नेपालमा बनेको चिया वा गलैँचा युरोप पुर्याउन पहिले ट्रकमा भारतको बन्दरगाहसम्म लानुपर्छ। विदेशबाट आएको पेट्रोल र मेसिन पनि समुद्रबाट सिधै नेपाल आउँदैनन्। समुद्र नछोएको देश हुनुको अर्थ के हो? यस्तो देशले छिमेकी र संसारसँग कसरी मिलेर काम गर्छ?
कक्षा ६ मा नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, सूचना प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको सुरक्षित प्रयोगबारे पढिएको थियो। यस एकाइमा भूपरिवेष्टित देशका समस्या र सम्भावना, सार्कका गतिविधि र नेपालको योगदान, सूचना प्रविधिका साधन र साइबर अपराधबाट जोगिने उपाय पढिन्छ। अन्त्यमा विश्वका केही समसामयिक घटना हेरिन्छ।
पाठ १: भूपरिवेष्टित राष्ट्र
भूपरिवेष्टित देश भनेको के हो?
पृथ्वीको सतहको करिब ७१ प्रतिशत भाग पानीले ढाकेको छ, अर्थात् तीन भागमा दुई भागभन्दा बढी पानी छ। यति धेरै पानी हुँदा पनि कतिपय देशको धेरै भाग मरुभूमि छ र कतिपय देश समुद्रसम्म पुग्दैनन्।
चारैतिर अरू देशको जमिनले घेरिएको र समुद्री सिमाना नभएको देशलाई भूपरिवेष्टित देश भनिन्छ। यस्तो देशबाट समुद्रसम्म पुग्ने आफ्नै जलमार्ग पनि हुँदैन।
नेपाल पनि भूपरिवेष्टित देश हो। नेपालको उत्तरमा चीन छ। पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत छ। नजिकको समुद्रसम्म पुग्न भारत, वा भारत हुँदै बङ्गलादेशको भूमि पार गर्नुपर्छ। सार्कका आठ देशमध्ये नेपाल, भुटान र अफगानिस्तान भूपरिवेष्टित छन्।
संसारमा ४४ देश भूपरिवेष्टित छन्। तीमध्ये ४३ संयुक्त राष्ट्रसङ्घका सदस्य हुन्। भ्याटिकन सिटी सदस्य होइन, तर पर्यवेक्षक राष्ट्रका रूपमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घमा सहभागी हुन्छ।
| क्र.सं. | महादेश | सङ्ख्या | देशको नाम |
|---|---|---|---|
| १. | एसिया | १२ | नेपाल, भुटान, अफगानिस्तान, लाओस, मङ्गोलिया, काजकिस्तान, उज्बेकिस्तान, ताजिकिस्तान, किर्गिस्तान, तुर्कमेनिस्तान, अजरबैजान, आर्मेनिया |
| २. | युरोप | १४ | अस्ट्रिया, हङ्गेरी, स्विट्जरल्यान्ड, बेलारुस, लक्जेम्बर्ग, अन्डोरा, मोल्डोभा, लिक्टेनस्टाइन, सान मारिनो, भ्याटिकन सिटी, स्लोभाकिया, उत्तर म्यासेडोनिया, चेक गणतन्त्र, सर्बिया |
| ३. | अफ्रिका | १६ | माली, युगान्डा, मध्य अफ्रिकी गणतन्त्र, दक्षिण सुडान, चाड, बोत्स्वाना, बुरुन्डी, रुवान्डा, इस्वातिनी, जाम्बिया, मलावी, नाइजर, बुर्किना फासो, लेसोथो, जिम्बाब्वे, इथियोपिया |
| ४. | दक्षिण अमेरिका | २ | बोलिभिया, पाराग्वे |
तलका मध्ये कुन देश भूपरिवेष्टित होइन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
भूपरिवेष्टित देश भएकाले नेपालले भोग्नुपरेका समस्या
- क.सामान आयात र निर्यात गर्न, अर्थात् पारवहन गर्न छिमेकी देशको भर पर्नुपर्छ।
- ख.सीमासम्बन्धी विभिन्न समस्या आउँछन्, जस्तै: नाकामा सामान रोकिनु।
- ग.समुद्रबाट आएका सामान लामो बाटो हुँदै ल्याउनुपर्दा विकास निर्माणमा बढी खर्च लाग्छ।
- घ.सामान ढुवानी गर्न कठिन र महँगो हुन्छ।
- ङ.माछा, खनिज जस्ता समुद्री स्रोत सजिलै उपयोग गर्न पाइँदैन।
- च.अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार असहज हुन्छ, नेपालका सामान विदेशी बजारमा महँगा पर्छन्।
- छ.सस्तो जल यातायातको सुविधा पाइँदैन।
नेपालको धेरैजसो विदेशी व्यापार भारतको कोलकाता–हल्दिया बन्दरगाह हुँदै हुन्छ। नेपालले भारतको विशाखापट्टनम बन्दरगाह पनि प्रयोग गर्न थालेको छ। बङ्गलादेशका मोङ्ला र चटगाउँ बन्दरगाह प्रयोग गर्ने सहमति पनि भएको छ। चीनसँग वि.सं. २०७६ (सन् २०१९) मा भएको पारवहन सम्झौताको आलेखअनुसार नेपालले चीनका चारओटा बन्दरगाह र तीनओटा स्थल बन्दरगाह प्रयोग गर्न पाउने भएको छ। धेरै बाटो हुँदा एउटा बाटो रोकिए पनि अर्को बाटोबाट सामान ल्याउन सकिन्छ।
समस्या कम गर्ने उपाय
- क.छिमेकी देशसँग मित्रताको वातावरण बनाउनुपर्छ।
- ख.छिमेकी देशसँग स्वस्थ र सन्तुलित सम्बन्ध राख्नुपर्छ।
- ग.छिमेकी देशसँगका नाका र सीमा व्यवस्थित गर्नुपर्छ।
- घ.अन्तर्राष्ट्रिय कानुनले भूपरिवेष्टित देशलाई दिएका अधिकार बिना रोकटोक प्रयोग गर्न निरन्तर पहल गर्नुपर्छ।
भूपरिवेष्टित देश हुनुका फाइदा र सम्भावना
भूपरिवेष्टित देशले समस्या मात्र होइन, अवसर पनि पाउन सक्छन्। नेपाल चीन र भारत जस्ता दुई ठुला देशको बिचमा छ। यसलाई भूजडित हुनु, अर्थात् जमिनबाट दुई ठुला छिमेकीसँग जोडिएको हुनु पनि भनिन्छ। नेपालले दुवै देशसँग सहयोगको दायरा बढाउन र दुई देशबिचको व्यापार केन्द्र बनेर फाइदा लिन सक्छ।
समुद्रको किनार नहुँदा नेपालले समुद्री आँधीबेहरी र सुनामी जस्ता विपत्ति सामना गर्नु पर्दैन।
समुद्रसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय कानुन, अर्थात् संयुक्त राष्ट्रसङ्घको समुद्री कानुनसम्बन्धी महासन्धि, १९८२ ले भूपरिवेष्टित देशलाई पनि अधिकार दिएको छ। नेपालले यो महासन्धि सन् १९९८ मा अनुमोदन गरेको हो।
- क.भूपरिवेष्टित देशलाई समुद्रसम्म पुग्ने अधिकार छ।
- ख.समुद्रसम्म जान र आउन बिचका देश हुँदै सामान लैजाने र ल्याउने, अर्थात् पारवहनको स्वतन्त्रता छ।
- ग.खुला समुद्रमा जहाज चलाउने, समुद्रको पिँधमा केबुल राख्ने, पाइपलाइन बिछ्याउने र कृत्रिम टापु बनाउने स्वतन्त्रता छ।
- घ.समुद्रमा वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्ने स्वतन्त्रता छ।
नेपालले यी अधिकारको अधिकतम उपयोग गरी विश्वमा आफ्नो पहिचान बलियो बनाउन सक्छ। जस्तै: नेपालको झन्डा फहराउने पानीजहाज दर्ता गर्न पनि सकिन्छ।
क्रियाकलाप
अभ्यास
कस्तो देशलाई भूपरिवेष्टित देश भनिन्छ? एसिया महादेशमा कतिओटा भूपरिवेष्टित देश छन्?
उत्तर
समुद्री मार्ग र सडक मार्गबाट सामान ढुवानी गर्दा हुने भिन्नता उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
नेपालको आर्थिक विकास अपेक्षित रूपमा हुन नसक्नुमा भूपरिवेष्टित अवस्था पनि एउटा कारण हो, पुष्टि गर्नुहोस्।
उत्तर
भूपरिवेष्टित राष्ट्रका रूपमा नेपालले भोग्नुपरेका समस्याबारे लेख्नुहोस्।
उत्तर
नेपालजस्तो भूपरिवेष्टित राष्ट्रले भोग्नुपरेका समस्या कम गर्न के के उपाय अपनाउन सकिन्छ, लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ २: सार्कका गतिविधि
सार्कको परिचय
दक्षिण एसियाका आठ देश मिलेर बनेको क्षेत्रीय सङ्गठनलाई दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन, अर्थात् सार्क भनिन्छ।
| विवरण | जानकारी |
|---|---|
| पूरा नाम | दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोग सङ्गठन |
| स्थापना | सन् १९८५ डिसेम्बर ८, ढाकामा भएको पहिलो शिखर सम्मेलनबाट |
| सचिवालय | काठमाडौँ, नेपाल (सन् १९८७ जनवरी १६ देखि) |
| सदस्य | नेपाल, भारत, पाकिस्तान, बङ्गलादेश, श्रीलङ्का, माल्दिभ्स, भुटान र अफगानिस्तान (अफगानिस्तान सन् २००७ मा आठौँ सदस्य बन्यो) |
सार्कका उद्देश्य:
- क.दक्षिण एसियाका जनताको कल्याण गर्नु र उनीहरूको जीवनस्तर सुधार्नु।
- ख.यस क्षेत्रमा आर्थिक वृद्धि, सामाजिक प्रगति र सांस्कृतिक विकासको गति तीव्र पार्नु।
- ग.दक्षिण एसियाका देशमा सामूहिक आत्मनिर्भरता, अर्थात् मिलेर आफ्नै बलमा उभिने क्षमता बढाउनु।
- घ.आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, प्राविधिक र वैज्ञानिक क्षेत्रमा सक्रिय र पारस्परिक सहयोग बढाउनु।
- ङ.अन्य विकासशील देशसँगको सहकार्य बलियो बनाउनु।
सार्कको स्थापना
सन् १९७७ मा काठमाडौँमा कोलम्बो योजनाको परामर्शदातृ समितिको बैठक बसेको थियो। त्यस बैठकमा तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले नेपालको प्रशस्त जलस्रोत उपयोग गर्न क्षेत्रीय सहयोगको प्रस्ताव राखेका थिए। सन् १९८० मा बङ्गलादेशका राष्ट्रपति जियाउर रहमानले दक्षिण एसियाली क्षेत्रीय सहयोगको अवधारणा अघि सारे। यिनै विचारको परिणामस्वरूप सार्क बन्यो।
सार्कको औपचारिक स्थापना सन् १९८५ डिसेम्बर ८ मा ढाकामा भएको सम्मेलनबाट भयो। यसको बडापत्र, अर्थात् सङ्गठनका नियम र उद्देश्य लेखिएको मूल दस्ताबेजमा नेपालका तर्फबाट तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले हस्ताक्षर गरेका थिए। त्यसैले नेपाल सार्कको संस्थापक सदस्य हो।
सार्कमा नेपालको योगदान
स्थापनादेखि नै नेपालले सार्कका गतिविधिमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ:
- क.सार्कको सचिवालय काठमाडौँमा छ।
- ख.भक्तपुरको ठिमीमा सार्क क्षयरोग तथा एचआईभी एड्स केन्द्र छ।
- ग.सार्क सूचना केन्द्र पनि काठमाडौँमा छ।
- घ.तेस्रो (सन् १९८७), एघारौँ (सन् २००२) र अठारौँ (सन् २०१४) सार्क शिखर सम्मेलन नेपालमा भए।
- ङ.कृषि, स्वास्थ्य, परिवार नियोजन, यातायात, हुलाक र जलवायु जस्ता क्षेत्रमा पारस्परिक सहयोग बढाउन नेपालले पहल गरेको छ।
- च.सार्कको प्रतीक चिह्न (लोगो) नेपालका कलाकार शैलेन्द्रकुमार महर्जनले तयार पारेको भनिन्छ।
- छ.नेपालले सार्क स्तरका खेलकुद आयोजना गरेको छ, जस्तै: दक्षिण एसियाली खेलकुद।
- ज.सार्क स्तरका दिवस र कार्यक्रम मनाउन नेपाल सक्रिय छ।
- झ.सार्कको साझा खर्चमा नेपालले आफ्नो भागको रकम नियमित रूपमा बेहोर्दै आएको छ।
अहिलेसम्म १८ ओटा सार्क शिखर सम्मेलन भएका छन्। अठारौँ शिखर सम्मेलन काठमाडौँमा सन् २०१४ नोभेम्बर २६ र २७ (वि.सं. २०७१ मङ्सिर १० र ११) मा भयो। यसमा नेपालका तर्फबाट तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाले नेतृत्व गरेका थिए। सम्मेलनले क्षेत्रीय सहयोग, गरिबी निवारण र सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रम अघि बढाउने प्रतिबद्धता जनाएको थियो।
उन्नाइसौँ शिखर सम्मेलन सन् २०१६ नोभेम्बरमा पाकिस्तानको इस्लामाबादमा हुने तय भएको थियो। तर केही सदस्य देशले भाग नलिने बताएपछि यो स्थगित भयो र अहिलेसम्म (सन् २०२६) हुन सकेको छैन। सार्कका गतिविधि अझ प्रभावकारी बनाई क्षेत्रीय सहयोग, सद्भाव र एकता कायम राख्न सके मात्र सार्कको भविष्य राम्रो हुन्छ।
सार्कको सचिवालय कहाँ छ?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सार्कको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
सार्कको स्थापना किन गरिएको हो, उल्लेख गर्नुहोस्।
उत्तर
सार्कका कुनै दुईओटा कार्यक्षेत्र लेख्नुहोस्।
उत्तर
सार्कका कतिओटा शिखर सम्मेलन सम्पन्न भए र अब हुने शिखर सम्मेलन कहाँ हुने योजना छ?
उत्तर
सार्क सदस्य राष्ट्रहरूको नाम र राजधानी तालिकामा देखाउनुहोस्।
उत्तर
सार्कका गतिविधिमा नेपालले पुर्याएको योगदान बुँदागत रूपमा लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ३: सूचना प्रविधि
सूचना प्रविधि भनेको के हो?
मोबाइल फोन चलाउन, अनलाइन समाचार पढ्न र अनलाइन कक्षामा भाग लिन सूचना प्रविधिका साधन चाहिन्छन्। विद्युतीय माध्यमबाट सूचना बनाउने, भण्डारण गर्ने, अर्थात् सुरक्षित राख्ने, फेरि निकाल्ने, व्यवस्थित गर्ने र एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा पठाउने प्रविधिलाई सूचना तथा सञ्चार प्रविधि भनिन्छ।
सूचना प्रविधिले संसारका धेरै देशको विकासमा सघाएको छ। यसले छोटो समयमा सञ्चार गर्न, अनलाइनबाट सेवा लिन र आर्थिक कारोबार गर्न सजिलो बनाएको छ। चेतना जगाउन, सम्बन्ध बढाउन र सिकाइका सामग्री पाउन पनि यसले मदत गर्छ।
इन्टरनेटले संसारका विभिन्न ठाउँ र व्यक्तिलाई जोड्छ। यसको मदतले संसारको एउटा कुनामा बसेर अर्को कुनाको खबर र ज्ञान सहजै पाउन सकिन्छ। आफ्नो प्रतिक्रिया पनि तुरुन्तै दिन सकिन्छ। संसारको कुनै घटना एकै छिनमा विश्वभर फैलिन्छ।
सूचना प्रविधिका साधन
रेडियो, टेलिभिजन, भिडियो, कम्प्युटर, डिजिटल क्यामेरा र मोबाइल फोन सूचना प्रविधिका साधन हुन्। भूउपग्रह प्रणाली, इमेल, इन्टरनेट, अनलाइन बैठक र भर्चुअल कक्षा, अर्थात् इन्टरनेटबाट चल्ने कक्षा पनि यही प्रविधिमा पर्छन्।
मल्टिमिडिया: एकभन्दा बढी माध्यम, जस्तै: अक्षर, आवाज, चित्र र भिडियो, मिलाएर कला, शिक्षा वा सूचना प्रस्तुत गर्नुलाई मल्टिमिडिया भनिन्छ। यसमा तीन किसिमका सामग्री पर्छन्:
| किसिम | अर्थ | उदाहरण |
|---|---|---|
| श्रव्य | कानले सुनिने | रेडियो कार्यक्रम, गीत, पोडकास्ट |
| दृश्य | आँखाले हेरिने | तस्बिर, नक्सा, चार्ट, लेख |
| श्रव्यदृश्य | सुन्न र हेर्न दुवै सकिने | टेलिभिजन कार्यक्रम, भिडियो, चलचित्र |
अनलाइन सेवा: अनलाइन सेवाबाट समाचार, सूचना, जानकारी र मनोरञ्जन पाइन्छ। रेडियो र टेलिभिजनका कार्यक्रम जहाँबाट पनि सुन्न र हेर्न सकिन्छ। इन्टरनेटका सामग्री चाहेको बेला हेर्न, सुन्न र प्रयोग गर्न सकिन्छ। अनलाइनबाट सामान किनबेच र विज्ञापन गर्न, अनि किनेपछि अनलाइन भुक्तानी गर्न पनि सकिन्छ।
सामाजिक सञ्जाल: इन्टरनेटमा चल्ने र मानिसलाई एकअर्कासँग जोड्ने एप्लिकेसनलाई सामाजिक सञ्जाल भनिन्छ। फेसबुक, म्यासेन्जर, एक्स, युट्युब, इन्स्टाग्राम, भाइबर, इमो, ह्वाट्सएप र टिकटक यसका उदाहरण हुन्। कम्प्युटर, स्मार्टफोन र ट्याबलेटबाट यिनको प्रयोग गर्न सकिन्छ। यसबाट सूचना आदानप्रदान गर्न, भिडियो कल र अडियो कल गर्न र आफ्ना विचार राख्न सकिन्छ।
सूचना प्रविधिका फाइदा
- क.ज्ञान बढाउँछ।
- ख.नयाँ नयाँ विषयको खोजी गर्न मदत गर्छ।
- ग.विभिन्न सेवा सुविधा लिन सघाउँछ, जस्तै: अनलाइन फारम भर्ने, बिल तिर्ने।
- घ.संसारलाई नजिक बनाउँछ।
- ङ.सूचना सस्तो, छिटो र सजिलो तरिकाले पाइन्छ।
- च.टाढा बस्ने आफन्तसँग भिडियो कल गर्न सकिन्छ।
- छ.अनलाइन कक्षा र बैठक चलाउन सकिन्छ।
टेलिभिजनमा हेरिने समाचार कस्तो सामग्री हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
सूचना प्रविधि भनेको के हो?
उत्तर
सूचना प्रविधिका साधनहरूको सूची तयार पार्नुहोस्।
उत्तर
मल्टिमिडियाको परिचय दिनुहोस्।
उत्तर
नेपालमा सबैभन्दा बढी प्रचलित सामाजिक सञ्जाल कुन हो, खोजी गरी लेख्नुहोस्।
उत्तर
सूचना प्रविधिको प्रयोगबाट हुने फाइदा लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ४: सामाजिक सञ्जालको उचित प्रयोग
खाजाको समयमा छलफल
कक्षामा सूचना प्रविधि र मल्टिमिडियाबारे छलफल भयो। त्यसपछि खाजा खाने समयमा चन्द्र, सरिस्मा, रामस्वार्थ र पेम्बाबिच यस्तो छलफल भयो:
चन्द्र:एक जना मानिसलाई फेसबुकबाट एक उच्च पदका व्यक्तिलाई गाली गरेको आरोपमा साइबर अपराधमा पक्राउ गरिएको समाचार सुनेँ। साइबर अपराध भनेको के हो, थाहा छ?
सरिस्मा:सूचना प्रविधिका साधन वा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरेर गरिने नराम्रा काम साइबर अपराध हुन्। अरूलाई गालीगलौज गर्ने, अपमान गर्ने र अश्लील सामग्री पठाउने काम साइबर अपराध हुन्। धम्की दिने, मानिसको तस्बिर तोडमोड गर्ने वा जनावरको तस्बिरसँग जोडेर सामाजिक सञ्जालमा राख्ने काम पनि साइबर अपराध हुन्।
पेम्बा:म पनि केही थप्छु है। अरूको नाममा खाता खोलेर दुःख दिनु, अरूका गोप्य सूचना चोर्नु, इन्टरनेटबाट ठगी गर्नु, ह्याकिङ, अर्थात् अनुमति नलिई अरूको कम्प्युटर वा खाता खोल्नु, र कम्प्युटर भाइरस पठाएर आक्रमण गर्नु पनि साइबर अपराध हुन्।
चन्द्र:यस्तो गर्नेलाई कारबाही हुँदैन र?
रामस्वार्थ:किन नहुनु! कसुर हेरेर जरिमाना वा जेल वा दुवै सजाय हुन सक्छ।
चन्द्र:यस्ता कुराबाट जोगिन त निकै सजग हुनुपर्ने रहेछ, होइन?
रामस्वार्थ:हो। अस्ति मलाई पनि एक जना नचिनेको मान्छेबाट फ्रेन्ड रिक्वेस्ट आएको थियो, मैले स्वीकार गरिनँ। आफ्नो पासवर्ड गोप्य राख्नुपर्छ। आफ्नो नाम, सहर वा जन्ममिति जस्ता अरूले सजिलै अनुमान गर्न सक्ने कुरा पासवर्ड बनाउनु हुँदैन। काम सकिएपछि कम्प्युटर वा इन्टरनेटबाट लगआउट गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा आफ्ना गोप्य विवरण राख्नु हुँदैन। फेसबुक र इमेल कहिल्यै खुला छाडेर जानु हुँदैन।
चन्द्र:मैले समाचारमा पढेको थिएँ: सुनसरीका एक युवकले अरूका फेसबुक खाता अनुमति नलिई खोलेर ती मानिसका आफन्तलाई सन्देश पठाउँथे। “अप्ठ्यारोमा परेँ, तुरुन्तै पैसा पठाइदेऊ” भनेर १० हजारदेखि ५० हजार रुपियाँसम्म आफ्नो बैङ्क खातामा मगाउँथे। ठगेको पैसा झिक्दै गर्दा प्रहरीले उनलाई पक्राउ गर्यो। त्यसैले साथी वा आफन्तको खाताबाट पैसा मागिए पहिले उहाँलाई फोन गरेर सोध्नुपर्ने रहेछ। प्रहरीले घरका सबै जना बाहिर जाँदा त्यो कुरा सामाजिक सञ्जालमा नलेख्न पनि सुझाव दिएको छ। त्यसैले “घरमा एक्लै छु”, “यो ठाउँमा घुम्दै छु” जस्ता कुरा पोस्ट गर्नु हुँदैन रहेछ। कसैले नराम्रो व्यवहार गरे तुरुन्तै अभिभावक, शिक्षक वा प्रहरीको सहयोग लिनुपर्ने रहेछ।
सरिस्मा:सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगले व्यक्ति र समाज दुवैलाई असर पर्ने रहेछ, होइन?
रामस्वार्थ:हो नि। सामाजिक सञ्जालको धेरै प्रयोगले मेरो मामाको छोरा टोलाइरहने, अरूसँग रिसाउने र हामीसँग पनि नबोल्ने भएको थियो। यस्ता साधन धेरै चलाउँदा मानिस एकोहोरो हुन्छ, अर्थात् आफैँमा मात्र अल्झिन्छ। परिवारबाट टाढिन्छ र लत लाग्छ। आँखा कमजोर हुन्छन्। तनाव र डिप्रेसन, अर्थात् लामो समयसम्म मन दुखी र निराश हुने समस्या आउन सक्छ। आत्महत्याका घटना बढ्ने जोखिम पनि हुन्छ।
चन्द्र:ओहो! सूचना प्रविधिको सदुपयोग गरे फाइदा, दुरुपयोग गरे नराम्रो असर पर्ने रहेछ। यसको प्रयोगमा हामी सधैँ सचेत हुनुपर्छ है साथीहरू।
चन्द्रको कुरामा सबैले सहमति जनाए र कक्षातिर लागे।
चन्द्रले सुनाएको समाचार र प्रहरीको सुझाव पत्रिकामा छापिएका हुन् (स्रोत: अनलाइनखबर, वि.सं. २०७७ साउन १२ र २०७८ असोज २५)।
साइबर अपराध र कानुन
कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट वा सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गरेर गरिने गलत र गैरकानुनी कामलाई साइबर अपराध भनिन्छ। नेपालको विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ अनुसार इन्टरनेटमार्फत अरूलाई हैरान गर्ने, अपमान गर्ने वा घृणा फैलाउनेलाई एक लाख रुपियाँसम्म जरिमाना वा पाँच वर्षसम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ। यस्ता अपराधको उजुरी नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरो वा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा गर्न सकिन्छ।
रामस्वार्थका अनुसार तलका मध्ये कुन पासवर्ड बनाउनु हुँदैन?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
साइबर अपराध भनेको के हो?
उत्तर
साइबर अपराधभित्र के के कुरा पर्छन्?
उत्तर
साइबर अपराधबाट बच्न तपाईँ के के कुरामा सचेत हुनुहुन्छ?
उत्तर
सधैँ सामाजिक सञ्जालमा व्यस्त रहने र सानो कुरा पनि पोस्ट गर्ने साथीलाई तपाईँ के भनेर सम्झाउनुहुन्छ?
उत्तर
सामाजिक सञ्जालको दुरुपयोगका असर लेख्नुहोस्।
उत्तर
पाठ ५: विश्वका समसामयिक घटना
समुदाय, देश र विदेशमा हालै भएका महत्त्वपूर्ण घटना वा गतिविधिलाई समसामयिक घटना भनिन्छ। यस्ता घटना फरक फरक प्रकृतिका हुन्छन् र तिनले समाज, देश र विश्वमा विभिन्न प्रभाव पार्छन्। तलका घटना सन् २०२१ देखि २०२४ सम्मका हुन्।
नोबेल शान्ति पुरस्कार २०२४
नर्वेजियन नोबेल समितिले सन् २०२४ को नोबेल शान्ति पुरस्कार जापानी संस्था निहोन हिडान्क्यो लाई दियो। आणविक हतियारमुक्त संसार बनाउने प्रयास गरेको र आणविक हतियार फेरि कहिल्यै प्रयोग गर्नु हुँदैन भन्ने कुरा आफ्नै अनुभवको साक्षीमार्फत देखाएकाले यो पुरस्कार दिइएको हो।
सन् १९४५ अगस्ट ६ मा जापानको हिरोसिमा र अगस्ट ९ मा नागासाकीमा आणविक बम खसालिएको थियो। त्यसबाट बाँचेका मानिसले सन् १९५६ मा यो संस्था बनाएका हुन्। उनीहरूले दशकौँदेखि संसारभर आफ्नो पीडाको कथा सुनाउँदै आणविक हतियारविरुद्ध अभियान चलाएका छन्।
पेरिस ओलम्पिक २०२४
सन् २०२४ को ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक फ्रान्सको राजधानी पेरिसमा जुलाई २६ देखि अगस्ट ११ सम्म भयो। केही खेल उद्घाटनअघि जुलाई २४ देखि नै सुरु भएका थिए। यसमा ३२ विधाका खेल र स्वर्ण पदक दिइने ३२९ प्रतिस्पर्धा थिए। आयोजक फ्रान्ससहित अमेरिका, चीन र नेपाललगायत २०६ ओलम्पिक समितिका खेलाडी र शरणार्थी टोलीले भाग लिए।
खेल सकिँदा अमेरिका र चीनले बराबर ४० ओटा स्वर्ण पदक जितेका थिए। पदक तालिकामा पहिले स्वर्ण, स्वर्ण बराबर भए रजत र त्यो पनि बराबर भए कांस्य हेरिन्छ। अमेरिकाले बढी रजत पदक जितेकाले ऊ पहिलो भयो।
| स्थान | देश | स्वर्ण | रजत | कांस्य | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|
| १ | संयुक्त राज्य अमेरिका | ४० | ४४ | ४२ | १२६ |
| २ | चीन | ४० | २७ | २४ | ९१ |
| ३ | जापान | २० | १२ | १३ | ४५ |
| ४ | अस्ट्रेलिया | १८ | १९ | १६ | ५३ |
| ५ | फ्रान्स | १६ | २६ | २२ | ६४ |
मङ्गल ग्रहमा चीनको झुरोङ रोभर
चीनको थ्यानवेन–१ अभियानले सन् २०२० जुलाईमा मङ्गल ग्रहतर्फ यात्रा सुरु गर्यो। यसले पठाएको झुरोङ रोभर, अर्थात् ग्रहको सतहमा गुड्दै अनुसन्धान गर्ने सानो गाडी, सन् २०२१ मे १५ (चीनको समयअनुसार) मा मङ्गल ग्रहमा उत्रियो। सन् २०२१ मे १९ मा चीन राष्ट्रिय अन्तरिक्ष प्रशासनले रोभरले खिचेका पहिला तस्बिर सार्वजनिक गर्यो।
यो मङ्गल ग्रहका लागि चीनको पहिलो स्वतन्त्र अभियान थियो। एउटै अभियानमा ग्रहको परिक्रमा गर्ने, सतहमा उत्रने र रोभर गुडाउने तीनै काम पहिलो प्रयासमै सफल हुने यो पहिलो अभियान हो। मङ्गलमा रोभर चलाउने चीन अमेरिकापछिको दोस्रो देश बन्यो। झुरोङले करिब एक वर्ष काम गरेर सन् २०२२ मे मा जाडोका लागि सुषुप्त अवस्था, अर्थात् निदाए जस्तो बन्द अवस्थामा गयो र त्यसपछि ब्युँझिएन।
सन् २०२४ को नोबेल शान्ति पुरस्कार पाउने निहोन हिडान्क्यो कस्तो संस्था हो?
किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।
क्रियाकलाप
अभ्यास
समसामयिक घटना भनेको के हो?
उत्तर
सन् २०२४ को नोबेल शान्ति पुरस्कार कसलाई र किन दिइयो?
उत्तर
पेरिस ओलम्पिक २०२४ मा कतिओटा खेल र पदक समावेश थिए?
उत्तर
यस विषयक्षेत्रको क्विज खेल्नुहोस्: नागरिक, राज्य र विश्व (कक्षा ६–१०) →
पुस्तकका सबै प्रश्नको अभ्यास गर्नुहोस्; नमिलेका प्रश्न छुट्टै देखिन्छन् →
यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।