हामी र हाम्रो समाज

समाजको उत्पत्ति

सुरुमा मानिस जङ्गलमा बस्थे। जङ्गलका जनावरको सिकार गर्थे र कन्दमूल, अर्थात् खान हुने जरा र गानो खोज्थे। उनीहरूका सबै आवश्यकता जङ्गलबाटै पूरा हुन्थे। तर जङ्गली जनावरबाट उनीहरू सधैँ असुरक्षित थिए।

आवश्यकता पूरा गर्न र सुरक्षित रहन मानिस बिस्तारै घना जङ्गलबाट नदीको किनारामा सरे। नदीको किनारामा पिउने पानी सजिलै पाइन्थ्यो। हतियार बनाउन मिल्ने ढुङ्गा पनि नजिकै हुन्थे।

एकै ठाउँमा लामो समय बस्न थालेपछि मानिसबिच चिनजान बढ्यो। उनीहरूले एकअर्कासँग भावना साटे र सुखदुःख बाँडे। यसरी जनावरबाट बच्ने, आवश्यकता पूरा गर्ने र आपसमा सहयोग गर्ने क्रममा समाजको उत्पत्ति भयो। उत्पत्ति भनेको कुनै कुराको सुरुआत वा जन्म हो।

व्यक्ति व्यक्ति मिलेर परिवार बन्छ। परिवार परिवार मिलेर समाज बन्छ। साझा लक्ष्य र उद्देश्य भएका, आपसमा एकता र अन्तर्क्रिया हुने मानव समूह नै समाज हो। हामी समाजमै जन्मन्छौँ, हुर्कन्छौँ र बाँच्छौँ। त्यसैले मानिसलाई सामाजिक प्राणी भनिन्छ।

समाजको विकासक्रम

मानव समाज आजको अवस्थामा एकै पटक आइपुगेको होइन। यसले धेरै चरण पार गरेको छ। समाजशास्त्री र मानवशास्त्रीले यी चरणलाई फरक फरक तरिकाले बाँडेका छन्। समाजशास्त्री समाजको अध्ययन गर्छन्। मानवशास्त्री मानिसको उत्पत्ति, रहनसहन र संस्कृतिको अध्ययन गर्छन्। समाजको विकासक्रमलाई मुख्य रूपमा तीन चरणमा बाँडिन्छ:

• क.प्रारम्भिक चरण: जङ्गली वा ढुङ्गे युग
• ख.मध्य चरण: बर्बर युग
• ग.आधुनिक चरण: सभ्य युग

क. प्रारम्भिक चरण: जङ्गली वा ढुङ्गे युग

यो समाज विकासको पहिलो चरण हो। यस युगका मानिस साना समूहमा जङ्गल र गुफामा बस्थे। खानेकुरा खोज्दै एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ डुल्थे।

उनीहरू सिकार खेल्थे, माछा मार्थे र फलफूल बटुल्थे। पशुको छालालाई लुगाका रूपमा लगाउँथे। ढुङ्गा, पशुका हड्डी र दाँत तथा धनुकाँडलाई हतियार बनाउँथे। औजार र हतियार धेरैजसो ढुङ्गाकै हुने भएकाले यसलाई ढुङ्गे युग भनिन्छ।

यही युगमा मानिसले आगो बाल्न सिके। चकमक ढुङ्गा ठोकेर झिल्का निकाल्न वा सुक्खा काठ घोटेर आगो बाल्न सकिन्थ्यो। आगोले जाडोमा न्यानो दियो, जनावरलाई टाढा राख्यो र मासु पोलेर खान सिकायो।

ख. मध्य चरण: बर्बर युग

यस युगमा मानिस एकै ठाउँमा स्थायी रूपमा, अर्थात् लामो समयसम्म घर बनाएर बस्न थाले। उनीहरूले खेती गर्न र गाईवस्तु पाल्न सुरु गरे। खेती सुरु भएको करिब दश हजार वर्ष भयो।

यस युगमा मानिसले बल्छीले माछा मारे र बाँसका चोयाबाट टोकरी बुने। कपडा बुन्न सुरु गरे। माटाका भाँडाकुँडा र धातुका हतियार प्रयोग गर्न थाले। भाषा, कला र नातासम्बन्धको विकास भयो। मानिस दैवी शक्तिमा विश्वास गर्न थाले। जन्म, विवाह र मृत्युसँग जोडिएका संस्कार पनि बन्दै गए।

ग. आधुनिक चरण: सभ्य युग

यो सबैभन्दा विकसित युग हो। आजको हाम्रो समाज यही युगको उदाहरण हो। यस युगमा सभ्यता र संस्कृतिको छिटो विकास हुँदै गएको छ।

वैज्ञानिक आविष्कार भए। भाषा, साहित्य, सङ्गीत र कलाको विकास भयो। विद्यालय, अस्पताल, बैङ्क जस्ता सामाजिक संस्था बने। आधुनिक कृषि, उद्योग, व्यापार, विज्ञान र सूचना प्रविधिको विकास अझै तीव्र गतिमा भइरहेको छ।

समाज विकासका सकारात्मक पक्ष

समाजको विकाससँगै मानिसको जीवनमा धेरै राम्रा परिवर्तन आए। यिनलाई समाज विकासका सकारात्मक पक्ष भनिन्छ।

• क.सामूहिक सोच र भावना: समाजमा सहयोग र सद्भाव बढ्यो। मानिसले “हामी” भनेर सोच्न थाले। पर्म, गुठी र सहकारी यसका उदाहरण हुन्।
• ख.संस्कृतिको विकास: भाषा, कला, सङ्गीत, नाच, चाडपर्व र रीतिरिवाज बने।
• ग.धर्मको विकास: मानिसले आस्था र विश्वासलाई धर्मका रूपमा मान्न थाले। मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद र चर्च बने।
• घ.विज्ञान र प्रविधिको विकास: बिजुली, औषधी, गाडी, मोबाइल र इन्टरनेट जस्ता सुविधा पाइयो।

अभ्यास

फुर्सदको समयमा विद्यालयको चउरमा मिङमार, अनन्त, जुबिदा र शिवानी गुरुआमासँग कुरा गरिरहेका थिए। उनीहरूको कुराकानी यस्तो थियो:

(घन्टी बज्छ। सबै जना कक्षाकोठातिर लाग्छन्।)

सामाजिकीकरणका माध्यम

सामाजिकीकरणमा सघाउने व्यक्ति, समूह र संस्थालाई सामाजिकीकरणका माध्यम भनिन्छ। यी दुई किसिमका हुन्छन्।

प्राथमिक माध्यम: परिवार, साथी समूह, छिमेकी र नातेदार सामाजिकीकरणका पहिलो अर्थात् प्राथमिक माध्यम हुन्। विवाह, हाटबजार, चाडपर्व र मेला पनि यसैमा पर्छन्। यिनले अनौपचारिक रूपमा, अर्थात् नियम र योजनाबिना दिनहुँको जीवनबाटै सिकाउँछन्। यिनलाई प्रथम माध्यम पनि भनिन्छ।

द्वितीय माध्यम: विद्यालय, सामाजिक सङ्घसंस्था, आमा समूह र टोल सुधार समिति द्वितीय माध्यम हुन्। क्लब, राजनीतिक दल, व्यापारिक वा व्यावसायिक समूह, बैङ्क, सहकारी र धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थल पनि यसैमा पर्छन्। यिनले औपचारिक रूपमा, अर्थात् नियम, उद्देश्य र योजनाअनुसार सिकाउँछन्।

अभ्यास

विकास भनेको सकारात्मक परिवर्तन हो। अहिलेको अवस्थामा सुधार आउनु नै विकास हो। विकासले व्यक्ति, समाज र देशलाई अघि बढ्न सघाउँछ। विकास भनेको पैसा र आम्दानी बढ्नु मात्र होइन। मानिसको सोच, व्यवहार, शिक्षा, स्वास्थ्य र संस्कृतिमा आउने राम्रो परिवर्तन पनि विकास हो। अर्थात् विकास आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक तीनै किसिमको हुन्छ।

देशको आर्थिक र सामाजिक विकास गर्न चाहिने सेवा र सुविधालाई विकासका पूर्वाधार भनिन्छ। शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात, सञ्चार र विद्युत् यसका उदाहरण हुन्। एउटा पूर्वाधार बनेपछि अरू सुविधा थप्न सजिलो हुन्छ। यस पाठमा शिक्षा र स्वास्थ्य तथा अर्को पाठमा यातायात र सञ्चार पढिन्छ।

क. शिक्षा

देउराली गाउँको उदाहरण हेरौँ।

केही वर्षअघि देउराली गाउँमा पढेलेखेका मानिस थोरै थिए। चिठी पढ्न र लेख्न पनि मानिस खोज्नुपर्थ्यो।
अहिले गाउँमै विद्यालय खुलेको छ। सबै बालबालिका विद्यालय जान्छन्। गाउँका प्रायः सबै मानिस पढ्न, लेख्न र हिसाब गर्न सक्छन्। मोबाइल र क्यालकुलेटर पनि चलाउन सक्छन्।
उच्च शिक्षा पढ्नेको सङ्ख्या बढेको छ। कतिपयले आफ्नै व्यापार, व्यवसाय र साना उद्योग खोलेका छन्। रूढिवाद, अर्थात् पुराना र हानिकारक चलन नछोड्ने सोच, र अन्धविश्वास घटेको छ। विकासका काममा मानिस सहभागी हुन थालेका छन्। आम्दानी र रोजगारी दुवै बढेका छन्।

देउरालीमा यति धेरै परिवर्तन शिक्षाले ल्यायो। शिक्षाले ज्ञान र चेतना (सही र गलत छुट्याउने बुझाइ) बढाउँछ। व्यक्तिभित्रको प्रतिभालाई अघि बढाउँछ। जीवनमा नयाँ अवसर खोज्न, ठिक समयमा सही निर्णय गर्न र समस्या समाधान गर्न सघाउँछ। सिप र असल व्यवहार सिकाउँछ। देश विकासका लागि सक्षम जनशक्ति, अर्थात् काम गर्न सक्ने सिपालु मानिस तयार गर्छ। त्यसैले शिक्षा विकासको पूर्वाधार हो।

शिक्षा पाउने तीन माध्यम

• क.औपचारिक शिक्षा: विद्यालय, क्याम्पस र विश्वविद्यालयबाट पाइने शिक्षा। यसमा तोकिएको पाठ्यक्रम, कक्षा र परीक्षा हुन्छन्।
• ख.वैकल्पिक शिक्षा: खुला शिक्षा, दूर शिक्षा र निरन्तर शिक्षाबाट पाइने शिक्षा। नियमित कक्षामा जान नसक्नेले घरमै वा काम गर्दै पढ्न सक्छन्, जस्तै: खुला विद्यालय, रेडियो वा इन्टरनेटबाट पढाइ।
• ग.अनौपचारिक शिक्षा: परिवार, समाज, साक्षरता कक्षा, तालिम र अरू माध्यमबाट नियमित पाठ्यक्रमबिना पाइने शिक्षा।

नेपालमा शिक्षाको अहिलेको अवस्था

वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा पाँच वर्ष र माथिका मानिसको साक्षरता दर यस्तो छ:

दश वर्षमा जम्मा साक्षरता करिब दश प्रतिशत विन्दुले बढ्यो। महिलाको साक्षरता बाह्र प्रतिशत विन्दुले बढ्यो। तर अझै पनि करिब चारमध्ये एक जना पढ्न र लेख्न जान्दैनन्। सबैलाई साक्षर बनाउनु देशको ठुलो काम हो।

ख. स्वास्थ्य

रम्घा गाउँकी फूलमायाको कथा पढौँ।

फूलमायाले हालै आफ्नै गाउँको स्वास्थ्य चौकीमा बच्चा जन्माइन्। स्वास्थ्यकर्मी र उपकरणको राम्रो व्यवस्थाले यो सम्भव भयो।
पाँच वर्षअघि यही स्वास्थ्य चौकीमा राम्रो सुविधा नपाउँदा उनको छिमेकीको मृत्यु भएको थियो। त्यति बेला यहाँ डाक्टर बस्न मान्दैनथे। अहिले डाक्टर र अरू स्वास्थ्यकर्मी नियमित सेवा दिन्छन्। गाउँमै उपचार पाउँदा फूलमाया खुसी छिन्।

“स्वास्थ्य नै धन हो” भनिन्छ। स्वस्थ मानिसले मात्र राम्ररी पढ्न, काम गर्न र देश विकासमा भाग लिन सक्छन्। स्वस्थ रहन सन्तुलित भोजन, बिरामी हुँदा उपचार, स्वास्थ्य शिक्षा, नियमित व्यायाम र योग चाहिन्छन्। स्वास्थ्य पूर्वाधार बनेपछि समयमै उपचार पाइन्छ र मृत्युदर, अर्थात् मर्ने मानिसको अनुपात घट्छ।

नेपालमा स्वास्थ्य पूर्वाधार बढ्दै गएको छ। हरेक स्थानीय तहमा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउने लक्ष्य छ। धेरै स्थानीय तहले आफ्नै आधारभूत अस्पताल चलाएका छन्। देशभरि नयाँ अस्पताल खुल्ने क्रम बढेको छ।

नेपालमा स्वास्थ्य सुविधाको अहिलेको अवस्था

नेपालमा अस्पताल, स्वास्थ्य केन्द्र र स्वास्थ्य चौकी जस्ता धेरै निकायले उपचार, स्वास्थ्य परामर्श र अरू सेवा दिन्छन्। सरकारी स्वास्थ्य संस्थाको सङ्ख्या यस्तो छ:

स्रोत: आर्थिक सर्वेक्षण २०८१/८२। यी सङ्ख्या हरेक वर्ष बदलिन्छन्। आर्थिक सर्वेक्षण २०८२/८३ अनुसार सरकारी स्वास्थ्य संस्था जम्मा ८,९७६ पुगेका छन्। नयाँ सङ्ख्या हरेक वर्षको आर्थिक सर्वेक्षणमा हेर्न सकिन्छ।

अभ्यास

गङ्गामायाको गाउँमा मोटरबाटो पुगेको छ। पहिले माइत जान उनी दुई दिन हिँड्थिन्। अहिले गाडीमा तीन घण्टामै पुग्छिन्। पहिले मकै र धान बोकेर उकालो बाटो हिँड्नुपर्थ्यो। अहिले गाडी चढेर बजार जान्छिन्।

उनको हातमा स्मार्टफोन पनि छ। यसबाट उनी सहरमा बस्ने आफन्तसँग कुरा गर्छिन्, फेसबुक चलाउँछिन् र समाचार पढ्छिन्। गाउँमा टेलिफोन, मोबाइल र इन्टरनेटको सुविधा पुगेको छ। सडक पुगेपछि गाउँका तरकारी र फलफूल सहरको बजारमा बिक्न थालेका छन्।

यातायात

मानिस र सामान एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुर्‍याउने साधनलाई यातायात भनिन्छ। सडक यातायात, हवाई यातायात, जल यातायात र केबलकार यातायातका पूर्वाधार हुन्। जनकपुर हुँदै भारतको जयनगरसम्म रेल पनि चल्छ।

यातायातका पूर्वाधार बनेपछि:

• क.एक ठाउँमा उत्पादन भएका सामान अर्को ठाउँ पुर्‍याउन सजिलो हुन्छ।
• ख.उद्योगलाई कच्चा पदार्थ ल्याउन र बनेका सामान बेच्न सजिलो हुन्छ।
• ग.उद्योग, व्यापार र व्यवसायको विकास हुन्छ।
• घ.विद्यालय र अस्पतालसम्म पुग्न सजिलो हुन्छ।
• ङ.समय र खर्च दुवै बच्छ।
• च.गाउँका उत्पादनले बजार पाउँछन्।

सञ्चार

भावना, विचार, खबर र सूचना एकअर्कासँग साटासाट गर्नुलाई सञ्चार भनिन्छ। सूचना छिटो र सजिलै आदानप्रदान गर्न सञ्चारको पूर्वाधार चाहिन्छ। सञ्चारको पहुँच नहुँदा धेरै कुरा थाहा पाउन गाह्रो हुन्छ।

टेलिफोन, मोबाइल, फ्याक्स, रेडियो, टेलिभिजन, पत्रपत्रिका र इन्टरनेट सञ्चारका साधन हुन्। इन्टरनेटले घरमै बसेर पढ्न र देशविदेशमा सम्पर्क गर्न सजिलो बनाएको छ। संसारभरको खबर एकैछिनमा पाइन्छ। नयाँ ज्ञान र प्रविधिका बारेमा जानकारी मिल्छ। काम छिटो र सजिलो हुन्छ।

अभ्यास

नेपालको संविधानले स्थानीय तहमा गाउँपालिका र नगरपालिका बनाएको छ। साथै जिल्लामा जिल्लासभा र जिल्ला समन्वय समितिको पनि व्यवस्था गरेको छ। यी सबैमा नागरिकले छानेका प्रतिनिधि हुन्छन्।

जिल्लासभा

एउटा जिल्लाभित्र धेरै गाउँपालिका र नगरपालिका हुन्छन्। तिनका बिचमा समन्वय गर्न, अर्थात् मिलाएर काम गराउन हरेक जिल्लामा एउटा जिल्लासभा हुन्छ।

जिल्लासभामा जिल्लाभित्रका सबै गाउँपालिकाका अध्यक्ष र उपाध्यक्ष तथा सबै नगरपालिकाका प्रमुख र उपप्रमुख सदस्य हुन्छन्। त्यसैले हरेक स्थानीय तहबाट दुई जना जिल्लासभामा पुग्छन्।

उदाहरणका लागि, भक्तपुर जिल्लामा चारओटा नगरपालिका छन्: भक्तपुर, मध्यपुर थिमि, चाँगुनारायण र सूर्यविनायक। त्यसैले भक्तपुरको जिल्लासभामा ४ × २ = ८ जना हुन्छन्।

गाउँसभा र नगरसभाको निर्वाचनको अन्तिम परिणाम आएको मितिले ३० दिनभित्र जिल्लासभाको पहिलो बैठक बस्छ।

जिल्ला समन्वय समिति

जिल्लासभाले जिल्ला समन्वय समितिको निर्वाचन गर्छ। यो समितिमा बढीमा नौ जना हुन्छन्:

• क.एक जना प्रमुख
• ख.एक जना उपप्रमुख
• ग.कम्तीमा तीन जना महिला सदस्य
• घ.कम्तीमा एक जना दलित वा अल्पसङ्ख्यक सदस्य
• ङ.जम्मा नौ जनामा नबढ्ने गरी अरू सदस्य

जिल्लाभित्रका गाउँसभा वा नगरसभाका सदस्य यस समितिका प्रमुख, उपप्रमुख वा सदस्यका उम्मेदवार हुन सक्छन्। निर्वाचित भएपछि उसको गाउँसभा वा नगरसभाको सदस्य पद आफैँ खाली हुन्छ। समितिका पदाधिकारीको पदावधि, अर्थात् पदमा रहने समय पाँच वर्षको हुन्छ। जिल्लासभाले गर्नुपर्ने सबै काम जिल्ला समन्वय समितिले गर्छ।

जिल्ला समन्वय समितिको भूमिका

• क.जिल्लाभित्रका गाउँपालिका र नगरपालिकाबिच समन्वय गर्ने
• ख.विकास र निर्माणका काममा सन्तुलन कायम गर्न तिनको अनुगमन गर्ने, अर्थात् काम ठिकसँग भइरहेको छ कि छैन भनेर हेर्ने
• ग.जिल्लामा रहेका सङ्घ र प्रदेश सरकारका कार्यालय तथा गाउँपालिका र नगरपालिकाबिच समन्वय गर्ने
• घ.प्रदेश कानुनअनुसारका अरू काम गर्ने

हरेक जिल्लामा एउटा जिल्लासभा र एउटा जिल्ला समन्वय समिति भएकाले देशभर यी दुवै ७७ ओटा छन्।

अभ्यास