परीक्षा अभ्यास

जीवावशेष लाखौँ वर्ष पहिले बाँचेका जीवका वास्तविक अवशेष हुन्। यी पत्रे चट्टानका तहमा जोगिएर रहेका हुन्छन् र ती तहको उमेर नाप्न सकिन्छ। सबैभन्दा पुराना (तल्ला) तहमा सरल जीव मात्र पाइन्छन् भने नयाँ (माथिल्ला) तहमा झन् झन् जटिल जीव पाइन्छन्। स्तनधारी सबैभन्दा पछि देखा पर्छन्। लोप भएका जीव र आर्कियोप्टेरिक्स जस्ता जोड्ने कडीका जीवावशेषमा बिचका रूप पनि देखिन्छन्। सजीवहरू समयसँगै सरलबाट जटिलतिर बदलिँदै आएका हुन् भन्ने कुराको यो प्रत्यक्ष प्रमाण हो।

खाना, ठाउँ र आश्रय सीमित भएकाले सबै सन्तान बाँच्न सक्दैनन्। तिनीहरू एकअर्कासँग, अरू प्रजाति (सिकारी, रोग) सँग र वातावरणसँग सङ्घर्ष गर्छन्। वातावरणसँग सबैभन्दा राम्ररी मिल्ने परिवृत्ति भएकाहरू मात्र बाँच्छन् र सन्तान जन्माउँछन्। धेरैजसो सन्तान बच्चा जन्माउने उमेर पुग्नुअघि नै मर्छन्। यसकारण जनसङ्ख्या लगभग उत्तिकै रहन्छ।

परिवृत्तिबाट जीवहरूबिच फरक मात्र आउँछ। नयाँ प्रजाति बन्न प्राकृतिक छनोटले अनुकूल परिवृत्ति जोगाउनुपर्छ र प्रतिकूल परिवृत्ति हटाउनुपर्छ। प्राप्त (सोमाटोजेनिक) परिवृत्ति सन्तानमा नसर्ने भएकाले परिवृत्ति सन्तानमा सर्ने पनि हुनुपर्छ। यो क्रम धेरै पुस्तासम्म चल्नुपर्छ र प्रायः उत्परिवर्तनबाट नयाँ गुण थपिँदै तथा समूहहरू छुट्टिँदै जानुपर्छ। त्यसैले परिवृत्ति आवश्यक त छ, तर परिवृत्ति मात्रले नयाँ प्रजाति बन्दैन।

यी जनावरका अगाडिका अङ्ग सधर्मी छन्। मानिसको हात, घोडाको अगाडिको खुट्टा र चराको पखेटा फरक कामका लागि प्रयोग हुन्छन्, तर तीनओटै उही हाड (ह्युमरस, रेडियस, अल्ना, कार्पल्स, मेटाकार्पल्स, फ्यालेन्जेस) एउटै ढाँचामा मिलेर बनेका हुन्छन्। यिनका सुरुका भ्रूण पनि पुच्छर र फ्यारिन्जियल पाउचसहित उस्तै हुन्छन्। सबैमा मेरुदण्ड र एउटै शारीरिक ढाँचा हुन्छ। मेरुदण्ड भएको एउटै साझा पूर्वजबाट विकसित भएका हुनाले नै यिनमा यस्ता गहिरा समानता पाइन्छन्।

धेरै पुस्तासम्म सजीवहरूमा बिस्तारै र क्रमशः परिवर्तन हुँदै पहिलेका प्रजातिबाट नयाँ प्रजाति बन्ने प्रक्रियालाई क्रमविकास भनिन्छ। यस्तो परिवर्तन प्रायः सरलबाट बढी जटिल रूपतिर हुन्छ। उदाहरणका लागि चरा सरिसृपबाट र फूल फुल्ने वनस्पति पहिलेका बिउ हुने वनस्पतिबाट विकसित भएका हुन्।

धेरै पहिले बाँचेका वनस्पति वा जनावरका चट्टानमा जोगिएर रहेका अवशेष, अंश वा चिह्नलाई जीवावशेष भनिन्छ, जस्तै हाड, खोल, पातको छाप र पाइलाको डोब। जीवावशेष पत्रे चट्टानका तहमा पाइन्छन् र सबैभन्दा पुराना जीवावशेष सबैभन्दा तल हुन्छन्। सबैभन्दा तल्ला तहमा सरल जीव मात्र पाइन्छन्। माथिका तहमा बढी जटिल जीव पाइन्छन् र स्तनधारी माथिल्ला तहमा मात्र देखा पर्छन्। लोप भएका जीव र आधा सरिसृप, आधा चराजस्तो आर्कियोप्टेरिक्स जस्ता बिचका रूपका जीवावशेषबाट पनि सजीवहरू समयसँगै बदलिएको थाहा हुन्छ।

मरेको जीवलाई खोलानालाले बगाएर ताल वा समुद्रमा पुर्‍याउँछ र त्यो चाँडै माटो र बालुवामा पुरिन्छ। त्यसका कमला भाग कुहिन्छन् तर हाड, दाँत, खोल र काठ जस्ता कडा भाग बाँकी रहन्छन्। लाखौँ वर्षसम्म त्यसमाथि तहमाथि तह थुप्रिँदै जान्छन् र थिचिएर पत्रे चट्टान बन्छन्। रसाउने पानीमा भएका खनिजले बिस्तारै कडा भागको ठाउँ लिन्छ र ढुङ्गामा तिनको आकार उतार्छ। कहिलेकाहीँ अवशेषले साँचो छोड्छ र त्यो साँचो खनिजले भरिन्छ। पछि पृथ्वीको हलचलले चट्टानलाई माथि उठाउन सक्छ। चट्टान खिइँदै जाँदा जीवावशेष बाहिर देखिन्छ।

1. जीवावशेष: पुराना चट्टानका तहमा सरल जीव पाइन्छन्; जस्तै एमोनाइट, आर्कियोप्टेरिक्स।
2. तुलनात्मक शरीर रचना: सधर्मी अङ्गबाट साझा पुर्खा भएको थाहा हुन्छ, जस्तै मानिसको हात, घोडाको अगाडिको खुट्टा, चमेराको पखेटा र ह्वेलको फ्लिपर (हाड उही, काम फरक)। एनालोगस अङ्गबाट फरक समूहमा पनि मिल्दोजुल्दो समाधान विकसित हुन सक्ने थाहा हुन्छ, जस्तै किरा र चराका पखेटा।
3. अवशेषाङ्ग: मानिसका एपेन्डिक्स, कक्सिक्स र कानका मांसपेशी अरू जनावरमा र हाम्रा पुर्खामा काम गर्ने अङ्ग हुन्।
4. जोड्ने कडी: प्लेटिपस (सरिसृप–स्तनधारी), आर्कियोप्टेरिक्स (सरिसृप–चरा) र लङफिस (माछा–उभयचर) मा दुई वर्गका गुण पाइन्छन्।
5. भ्रूण: माछा, सालामान्डर, कछुवा, कुखुरा र मानिसका सुरुका भ्रूण पुच्छर र फ्यारिन्जियल पाउचसहित उस्तै देखिन्छन्।

डार्विनको प्राकृतिक छनोटको सिद्धान्त (On the Origin of Species, सन् 1859) का पाँच बुँदा छन्:

1. अत्यधिक सन्तानोत्पादन क्षमता: जीवहरूले बाँच्न सक्नेभन्दा धेरै बढी सन्तान जन्माउँछन्। तिनको सङ्ख्या ज्यामितीय अनुपातमा बढ्नुपर्ने हो, तैपनि जनसङ्ख्या लगभग स्थिर रहन्छ।
2. बाँच्नका लागि सङ्घर्ष: सीमित खाना, ठाउँ र जोडीका लागि सन्तानहरूबिच प्रतिस्पर्धा हुन्छ। तिनले शत्रु तथा वातावरणसँग पनि सङ्घर्ष गर्नुपर्छ।
3. परिवृत्ति र वंशाणुक्रम: एउटै प्रजातिका सदस्य फरक फरक हुन्छन् र धेरै परिवृत्ति सन्तानमा सर्छन्।
4. प्राकृतिक छनोट: वातावरणसँग सबैभन्दा राम्ररी मिल्ने परिवृत्ति भएकाहरू बाँच्छन् र सन्तान जन्माउँछन् (सक्षम नै बाँच्छ) भने अरू लोप हुन्छन्।
5. नयाँ प्रजातिको उत्पत्ति: धेरै पुस्तासम्म अनुकूल परिवृत्ति थपिँदै गएर सन्तानहरू नयाँ प्रजाति बन्छन्।

आफ्नो वातावरणसँग सबैभन्दा राम्ररी मिल्ने वंशाणुगत परिवृत्ति भएका जीवहरू बढी बाँच्ने, बढी सन्तान जन्माउने र ती परिवृत्ति सन्तानमा सार्ने तथा प्रतिकूल परिवृत्ति भएका जीव लोप हुने प्रक्रियालाई प्राकृतिक छनोट भनिन्छ। यसमा मानिसले होइन, प्रकृतिले जीवहरूलाई “छान्छ”। धेरै पुस्तामा यस प्रक्रियाका कारण प्रजाति आफ्नो वातावरणसँग झन् राम्ररी मिल्दै जान्छ र नयाँ प्रजाति पनि बन्न सक्छ। उदाहरणका लागि खडेरीका बेला अलि लामो घाँटी भएका जिराफ अग्ला पातसम्म पुग्छन्, बाँच्छन् र लामो घाँटी भएका बच्चा जन्माउँछन्। छोटो घाँटी भएका जिराफ भने भोकले मर्छन्।

जीवहरूले बाँच्न सक्नेभन्दा धेरै सन्तान जन्माउने भएकाले तिनले बाँच्नका लागि सङ्घर्ष गर्नुपर्छ। तिनका परिवृत्ति फरक फरक हुन्छन्। अनुकूल र सन्तानमा सर्ने परिवृत्ति भएकाहरू बाँच्छन्, सन्तान जन्माउँछन् र ती परिवृत्ति सन्तानमा सार्छन् (प्राकृतिक छनोट)। पुस्तौँपुस्तासम्म अनुकूल परिवृत्ति थपिँदै जान्छन्। धेरै लामो समयपछि सन्तानहरू आफ्ना पुर्खाभन्दा र अन्यत्र बस्ने एउटै पुर्खाका अरू समूहभन्दा यति फरक हुन्छन् कि ती नयाँ प्रजाति बन्छन्।

1. यो वंशाणु वा क्रोमोजोममा हुने एक्कासिको परिवर्तन हो।
2. यसबाट आमाबुबामा नदेखिएको नयाँ गुण देखा पर्छ।
3. यो अनिरन्तर हुन्छ: सानो पाइला होइन, स्पष्ट फड्को।
4. डिम्ब वा शुक्रकीटमा भएमा यो सन्तानमा सर्छ।
5. यो विकिरण, केही रासायनिक पदार्थ (म्युटाजेन) वा DNA प्रतिलिपिको गल्तीले हुन्छ।
6. धेरैजसो उत्परिवर्तन लुप्त हुन्छन् र धेरैजसो हानिकारक वा प्रभावहीन हुन्छन्; थोरै मात्र उपयोगी हुन्छन्।

उत्परिवर्तनबाट पहिले कहिल्यै नभएका नयाँ वंशाणुगत गुण बन्छन्। यसकारण उत्परिवर्तन नयाँ परिवृत्तिको मूल स्रोत हो। प्राकृतिक छनोटले भइरहेका परिवृत्तिमध्ये मात्र छान्न सक्छ। कुनै उत्परिवर्तन वातावरणमा उपयोगी भए त्यो बोक्ने जीवहरू बढी बाँच्छन् र बढी सन्तान जन्माउँछन्। यसरी त्यो उत्परिवर्तन जनसङ्ख्याभरि फैलिन्छ। धेरै पुस्तासम्म प्राकृतिक छनोटले जोगाएका यस्ता धेरै उत्परिवर्तन थपिँदै गएर नयाँ प्रजाति बन्छन्।

उत्परिवर्तन संयोगले र कुनै निश्चित दिशाबिना हुन्छन्। धेरैजसो उत्परिवर्तन लुप्त हुन्छन् र हानिकारक वा प्रभावहीन हुन्छन्। तसर्थ उत्परिवर्तनबाट मात्र वातावरणसँग मिल्ने प्रजाति बन्दैनन्। क्रमविकासका लागि उपयोगी उत्परिवर्तन जोगाउने र हानिकारक हटाउने प्राकृतिक छनोट चाहिन्छ। लैङ्गिक प्रजननमा वंशाणु फेरबदल भएर बन्ने नयाँ मिश्रण र धेरै लामो समय पनि चाहिन्छ। यसरी उत्परिवर्तनले नयाँ कच्चा पदार्थ दिन्छ, तर त्यसलाई नयाँ प्रजातिको रूप दिने काम अरू कारकले, मुख्यतः प्राकृतिक छनोटले, गर्छ।

बाँच्नका लागि सङ्घर्ष: हरेक प्रजातिले खाना, ठाउँ र आश्रयले धान्न सक्नेभन्दा धेरै बढी सन्तान जन्माउँछ। त्यसैले सन्तानहरूले आफ्नै प्रजातिका सदस्यसँग (उही खाना र जोडीका लागि), अरू प्रजातिसँग (सिकारी, परजीवी, प्रतिस्पर्धी) र वातावरणसँग (जाडो, खडेरी, बाढी) प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्छ। धेरैजसो मर्छन्।

सक्षम नै बाँच्छ: यस सङ्घर्षमा आफ्नो वातावरणसँग सबैभन्दा राम्ररी मिल्ने परिवृत्ति भएकाहरू बाँच्छन्, सन्तान जन्माउँछन् र आफ्ना परिवृत्ति सन्तानमा सार्छन्। बाँकी लोप हुन्छन्। यहाँ “सक्षम”को अर्थ सबैभन्दा बलियो होइन, सबैभन्दा उपयुक्त हो। यही प्राकृतिक छनोट हो।

1. परिवृत्ति कसरी उत्पन्न हुन्छन् वा कसरी सन्तानमा सर्छन् भन्ने कुराको व्याख्या यसमा छैन (डार्विनलाई वंशाणुबारे थाहा थिएन)।
2. केही जीवमा उपयोगी र अरूमा हानिकारक परिवृत्ति किन देखा पर्छन् भन्ने कुराको व्याख्या यसले गर्न सक्दैन।
3. यसले नयाँ परिवृत्तिको मुख्य स्रोत उत्परिवर्तनलाई बेवास्ता गर्छ।
4. अवशेषाङ्ग जस्ता काम नलाग्ने वा हानिकारक गुण किन अझै रहन्छन् भन्ने कुराको व्याख्या यसले गर्न सक्दैन।

पत्रे चट्टानका 3.5 अर्ब वर्षभन्दा पुराना सबैभन्दा तल्ला तहमा ब्याक्टेरिया र ब्लुग्रिन अल्गी जस्ता एककोषीय जीवका चिह्न मात्र पाइन्छन्। त्यसभन्दा नयाँ तहमा क्रमशः सरल बहुकोषीय जीव, खोल भएका मेरुदण्ड नभएका जनावर, माछा, उभयचर र सरिसृप पाइन्छन्। चरा, स्तनधारी र फूल फुल्ने वनस्पति भने सबैभन्दा नयाँ तहमा मात्र पाइन्छन्। आर्कियोप्टेरिक्स जस्ता बिचका रूपका जीवावशेषले समूहहरूलाई जोड्छन्। जीवहरू देखा परेको यस क्रमबाट आजका जटिल जीव धेरै लामो समयमा आदिम एककोषीय र बहुकोषीय पुर्खाबाट विकसित भएका हुन् भन्ने पुष्टि हुन्छ।

• क.करिब 15 करोड वर्ष पहिले बाँचेको जनावर आर्कियोप्टेरिक्सको जीवावशेष।
• ख.यसले सरिसृप र चरा (रेप्टाइलिया र एभिज) लाई जोड्छ।
• ग.यसमा चराका गुण (प्वाँख, पखेटा, विशबोन) र सरिसृपका गुण (दाँत, पखेटामा नङ्ग्रा, लामो हाडे पुच्छर) दुवै थिए। गुणको यस्तो मिश्रणबाट चरा सरिसृपबाट विकसित भएका हुन् भन्ने थाहा हुन्छ। त्यसैले यो दुई वर्गबिचको जोड्ने (हराएको) कडी हो।

• क.हातमा पाँचको सट्टा छओटा औँला छन् (पोलिड्याक्टिली)। यो एक्कासि आएको नयाँ गुण, अर्थात् उत्परिवर्तन हो।
• ख.देखा पर्दैन। उत्परिवर्तित वंशाणु बोक्ने थोरै व्यक्तिमा मात्र यो गुण देखा पर्छ।
• ग.वंशाणु वा क्रोमोजोममा परिवर्तन (उत्परिवर्तन) भएर यस्ता गुण देखा पर्छन्। यस्तो परिवर्तन विकिरण, केही रासायनिक पदार्थ वा DNA प्रतिलिपिको गल्तीले हुन्छ र त्यसपछि सन्तानमा सर्छ।
• घ.उत्परिवर्तनबाट नयाँ वंशाणुगत गुण बन्छ। यस्तो गुणले जीवलाई आफ्नो वातावरणमा बाँच्न मदत गरे प्राकृतिक छनोटले त्यसलाई जोगाउँछ र त्यो गुण पछिका पुस्तामा फैलिन्छ। लामो समयमा यस्ता धेरै परिवर्तनबाट नयाँ प्रजाति बन्न सक्छन्।
• ङ.(1) उत्परिवर्तनबाट क्रमविकासको कच्चा पदार्थ, अर्थात् नयाँ परिवृत्ति, बन्छ। (2) यसबाट रोगसँग लड्ने क्षमता जस्ता उपयोगी गुण आउन सक्छन्। (3) वातावरण बदलिँदा यसले प्रजातिलाई अनुकूलित हुन मदत गर्छ। बाली सुधारकहरूले बालीका नयाँ जात बनाउन पनि उत्परिवर्तनको प्रयोग गर्छन्।