात्र पाल्न सक्छन्। यसैले उत्पादक सबैभन्दा धेरै हुन्छन् भने माथिल्ला उपभोक्ता सबैभन्दा थोरै।

पारस्परिकतामा हरेक साझेदारले अर्कोलाई चाहिने कुनै कुरा दिन्छ। उदाहरणका लागि लाइकेनमा लेउले फन्जाइका लागि खाना बनाउँछ भने फन्जाइले लेउलाई पानी र आश्रय दिन्छ। बुङ्गेचराले पुष्परस पाउँछ भने फूलको परागसेचन हुन्छ। हरेकले अर्कोबाट केही उपयोगी कुरा पाउने भएकाले दुवैलाई फाइदा हुन्छ।

सन्तुलित पारिस्थितिक पद्धतिमा उत्पादक, उपभोक्ता र विच्छेदक उचित सङ्ख्यामा हुन्छन्। वनस्पतिले पर्याप्त खाना र अक्सिजन बनाउँछन् र कार्बनडाइअक्साइड लिन्छन्। उपभोक्ताले एकअर्काको सङ्ख्या नियन्त्रणमा राख्छन्। विच्छेदकले मृत शरीर र फोहोर सफा गरेर खनिज माटोमा फर्काउँछन्। यसरी हावा सफा, माटो मलिलो र पानी शुद्ध रहने भएकाले वातावरण स्वच्छ रहन्छ।

1. हावा: श्वासप्रश्वासका लागि अक्सिजन र प्रकाश संश्लेषणका लागि कार्बनडाइअक्साइड दिन्छ। प्रोटिन र हरितकणका लागि नाइट्रोजन (नाइट्रेटका रूपमा) तथा जलचक्रका लागि पानीको बाफ पनि हावामै हुन्छ।
2. सौर ऊर्जा: यसको प्रकाशबाट प्रकाश संश्लेषण हुन्छ। यसको तापले तापक्रम र हावापानी निर्धारण हुन्छ र जलचक्र चल्छ।
3. पानी: प्रकाश संश्लेषण तथा जीवनका सबै रासायनिक प्रतिक्रियाका लागि पानी आवश्यक हुन्छ। हरेक सजीवको शरीरको धेरैजसो भाग पानी हो।
4. माटो: माटोले बिरुवालाई पानी र खनिज (नाइट्रोजन, फस्फोरस, पोटासियम) दिन्छ। यो धेरै सजीवको वासस्थान पनि हो।
5. तापक्रम र आर्द्रता: कुनै ठाउँमा कुन वनस्पति र जनावर बाँच्न सक्छन् भन्ने कुरा यिनैबाट निर्धारण हुन्छ।

ब्याक्टेरिया र फन्जाइजस्ता विच्छेदकले वनस्पति र जनावरका मृत शरीर तथा फोहोरलाई कुहाएर सरल पदार्थमा बदल्छन्। यी खनिज माटो वा पोखरीको हिलोमा फर्कन्छन् र बिरुवाले फेरि सोसेर लिन्छन्। यसरी पदार्थहरूको पुनःचक्रण हुन्छ। वातावरणबाट मरेका पदार्थ पनि सफा गर्ने भएकाले विच्छेदकलाई प्रकृतिका सफाइकर्मी भनिन्छ। विच्छेदक नभए पोषक तत्त्व सकिन्थे र मृत शरीर थुप्रिन्थे। अनि पारिस्थितिक पद्धति नै बिग्रन्थ्यो।

धेरैजसो घाँसले ढाकेको खुला जमिनको पारिस्थितिक पद्धतिलाई चउरको पारिस्थितिक पद्धति भनिन्छ। सूर्यको प्रकाश, हावा, पानी, माटो र खनिज यसका अजैविक भाग हुन्। यसका जैविक भाग यस प्रकार छन्: उत्पादक (घाँस र झारपात), प्राथमिक उपभोक्ता (फट्याङ्ग्रा, खरायो, हरिण), द्वितीय उपभोक्ता (भ्यागुता, किरा खाने चरा, फ्याउरो), तृतीय उपभोक्ता (सर्प, बाज, चितुवा, बाघ) र विच्छेदक (माटोका ब्याक्टेरिया र फन्जाइ)। चित्रमा चित्र 6.5 को चउरको भाग कोर्नुपर्छ र त्यसमा घाँस → फट्याङ्ग्रा → भ्यागुता → सर्प → बाज जस्तो एउटा खाद्यशृङ्खला देखाउनुपर्छ।

सुरुमा भ्यागुताले धेरै किरा र अरू साना जनावर खाने भएकाले तिनको सङ्ख्या घट्छ। ती किराले खाने वनस्पति र लेउ त्यसपछि बढी हुर्कन सक्छन्। खानका लागि धेरै भ्यागुता पाएपछि भ्यागुता खाने सर्प र बकुल्लाजस्ता जनावर बढ्छन्। चाँडै भ्यागुतालाई खाना पुग्दैन। तिनको सिकार गर्ने परभक्षी पनि बढेकाले भ्यागुताको सङ्ख्या फेरि घट्छ। त्यसपछि किरा फेरि बढ्छन्। अन्तमा सङ्ख्याहरू फेरि सन्तुलनतिर फर्कन्छन्, तर केही समयसम्म पूरै पोखरी खलबलिन्छ।

मुसा धान खाने जीव मात्र थिएनन्, एउटा खाद्यजालका भाग पनि थिए। पहिले मुसा खाने सर्प, उल्लु र अरू परभक्षीले अब भ्यागुता र किरा खाने चराजस्ता अरू जनावर खान थाले। भ्यागुता र चरा घटेपछि तिनले खाने हानिकारक किरा (फट्याङ्ग्रा, गबारो) बढे। यी किराले मुसाले भन्दा धेरै धान नष्ट गरे। किसानले विष हालेका थिए भने विष खाएका मुसा खाँदा उपयोगी परभक्षी पनि मरेका हुन सक्छन्। उदाहरण: धान → फट्याङ्ग्रा → भ्यागुता → सर्प र धान → मुसो → सर्प। मुसा हटाएपछि सर्पले बढी भ्यागुता खान्छ, फट्याङ्ग्रा बढ्छन् र धानलाई हानि हुन्छ। यसरी एउटा कडी मासिँदा पूरै पारिस्थितिक पद्धतिको सन्तुलन बिग्रन्छ। माथिको खाद्यजालको विजेटमा मुसा हटाएर यो हेर्न सकिन्छ।

पोखरीमा ऊर्जा यसरी सर्छ: फाइटोप्लाङ्क्टन (लेउ) → जुप्लाङ्क्टन (डाफ्निया) → साना माछा → ठुला माछा → बकुल्ला वा लेउ → चेपागाँडा → पानीको खपटे किरा → भ्यागुता → सर्प। चित्र बनाउँदा एउटै लहरमा कोठा कोर्नुपर्छ, तीर खाने जीवतिर देखाउनुपर्छ र तहहरूको नाम लेख्नुपर्छ: उत्पादक, प्राथमिक उपभोक्ता, द्वितीय उपभोक्ता, तृतीय उपभोक्ता (र माथिल्लो उपभोक्ता)। फाइटोप्लाङ्क्टनले सूर्यको प्रकाशबाट खाना बनाउँछन्। हरेक जनावरले आफूभन्दा अघिको जीवलाई खाएर ऊर्जा पाउँछ। यी जीव मरेपछि हिलोका ब्याक्टेरिया र फन्जाइले तिनलाई कुहाउँछन् र लेउका लागि खनिज फेरि पानीमा फर्काउँछन्।

• उत्पादकले अरू सबैका लागि खाना र अक्सिजन बनाउँछन्। जङ्गल काटिँदा जस्तै उत्पादक घटे भने पहिले शाकाहारी भोकै पर्छन् र त्यसपछि मांसाहारी। हावाबाट कार्बनडाइअक्साइड पनि कम सोसिन्छ।
• उपभोक्ताले एकअर्काको सङ्ख्या नियन्त्रणमा राख्छन्। बाघ र सर्पजस्ता परभक्षी मारिए भने शाकाहारी बढ्छन् र बिरुवालाई अत्यधिक चर्छन्। किराजस्ता शाकाहारी बढे भने बाली र घाँस नष्ट हुन्छन्।
• विच्छेदकले खनिज माटोमा फर्काउँछन्। यिनीहरू नभए मरेका पदार्थ थुप्रिन्छन् र बिरुवालाई पोषक तत्त्व पुग्दैन।
• वातावरणले (माटो, पानी र हावाले) कच्चा पदार्थ दिन्छ। वातावरण प्रदूषित भयो भने सबै सजीवले दुःख पाउँछन्।

त्यसैले यी चारै भाग एकअर्कामा निर्भर छन् र एउटामा भएको परिवर्तनको असर अरू सबैमा पर्छ।

1. पारस्परिकता: दुवैलाई फाइदा हुन्छ। उदाहरण: लाइकेन (लेउ र फन्जाइ), बुङ्गेचरा र फूल, जराका गाँठाका ब्याक्टेरिया।
2. कमन्सलिज्म: एउटालाई फाइदा हुन्छ भने अर्कोलाई न फाइदा न हानि। उदाहरण: गाईबकुल्ला र भैँसी, रुखमा सुनगाभा, ह्वेलमा बार्नाकल।
3. परजीविता: परजीवीलाई फाइदा हुन्छ भने आश्रयदातालाई हानि। उदाहरण: शरीरबाहिर लामखुट्टे, उपियाँ र जुम्रा; शरीरभित्र टेपवर्म र जुका; बारमा आकाशबेली।
4. प्रतिस्पर्धा: एउटै सीमित कुराका लागि सङ्घर्ष गर्दा दुवैलाई हानि हुन्छ। उदाहरण: झार र धान; नाउरका लागि हिउँ चितुवा र ब्वाँसो।
5. सिकार: परभक्षीले सिकारलाई मारेर खान्छ। उदाहरण: उल्लु र मुसो, चितुवा र हरिण।

• i.पारस्परिकता: हरेक मौरी र फूलबिचको सम्बन्धमा मौरीले पुष्परस पाउँछ भने फूलको परागकण अर्को फूलसम्म पुग्छ। (उही पुष्परस चाहिने भएकाले मौरी र भमराबिच प्रतिस्पर्धा पनि हुन्छ।)
• ii.कमन्सलिज्म: माकुराले जालोका लागि ठाउँ पाउँछ तर रुखलाई कुनै असर हुँदैन।
• iii.कमन्सलिज्म: गौँथलीले गुँड बनाउन सुरक्षित ठाउँ पाउँछ तर घरलाई कुनै असर हुँदैन।
• iv.परजीविता (बाह्य परजीवी): यिनलाई फाइदा हुन्छ भने जनावरलाई हानि।
• v.परजीविता (भित्री परजीवी): यिनले आश्रयदाताबाट खाना लिन्छन् र आश्रयदातालाई हानि हुन्छ।

• i.उत्पादक घाँस हो। उपभोक्ता फट्याङ्ग्रा (प्राथमिक), भ्यागुता (द्वितीय), सर्प (तृतीय) र चिल (माथिल्लो उपभोक्ता) हुन्।
• ii.प्रकाश संश्लेषणद्वारा। हरिया पातमा सूर्यको प्रकाशको ऊर्जा प्रयोग गरी हावाको कार्बनडाइअक्साइड र माटोको पानीबाट खाना (ग्लुकोज) बनाइन्छ र अक्सिजन बाहिर फालिन्छ।
• iii.हरेक खुड्किलोमा करिब दशांश ऊर्जा मात्र अगाडि सर्छ। बाँकी ऊर्जा बाँच्नमा खर्च हुन्छ र ताप भएर जान्छ। यसैले थोरै फट्याङ्ग्रालाई पाल्न धेरै घाँस चाहिन्छ। फट्याङ्ग्राले झन् थोरै भ्यागुता पाल्छन् र माथिका तहमा पनि यसै गरी सङ्ख्या घट्दै जान्छ। त्यसैले उत्पादक सबैभन्दा धेरै हुनैपर्छ।
• iv.घाँस, फट्याङ्ग्रा, भ्यागुता, सर्प र चिल मरेपछि माटोका ब्याक्टेरिया र फन्जाइले तिनका शरीर र फोहोरलाई कुहाएर खनिजमा बदल्छन्। ती खनिज घाँसले फेरि सोसेर लिन्छ। यसरी विच्छेदकले पोषक तत्त्वको पुनःचक्रण गर्छन् र चउरलाई सफा राख्छन्।
• v.सन्तुलित पारिस्थितिक पद्धतिमा हरेक सजीवको सङ्ख्या स्थिर रहन्छ। हावा, पानी र माटो सफा तथा मलिलो रहन्छन्। यसबाट हामीलाई खाना, इन्धन, औषधी र सफा पानी पाइन्छ। हानिकारक किरा बढ्न पाउँदैनन् र पारिस्थितिक पद्धति भविष्यका लागि पनि स्वस्थ रहन्छ।