हाम्रो पृथ्वी

हामी दिनहुँ दिन र रातको अनुभव गर्छौँ। रात सकिएपछि दिन आउँछ, दिन सकिएपछि रात। कुनै महिना जाडो हुन्छ, कुनै महिना गर्मी। यस्तो किन हुन्छ?

दिन र रात

पृथ्वी सौर्यमण्डलको एउटा ग्रह हो। यसले सूर्यबाट ताप र प्रकाश पाउँछ। पृथ्वी गोलाकार भएकाले सूर्यको प्रकाश एकै पटक सबै भागमा पर्दैन। सूर्यतिर फर्केको आधा भागमा मात्र प्रकाश पर्छ। प्रकाश परेको भागमा दिन हुन्छ। बाँकी आधा भागमा रात हुन्छ।

पृथ्वी पङ्खा वा फिरफिरे जस्तै एकै ठाउँमा फनफनी घुमिरहन्छ। यो एउटा काल्पनिक रेखाको वरिपरि घुम्छ। यो रेखालाई अक्ष भनिन्छ। अक्ष उत्तरी ध्रुवदेखि पृथ्वीको केन्द्र हुँदै दक्षिणी ध्रुवसम्म पुग्छ। पृथ्वी आफ्नै अक्षमा घुम्ने कामलाई परिभ्रमण वा दैनिक गति भनिन्छ। एक फन्को घुम्न करिब २४ घण्टा लाग्छ। यही २४ घण्टामा एउटा दिन र एउटा रात हुन्छ।

पृथ्वी घुम्दै जाँदा हरेक ठाउँ पालैपालो उज्यालो भागमा आउँछ। उज्यालोमा पस्ने बेला त्यहाँ बिहान हुन्छ। अँध्यारोमा पस्ने बेला साँझ हुन्छ।

पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्छ। त्यसैले सूर्य, चन्द्रमा र ताराहरू पूर्वमा उदाएर पश्चिममा अस्ताएको देखिन्छ। वास्तवमा ती पृथ्वीको वरिपरि घुमेका होइनन्। गुडिरहेको गाडीबाट हेर्दा बाटोछेउका रुख र खम्बा पछाडितिर गएझैँ देखिन्छन्। त्यस्तै पृथ्वी घुम्दा आकाशका पिण्ड घुमेझैँ देखिन्छन्।

पृथ्वी घुमेको हामीलाई किन थाहा हुँदैन? पृथ्वी धेरै ठुलो छ र एकनासले घुम्छ। हामी, घर, रुख र हावा सबै पृथ्वीसँगै घुम्छौँ। त्यसैले घुमेको अनुभव हुँदैन, जसरी चिल्लो बाटोमा गुडेको बसभित्र बस्दा हुँदैन।

पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्ने भएकाले पूर्वमा पहिले बिहान हुन्छ। नेपालको पूर्वी सिमाना मेचीमा घाम झुल्किँदा पश्चिमी सिमाना महाकालीमा झुल्किसकेको हुँदैन।

ऋतु परिवर्तन

पृथ्वी अक्षमा घुम्दै सूर्यको वरिपरि पनि फन्को मार्छ। सूर्यको परिक्रमा गर्दा पृथ्वी एउटै बाटो हुँदै हिँड्छ। यो बाटोलाई पृथ्वीको कक्ष भनिन्छ। पृथ्वीले सूर्यको वरिपरि घुम्ने कामलाई परिक्रमण वा वार्षिक गति भनिन्छ।

सूर्यको एक फन्को लगाउन पृथ्वीलाई ३६५ दिन ५ घण्टा ४८ मिनेट ४६ सेकेन्ड लाग्छ। यही समय एक वर्ष हो। वर्षलाई १२ महिनामा बाँडिएको छ। दैनिक गतिले दिन र वार्षिक गतिले वर्षको हिसाब गर्न सजिलो भएको छ।

वर्षभरि गर्मी, वर्षा, जाडो र सुक्खा पालैपालो आउँछन्। हावापानीको यस्तो नियमित फेरबदललाई ऋतु परिवर्तन भनिन्छ। नेपालमा हरेक वर्ष असार, साउन र भदौमा झरी पर्छ। संसारभरि सामान्यतया चार ऋतु मानिन्छन्: वसन्त, ग्रीष्म, शरद् र हिउँद। नेपालमा भने छ ऋतु मान्ने चलन छ।

ऋतु	महिना	विशेषता
वसन्त	चैत, वैशाख	रुखमा नयाँ पालुवा आउँछ; अलि अलि गर्मी हुन्छ।
ग्रीष्म	जेठ, असार	धेरै गर्मी हुन्छ; असारदेखि झरी सुरु हुन्छ।
वर्षा	साउन, भदौ	धेरै पानी पर्छ; गर्मी पनि हुन्छ।
शरद्	असोज, कात्तिक	आकाश खुला हुन्छ; फूल फुल्छन्; न धेरै जाडो न धेरै गर्मी।
हेमन्त	मङ्सिर, पुस	पतझड रुखका पात झर्छन्; जाडो बढ्छ।
शिशिर	माघ, फागुन	निकै कम पानी पर्छ; जाडो हुन्छ।

ऋतु किन फेरिन्छन्? पृथ्वीको अक्ष ठाडो छैन। यो करिब २३.५ डिग्री ढल्केको छ। अनि वर्षभरि एउटै दिशातिर ढल्केर सूर्यको परिक्रमा गर्छ। त्यसैले वर्षको एउटा भागमा उत्तरी गोलार्ध सूर्यतिर ढल्किन्छ। त्यति बेला उत्तरी गोलार्धमा सूर्यको किरण ठाडो पर्छ, दिन लामा हुन्छन् र ग्रीष्म ऋतु हुन्छ। त्यसै बेला दक्षिणी गोलार्धमा हिउँद हुन्छ। छ महिनापछि दक्षिणी गोलार्ध सूर्यतिर ढल्किन्छ। अनि दक्षिणी गोलार्धमा ग्रीष्म र उत्तरी गोलार्धमा हिउँद हुन्छ।

ऋतु परिवर्तनका मुख्य दिन

सूर्यको किरण वर्षभरि कहिले कर्कटरेखामाथि, कहिले भूमध्यरेखामाथि र कहिले मकररेखामाथि सिधा पर्छ। सिधा पर्ने ठाउँ बिस्तारै उत्तर र दक्षिण सर्दै जान्छ। यसका चार मुख्य दिन छन्। मिति हरेक वर्ष एक दिन यता वा उता पर्न सक्छ।

जुन २१ (असार ७ तिर): सूर्यको किरण उत्तरी गोलार्धको कर्कटरेखामाथि सिधा पर्छ। उत्तरी गोलार्धको धेरै भाग सूर्यतिर फर्केको हुन्छ। त्यसैले यहाँ वर्षकै सबैभन्दा लामो दिन र छोटो रात हुन्छ। यसपछि सिधा किरण पर्ने ठाउँ दक्षिणतिर सर्न थाल्छ र उत्तरी गोलार्धमा दिन क्रमशः छोटा हुन थाल्छन्।

सेप्टेम्बर २३ (असोज ७ तिर): सूर्यको किरण भूमध्यरेखामाथि सिधा पर्छ। दुवै गोलार्धमा प्रकाश बराबर बाँडिन्छ। त्यसैले संसारभरि दिन र रात करिब बराबर हुन्छन्। उत्तरी गोलार्धमा शरद् र दक्षिणी गोलार्धमा वसन्त ऋतु हुन्छ।

डिसेम्बर २२ (पुस ७ तिर): सूर्यको किरण दक्षिणी गोलार्धको मकररेखामाथि सिधा पर्छ। दक्षिणी गोलार्धमा सबैभन्दा लामो दिन र उत्तरी गोलार्धमा सबैभन्दा छोटो दिन हुन्छ। नेपालमा किरण छड्के पर्छ र जाडो हुन्छ। यसपछि सिधा किरण पर्ने ठाउँ उत्तरतिर सर्न थाल्छ।

मार्च २१ (चैत ७ तिर): सूर्यको किरण फेरि भूमध्यरेखामाथि सिधा पर्छ। दिन र रात फेरि करिब बराबर हुन्छन्। उत्तरी गोलार्धमा वसन्त र दक्षिणी गोलार्धमा शरद् ऋतु हुन्छ।

अभ्यास

पृथ्वीको बाहिरी सतहलाई धरातल भनिन्छ। धरातलमा पानी र जमिन दुवै छन्। पानीका मुख्य ठुला भाग महासागर हुन्। सागर, ताल, नदी र पोखरी पनि पानीकै भाग हुन्। जमिनमा महादेश र टापु छन्।

जमिनको सतह जताततै एकनास छैन। कतै समथर मैदान छ, कतै पहाड र हिमाल छन्। कतै बेँसी, उपत्यका र उच्च समस्थली छन्। जमिनका यस्ता रूपलाई धरातलीय स्वरूप वा भूस्वरूप भनिन्छ।

पहाड

वरपरको जमिनभन्दा धेरै माथि उठेको अग्लो भूभागलाई पहाड भनिन्छ। अग्ला र हिउँ ढाकेका पहाडलाई हामी हिमाल भन्छौँ। सबै पहाड एकै तरिकाले बनेका हुँदैनन्। बन्ने तरिका र रूपका आधारमा पहाड चार प्रकारका छन्।

१. मोडदार पहाड: पृथ्वीको बाहिरी पत्र ठुला ठुला ढिक्कामा बाँडिएको छ। यी ढिक्का बिस्तारै सरिरहन्छन्। दुई ढिक्का एकअर्कातिर सर्दा बिचको जमिन थिचिन्छ। चट्टानका तह कपडा खुम्चिएझैँ मोडिएर माथि उठ्छन्। यसरी बनेको लामो शृङ्खलाबद्ध पहाडलाई मोडदार पहाड भनिन्छ।

हिमालयसहित नेपालका पहाड मोडदार पहाड हुन्। भारतीय ढिक्का एसियाली ढिक्कातिर धकेलिँदा करिब पाँच करोड वर्षदेखि हिमालय बन्दै आएको छ। युरोपको आल्प्स, दक्षिण अमेरिकाको एन्डिज र उत्तर अमेरिकाको रकी पर्वत पनि मोडदार पहाड हुन्।

२. ढिक्के पहाड: पृथ्वीभित्रको हलचलले कहिलेकाहीँ जमिन लामो चिरा परेर फुट्छ। दुई चिराबिचको जमिन माथि उठ्न सक्छ। वा दायाँबायाँको जमिन भासिएर बिचको भाग अग्लो रहन सक्छ। यसरी बनेको पहाडलाई ढिक्के पहाड भनिन्छ। यसको टुप्पो चुच्चो हुँदैन, टेबुलको माथिल्लो भागजस्तो समतल हुन्छ। जर्मनीको ब्ल्याक फरेस्ट र भारतको सतपुडा पर्वत ढिक्के पहाडका उदाहरण हुन्।

३. ज्वालामुखी पहाड: ज्वालामुखी फुट्दा पग्लिएको चट्टान, खरानी र ढुङ्गा बाहिर निस्कन्छन्। ती पदार्थ मुखको वरिपरि थुप्रिँदै र सेलाउँदै जान्छन्। यसरी तहमाथि तह थपिएर बनेको सोली आकारको पहाडलाई ज्वालामुखी पहाड भनिन्छ। यसको टुप्पामा खाल्डो हुन्छ। त्यो खाल्डोलाई क्रेटर भनिन्छ। यस्ता पहाडमा धेरै प्रकारका खनिज पाइन्छन्। जापानको फुजी र अफ्रिकाको किलिमन्जारो ज्वालामुखी पहाड हुन्।

४. अवशिष्ट पहाड: अवशिष्ट भनेको बाँकी रहेको हो। नदी, हिमनदी, वर्षा र हावाले पहाडको सतह लाखौँ वर्षसम्म बिस्तारै खियाइरहन्छन्। नरम चट्टान छिटो खिइन्छ, कडा चट्टान ढिलो। अन्त्यमा कडा भाग मात्र बाँकी रहन्छ। यसरी खिइएर बाँकी रहेको होचो पहाडलाई अवशिष्ट पहाड भनिन्छ। भारतको अरावली पर्वत यसको उदाहरण हो।

पठार, मैदान र बेँसी

पठार (उच्च समस्थली): वरपरको जमिनभन्दा अग्लो तर माथि फराकिलो र समतल भूभागलाई पठार वा उच्च समस्थली भनिन्छ। नेपालको उत्तरमा रहेको तिब्बतको पठार संसारकै सबैभन्दा अग्लो र ठुलो पठार हो। यसको औसत उचाइ ४,५०० मिटरभन्दा बढी छ। भारतको दक्कनको पठार अर्को उदाहरण हो।

मैदान: अग्लोहोचो नभएको समथर जमिनलाई मैदान भनिन्छ। नदीले बगाएर ल्याएको माटो थुप्रिएर धेरै मैदान बनेका छन्। त्यसैले यस्ता मैदान प्रायः मलिला हुन्छन्। नेपालको तराई र भित्री मधेस यसका उदाहरण हुन्। समुद्रको किनारमा छालले ल्याएको बालुवा र माटो थुप्रिएर पनि मैदान बन्छन्।

बेँसी र उपत्यका: पहाडका बिचमा नदीले ल्याएको माटो र बालुवा थुप्रिएर साना ठुला समथर भाग बन्छन्। नदीकिनारका यस्ता होचा फाँटलाई बेँसी भनिन्छ। चारैतिर पहाडले घेरिएको फराकिलो समथर भागलाई उपत्यका भनिन्छ, जस्तै काठमाडौँ र पोखरा उपत्यका। बेँसी र उपत्यकाको मलिलो माटो खेतीका लागि उपयुक्त हुन्छ।

जलमण्डल र महासागर

पृथ्वीको धरातलमा रहेका सबै पानीका भागलाई जलमण्डल भनिन्छ। पृथ्वीको सतहको करिब ७१ प्रतिशत भाग पानीले ढाकेको छ। जलमण्डलमा महासागर, सागर, खाडी, ताल र नदी पर्छन्।

जलमण्डलका सबैभन्दा ठुला भाग महासागर हुन्। संसारमा पाँच महासागर छन्: प्रशान्त, आन्ध्र, हिन्द, सुमेरु र कुमेरु। प्रशान्त महासागर सबैभन्दा ठुलो र गहिरो छ। तीनतिर जमिनले घेरिएको समुद्रको भागलाई खाडी भनिन्छ, जस्तै बङ्गालको खाडी, अरबको खाडी र मेक्सिकोको खाडी। लाल सागर र भूमध्य सागर सागरका उदाहरण हुन्। क्यास्पियन सागर नामले सागर भए पनि जमिनले घेरिएको संसारकै सबैभन्दा ठुलो ताल हो। रुसको बैकाल र उत्तर अमेरिकाको सुपेरियर पनि ठुला ताल हुन्। अमेजन, नाइल, ह्वाङहो, गङ्गा र कोसी जस्ता नदी पनि जलमण्डलकै भाग हुन्।

अभ्यास

पहाड, मैदान र पठार सधैँ एकनासले रहँदैनन्। आज पहाड भएको ठाउँमा लाखौँ वर्षअघि समुद्र वा मैदान हुन सक्छ। आज मैदान भएको ठाउँमा लाखौँ वर्षपछि पहाड बन्न सक्छ। धरातलमा परिवर्तन ल्याउने कामहरू निरन्तर भइरहन्छन्। यस्ता तत्त्व दुई प्रकारका छन्: आन्तरिक र बाह्य।

आन्तरिक तत्त्व

पृथ्वीको भित्री भागमा सक्रिय भएर सतहमा परिवर्तन ल्याउने तत्त्वलाई आन्तरिक तत्त्व भनिन्छ। भूकम्प र ज्वालामुखी आन्तरिक तत्त्व हुन्।

भूकम्प: पृथ्वीभित्रका चट्टानका ठुला ढिक्का सर्दा वा फुट्दा कम्पन पैदा हुन्छ। त्यसको तरङ्ग सतहमा आइपुगेर जमिन हल्लिनुलाई भूकम्प भनिन्छ। भूकम्पले जमिनमा चिरा पार्छ, खाल्डा बनाउँछ र पहिरो खसाल्छ। कहिलेकाहीँ जमिनको सतह माथि उठ्छ वा भासिन्छ।

ज्वालामुखी: पृथ्वीभित्र धेरै तातो भएर पग्लिएका चट्टान लेदो अवस्थामा रहेका हुन्छन्। यसलाई म्याग्मा भनिन्छ। म्याग्मा कहिलेकाहीँ सतहको कमजोर भाग फुटाएर जोडले बाहिर निस्कन्छ। यसलाई ज्वालामुखी भनिन्छ। बाहिर निस्केको म्याग्मालाई लाभा भनिन्छ। लाभा, खरानी र ढुङ्गा थुप्रिएर पहाड बन्छ। लाभाले नदीको बाटो थुन्दा ताल बन्छ। होचा भाग र खोच पुरिएर अग्ला हुन्छन्।

बाह्य तत्त्व

पृथ्वीको सतहमै सक्रिय रहेर परिवर्तन ल्याउने तत्त्वलाई बाह्य तत्त्व भनिन्छ। नदी, हिमनदी, हावा, वर्षा, जीवजन्तु र वनस्पति बाह्य तत्त्व हुन्। यिनले सतहलाई बिस्तारै खियाउँछन्, बगाउँछन् र अर्को ठाउँमा थुपार्छन्। सतह यसरी खिइँदै जाने कामलाई क्षयीकरण भनिन्छ।

नदी: नदी अग्लो ठाउँबाट होचो ठाउँतिर बग्छ। भिरालो बाटोमा नदी छिटो बग्छ र चट्टान खियाउँदै बगाउँछ। यसले गहिरा खोच र बेँसी बनाउँछ। किनारको जमिन काटिँदा पहिरो पनि जान्छ। समथर ठाउँमा पुगेपछि नदीको वेग घट्छ। त्यसपछि नदीले बगाएर ल्याएको माटो, बालुवा र ढुङ्गा त्यहीँ थुपार्छ। यसरी लाखौँ वर्षमा तराईजस्ता मलिला मैदान बनेका छन्।

हिमनदी: अग्ला हिमालमा सधैँ हिउँ जमेको हुन्छ। माथि हिउँ थपिँदै गएपछि तलको हिउँ थिचिएर बरफ बन्छ। यो बरफ आफ्नै भारले बिस्तारै तल सर्छ। यसरी बग्ने बरफको नदीलाई हिमनदी भनिन्छ। धेरैजसो हिमनदी दिनमा केही सेन्टिमिटरदेखि एक मिटरजति मात्र सर्छन्। त्यसैले बगेको देखिँदैन। हिमनदीले बाटोका चट्टान र माटो सोहोरेर तल ल्याउँछ र U आकारका खोच बनाउँछ। तल पुगेर बरफ पग्लिँदा ल्याएका ढुङ्गा र माटो थुपार्छ।

हावा: मरुभूमिमा हावा जोडले बहन्छ। यसले बालुवा उडाएर अर्को ठाउँमा थुपार्छ र बालुवाका ढिस्का बनाउँछ। हावाले उडाएका बालुवाका कणले चट्टानलाई खियाएर अनौठा आकार बनाउँछन्। मुस्ताङतिर हावा र पानीले खियाएका माटाका अग्ला खम्बाजस्ता आकार देख्न सकिन्छ।

वर्षा: वर्षाको पानीले धुलो, माटो र नरम चट्टान बगाएर नदीसम्म पुर्‍याउँछ। चट्टानका धाँजामा पानी छिरेर जमिन कमजोर हुन्छ र पहिरो जान्छ। यसरी वर्षाले धरातललाई हरेक वर्ष बिस्तारै फेरिरहन्छ।

जीवजन्तु र वनस्पति: मुसा, दुम्सी, खरायो, गँड्यौला र कमिलाले जमिनमा दुलो खनेर माटो बाहिर निकाल्छन्। दुलामा पानी पसेर जमिन कमजोर हुन्छ। रुख बिरुवाका जरा चट्टानका धाँजामा छिर्दै मोटाउँदा चट्टान फुट्छ। टुक्रिएका चट्टान र माटोलाई वर्षाको भेल, नदी र हावाले अर्को ठाउँमा लगेर थुपार्छन्। मानिसले सडक खन्दा, खानी खोल्दा र वन फँडानी गर्दा पनि धरातल छिटो फेरिन्छ।

यी सबै काम लगातार चल्दा लामो समयमा अग्ला भूभाग होचा र समतल हुँदै जान्छन्। होचा भूभाग पुरिएर अग्ला हुन्छन्। यसरी नयाँ भूस्वरूप देखा पर्छन्।

अभ्यास

प्रकृति र मानिसबिच सिधा सम्बन्ध छ। मानिसले आफू बस्ने ठाउँको जमिन, हावापानी र स्रोतअनुसार आफ्नो जीवन मिलाउँदै लगेका छन्। कस्तो लुगा लगाउने, के खाने, कस्तो घर बनाउने र के काम गर्ने भन्ने कुरामा ठाउँको प्रभाव पर्छ। चालचलन र संस्कृति पनि त्यसैअनुसार बनेका हुन्छन्।

मानिस आफ्नो ठाउँमा काम गर्न पनि सिपालु बन्छन्। मरुभूमिका मानिस बालुवामा हिँड्ने तरिका जान्दछन्। पहाडका मानिस उकालो ओरालो हिँड्न बानी परेका हुन्छन्। समुद्र, ठुला नदी र तालछेउ बस्नेहरू पौडी खेल्न, डुङ्गा चलाउन र माछा मार्न जान्दछन्।

हावापानी र जीवनशैली

होचो ठाउँमा गर्मी र अग्लो ठाउँमा चिसो हुन्छ। त्यसैले धरातलसँगै हावापानीले पनि मानिसको जीवनमा प्रभाव पार्छ। चिसो ठाउँका मानिस बाक्लो र न्यानो लुगा लगाउँछन्, तातो पेय र चिल्लो खाना बढी खान्छन्। गर्मी ठाउँका मानिस पातलो सुती लुगा लगाउँछन् र चिसो पेय पिउँछन्। मैदानमा घना बस्ती हुन्छ। पहाडमा भने घर छरिएर बसेका हुन्छन्।

नेपालका घर

नेपालमा पनि धरातल र हावापानीको प्रभाव घरमै प्रस्ट देखिन्छ। मानिसले आफ्नो वरिपरि सजिलै पाइने सामग्रीले, ठाउँको मौसमअनुसार घर बनाएका छन्।

तराई: तराईमा काठ, बाँस, खर र माटो सजिलै पाइन्छ। त्यसैले पुराना घर यिनैबाट बनेका हुन्छन्। गर्मी हुने भएकाले छानो अग्लो र भित्ता पातलो हुन्छ, ठुला दलान हुन्छन्। सर्प, लामखुट्टे र बाढीबाट जोगिन कतिपय घर खम्बामा उचालेर बनाइन्छन्।

पहाड: पहाडमा धेरै पानी पर्छ। त्यसैले छानो भिरालो बनाइन्छ। ढुङ्गा र माटो सजिलै पाइने हुँदा भित्ता ढुङ्गा र माटोले लगाइन्छ। छानोमा खर, स्लेट वा खपडा राखिन्छ। घाम राम्रो लाग्ने गरी घर प्रायः दक्षिणतिर फर्काइन्छ।

हिमाली भेग: हिमाली र हिमालपारिका भेगमा पानी कम पर्छ, हिउँ बढी पर्छ। त्यसैले छानो समतल र माटाले छाइन्छ। छानामा दाउरा र घाँस सुकाइन्छ। जाडो धेरै हुने भएकाले भित्ता बाक्ला र झ्याल साना र थोरै बनाइन्छन्। धेरै घर एकअर्कामा टाँसिएर बनाइन्छन्।

काम र सिप

धरातलले मानिसको काम र सिपमा पनि प्रभाव पार्छ। तराईका मानिस टाउकामा भारी बोकेर सजिलै हिँड्छन्। पहाडका मानिस डोकोमा नाम्लो लगाएर पिठिउँमा भारी बोक्छन्। हिमाली भेगका शेर्पा हिमाल चढ्न संसारभर प्रसिद्ध छन्।

नदीकिनारका मलिला फाँटमा बस्ने मानिसको मुख्य पेसा खेती हुन्छ। घाँसे मैदान र लेकमा बस्नेहरू पशुपालन गर्छन्। समुद्रकिनारका मानिस माछा मार्छन्। हिमाली भेगमा जडीबुटी सङ्कलन र पर्यटन मुख्य आम्दानी हुन्।

अभ्यास

नेपाल मनसुनी हावापानीको क्षेत्रमा पर्छ। यहाँ गर्मी याममा धेरै पानी पर्छ र हिउँदमा जाडो र सुक्खा हुन्छ। असार, साउन र भदौमा सबैभन्दा धेरै पानी पर्छ। पुस, माघ र फागुनमा निकै कम पानी पर्छ। तराईमा गर्मी, पहाडमा न धेरै जाडो न धेरै गर्मी र हिमाली भेगमा चिसो हावापानी पाइन्छ। ठाउँ र समयअनुसार हावापानी फरक हुनुका मुख्य कारण यस्ता छन्।

मनसुनी वर्षा

गर्मी याममा सूर्यको किरण कर्कटरेखातिर सिधा पर्छ। एसियाको जमिन समुद्रभन्दा छिटो तात्छ। तातेको हावा हलुका भएर माथि जान्छ र जमिनमाथि हावाको चाप कम हुन्छ। त्यो ठाउँ भर्न दक्षिणको हिन्द महासागरबाट जलवाष्प र बादल बोकेको वायु जमिनतिर बहन्छ। यसलाई मनसुनी वायु भनिन्छ।

मनसुनी वायुको एउटा शाखा बङ्गालको खाडीबाट उत्तर हुँदै पश्चिमतिर मोडिन्छ र पूर्वबाट नेपाल पस्छ। उत्तरको हिमालयले यसलाई अगाडि जान दिँदैन। बादल पहाडसँग ठोक्किएर माथि चढ्छ, चिसिन्छ र पानी पार्छ। यसलाई मनसुनी वर्षा भनिन्छ। मनसुन पूर्वबाट आउने भएकाले पूर्वी नेपालमा पहिले र धेरै पानी पर्छ। पश्चिमतिर क्रमशः कम हुँदै जान्छ।

नेपालमा वर्षभरि पर्ने पानीको करिब ८० प्रतिशत मनसुनबाटै पर्छ। मनसुनी वर्षा धानखेतीका लागि अत्यन्त उपयोगी छ। धेरैजसो किसान रोपाइँका लागि यसैको भर पर्छन्। तर धेरै पानी पर्दा खोलामा बाढी आउँछ, पहाडमा पहिरो खस्छ र तराईका बस्ती डुबानमा पर्छन्।

हिउँदमा सूर्यको किरण मकररेखातिर सिधा पर्छ। एसिया सूर्यबाट टाढा पर्छ र चिसो हुन्छ। यति बेला चिसो र सुक्खा वायु जमिनबाट हिन्द महासागरतिर बहन्छ। त्यसैले बादल आउन पाउँदैन र हिउँदमा नेपाल सुक्खा हुन्छ। आकाश खुला हुन्छ। हिलो नहुने भएकाले यात्रा गर्न सजिलो हुन्छ। तर धेरै धुलो उड्छ। बिहानपख कुहिरो लाग्छ र तुसारो पर्छ। हिमाली र अग्ला पहाडी भेगमा हिउँ पर्छ। तराईमा केही दिन हुस्सु लागेर शीतलहर चल्छ।

हिउँदे वर्षा

हिउँदमा पश्चिमबाट एक किसिमको वायु आउँछ। यसलाई पश्चिमी वायु भनिन्छ। यो भूमध्य सागरबाट जलवाष्प र बादल बोकेर इरान, अफगानिस्तान र पाकिस्तान हुँदै आउँछ। बाटोभरि पानी पार्दै आउने भएकाले नेपाल पुग्दा थोरै मात्र पानी बाँकी रहन्छ। कहिलेकाहीँ हावाहुरीसहित पानी पर्छ। अग्ला ठाउँमा हिउँ पर्छ।

पश्चिमी वायु पश्चिमबाट आउने भएकाले हिउँदे वर्षा पश्चिमी नेपालमा बढी हुन्छ। पूर्वतिर क्रमशः घट्दै जान्छ। यो पानी गहुँ, जौ, तोरी जस्ता हिउँदे बाली र स्याउ जस्ता फलफूलका लागि निकै उपयोगी हुन्छ। सुक्खा याममा मानिस, पशु र चराचुरुङ्गीलाई पानी पनि मिल्छ।

उचाइअनुसार तापक्रम

नेपाल अक्षांशका हिसाबले गर्मी हावापानीको क्षेत्रमा पर्छ। तर यहाँ दक्षिणबाट उत्तरतिर जमिन छिटो अग्लो हुँदै जान्छ। उचाइ बढ्दै जाँदा तापक्रम घट्दै जान्छ: हरेक एक हजार मिटर माथि जाँदा करिब ६.५ डिग्री सेल्सियस। त्यसैले उत्तरतिर जाँदा हावापानी चिसो हुँदै जान्छ।

हिमाली प्रदेश धेरै अग्लो भएकाले वर्षभरि चिसो हुन्छ। पहाडी प्रदेशमा न धेरै जाडो न धेरै गर्मी हुने समशीतोष्ण हावापानी हुन्छ: हिउँदमा अलि जाडो र गर्मीमा अलि गर्मी। तर पहाडका होचा बेँसी र उपत्यकामा गर्मी हुन्छ। तराई र भित्री मधेस होचो भएकाले वर्षभरि जसो गर्मी हुन्छ। हिउँदमा भने केही दिन ठन्डी हुन्छ।

अभ्यास

धरातलीय स्वरूपले मानिसको बसोबास, पेसा, खानपान, पहिरन र रहनसहनमा प्रभाव पार्छ। नेपालको धरातललाई तीन प्रदेशमा बाँडिन्छ: हिमाली, पहाडी र तराई।

हिमाली प्रदेश

यस प्रदेशमा अग्ला अग्ला हिमाल छन्। करिब ५,००० मिटरभन्दा माथि वर्षभरि हिउँले ढाकेको हुन्छ। गर्मी याममा अलि न्यानो भए पनि वर्षभरि चिसो हुन्छ। जमिन उबडखाबड छ। हिउँ पर्दा जनजीवन प्रायः ठप्प हुन्छ। सडक, बिजुली, अस्पताल जस्ता पूर्वाधार कम छन्। भूगोल विकट र हावापानी कठोर भएकाले नेपालका थोरै मानिस मात्र यहाँ बस्छन्।

नेपालका सबै ठुला नदी यसै प्रदेशका हिमनदी र हिमतालबाट निस्कन्छन्। संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) सहित कञ्चनजङ्घा, ल्होत्से, मकालु, चोओयु, धौलागिरि, मनास्लु, अन्नपूर्ण, निलगिरि, अपि र सैपाल जस्ता हिमाल यहीँ छन्। गहिरा हिमाली खोच पनि छन्। पदयात्रा, पर्वतारोहण, दृश्यावलोकन र साहसिक खेलका लागि यो प्रदेश संसारभर प्रसिद्ध छ।

यहाँ जडीबुटी, पशुपालन र स्याउ खेती राम्रो हुन्छ। अन्नबालीका लागि भने यो प्रदेश त्यति उपयुक्त छैन। वर्षमा एउटा बाली मात्र फल्छ: जौ, उवा, फापर, कोदो, करु र आलु। मानिस जौ, करु र उवाको सातु, ढिँडो, मासु र सागपात खान्छन्। नुन, घिउ र दुध मिसाएको पोसिलो चिया पिउँछन्। वर्षभरि बाक्ला लुगा लगाउँछन्। जडीबुटी सङ्कलन र पशुपालन आम्दानीका मुख्य आधार हुन्। पर्यटन व्यवसाय पनि बढ्दो छ।

पहाडी प्रदेश

पहाडी प्रदेशको हावापानी रमाइलो छ र जमिन मध्यम उचाइको छ। यहाँ पुराना पुराना मानव बस्ती छन्। यो प्रदेश बसोबास, पशुपालन, फलफूल र अन्नबाली खेतीका लागि उपयुक्त छ। साहसिक खेल, घुमफिर र खेलकुद तालिमका लागि पनि आकर्षक छ। तर भिरालो जमिन भएकाले सडक, पुल र भवन बनाउन गाह्रो र खर्चिलो हुन्छ।

मेचीदेखि महाकालीसम्म फैलिएका यस प्रदेशका डाँडालाई हिमाली नदीहरूले छुट्याएका छन्। उपत्यका, टार, बेँसी र डाँडा यहाँका भूस्वरूप हुन्। काठमाडौँ, पोखरा र पाँचखाल जस्ता उपत्यका यहीँ छन्। नदीका बेँसीमा प्रशस्त अन्न फल्छ। भिरालो डाँडामा गरा बनाएर खेती गरिन्छ। जागिर, व्यापार, खेती, पशुपालन, फलफूल खेती र पर्यटन यहाँका मुख्य आर्थिक काम हुन्।

यहाँ दालभात, ढिँडो, मासु, सागपात र गेडागुडी खाइन्छ। चिया पिइन्छ। हिउँद चिसो र गर्मी तातो हुने भएकाले मौसमअनुसार बाक्ला र पातला लुगा लगाइन्छ।

तराई प्रदेश

नेपालको दक्षिणमा पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको समथर जमिन तराई हो। होचो र समथर भएकाले यहाँ वर्षभरि जसो गर्मी हुन्छ। मलिलो माटो, प्रशस्त पानी र सिँचाइको सुविधाले यहाँ धेरै किसिमका बाली प्रशस्त फल्छन्। त्यसैले तराईलाई नेपालको अन्नभण्डार भनिन्छ।

हिमाल र पहाडबाट धेरै मानिस बसाइँ सरेर तराई आएका छन्। २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालका आधाभन्दा बढी मानिस तराईका जिल्लामा बस्छन्। बस्ती र सहर बढ्दा खेतीयोग्य जमिनमा घर बन्दै गएका छन्। नेपालका धेरैजसो उद्योग र ठुला सहर पनि यहीँ छन्।

तराईमा साल, सिसौ र खयरका घना जङ्गल छन्। यी वन नेपालका बहुमूल्य सम्पत्ति हुन्। घाँसे मैदान र झाडीमा हात्ती, बाघ, गैँडा, चितुवा, अर्ना, सर्प र धेरै किसिमका चराचुरुङ्गी पाइन्छन्। जागिर, व्यापार, खेती, पशुपालन, उद्योग र पर्यटन यहाँका मुख्य आर्थिक काम हुन्।

यहाँ दालभात, रोटी, माछामासु, सागपात र गेडागुडी खाइन्छ। वर्षभरि गर्मी हुने भएकाले प्रायः पातला लुगा लगाइन्छ।

विषय	हिमाली प्रदेश	पहाडी प्रदेश	तराई प्रदेश
हावापानी	वर्षभरि चिसो, हिउँ पर्ने	न धेरै जाडो न धेरै गर्मी	वर्षभरि जसो गर्मी
भूस्वरूप	अग्ला हिमाल, गहिरा खोच	डाँडा, उपत्यका, टार, बेँसी	समथर मैदान, चुरे र भित्री मधेस
मुख्य बाली	जौ, उवा, फापर, आलु, स्याउ	धान, मकै, कोदो, गहुँ, फलफूल	धान, गहुँ, उखु, दलहन, तेलहन
मुख्य पेसा	पशुपालन, जडीबुटी, पर्यटन	खेती, जागिर, व्यापार, पर्यटन	खेती, उद्योग, व्यापार, जागिर
बस्ती	पातलो र छरिएको	छरिएको, पुराना बस्ती	घना, ठुला सहर

अभ्यास

वि.सं. २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि नेपाल सङ्घीय शासन प्रणालीमा गयो। वि.सं. २०७२ असोज ३ मा जारी नेपालको संविधानले देशलाई सात प्रदेशमा बाँडेको छ। प्रदेशका नाम र स्थायी राजधानी प्रदेश सभाले तोकेका हुन्। प्रदेशभित्र जिल्ला र जिल्लाभित्र गाउँपालिका र नगरपालिका छन्। नेपालमा ७७ जिल्ला र ७५३ स्थानीय तह छन्।

कोशी प्रदेश

कोशी प्रदेश नेपालको सबैभन्दा पूर्वमा छ। यसले देशको करिब १७.६ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। यसको पूर्वमा भारतका सिक्किम र पश्चिम बङ्गाल, दक्षिणमा बिहार, उत्तरमा चीनको तिब्बत र पश्चिममा मधेश र बागमती प्रदेश छन्। यसमा हिमाल, पहाड र तराईका १४ जिल्ला छन्। राजधानी विराटनगर हो। २०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ नेपालका १७.०१ प्रतिशत मानिस बस्छन्।

यहाँ ब्राह्मण, क्षेत्री, राई, लिम्बू, थारू, लेप्चा, तामाङ, गुरुङ, मेचे, कोचे, यादव, राजवंशी लगायतका धेरै जातिको बसोबास छ। नेपाली, मैथिली, लिम्बू, राई भाषाहरू, थारू, मगर र लेप्चा भाषा बोलिन्छन्।

संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, ल्होत्से, मकालु र चोओयु यस प्रदेशका गौरव हुन्। सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज, मकालु बरुण राष्ट्रिय निकुञ्ज, कोसी टप्पु वन्यजन्तु आरक्ष र कञ्चनजङ्घा संरक्षण क्षेत्र यहीँ छन्। अन्तुडाँडा, कन्याम, भेडेटार र नाम्चे मुख्य पर्यटकीय स्थल हुन्। ताप्लेजुङको पाथिभरा, इलामको माइपोखरी, सुनसरीको बराहक्षेत्र, दन्तकाली र पिण्डेश्वर, बुढासुब्बा, खोटाङको हलेसी, झापाको सतासीधाम र धनकुटाको छिन्ताङ प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हुन्।

मधेश प्रदेश

मधेश प्रदेश नेपालको दक्षिणपूर्वमा छ। यो क्षेत्रफलमा सबैभन्दा सानो प्रदेश हो, देशको करिब ६.५ प्रतिशत। यसको पूर्व र उत्तरपूर्वमा कोशी, उत्तर र पश्चिममा बागमती प्रदेश र दक्षिणमा भारतको बिहार छ। यसमा तराईका आठ जिल्ला छन्। उत्तरी भागमा चुरे पर्वत पनि पर्छ। राजधानी जनकपुरधाम हो। २०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ नेपालका २०.९७ प्रतिशत मानिस बस्छन्। जनघनत्व सबैभन्दा बढी यहीँ छ।

यहाँ यादव, थारू, तेली, कोइरी, ब्राह्मण, तामाङ लगायतका जाति र मुस्लिम समुदायको बसोबास छ। मैथिली, भोजपुरी, बज्जिका, नेपाली, थारू र तामाङ भाषा बोलिन्छन्। पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्ज यसै प्रदेशमा छ। जनकपुरधाम, छिन्नमस्ता, गढीमाई र सलहेस फुलबारी प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हुन्। जनकपुर र सिम्रौनगढ ऐतिहासिक र पर्यटकीय स्थल हुन्। पूर्व–पश्चिम राजमार्ग यस प्रदेश हुँदै गएको छ।

बागमती प्रदेश

बागमती प्रदेशले देशको करिब १३.८ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। यसको पूर्वमा कोशी, दक्षिणमा मधेश प्रदेश र भारतको बिहार, उत्तरमा तिब्बत र पश्चिममा गण्डकी प्रदेश छन्। यसमा हिमाल, पहाड र भित्री मधेसका १३ जिल्ला छन्। राजधानी हेटौँडा हो। २०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ नेपालका २०.९७ प्रतिशत मानिस बस्छन्। जनसङ्ख्यामा यो सबैभन्दा ठुलो प्रदेश हो। सङ्घीय राजधानी काठमाडौँ पनि यसै प्रदेशमा छ।

यहाँ क्षेत्री, ब्राह्मण, तामाङ, नेवार, मगर, थामी, जिरेल, चेपाङ, थारू लगायतका जातिको बसोबास छ। नेपाली, तामाङ, नेपाल भाषा र चेपाङ भाषा बोलिन्छन्। लाङटाङ, शिवपुरी नागार्जुन र चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा गौरीशङ्कर संरक्षण क्षेत्र यहीँ छन्। रसुवाको गोसाइँकुण्ड, काठमाडौँ उपत्यकाका पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, बौद्धनाथ, बुढानीलकण्ठ, चाँगुनारायण, जामे मस्जिद र पाटनको कृष्णमन्दिर, दोलखाको कालिन्चोक र काभ्रेको पलाञ्चोक भगवती प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हुन्।

गण्डकी प्रदेश

गण्डकी प्रदेश नेपालको करिब बिच भागमा छ। यसले देशको करिब १४.६ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। यसको पूर्वमा बागमती, उत्तरमा तिब्बत, पश्चिममा कर्णाली र लुम्बिनी तथा दक्षिणमा लुम्बिनी प्रदेश छन्। नवलपुर जिल्लाको दक्षिणी छेउ, त्रिवेणीनजिक करिब चार किलोमिटर भारतको बिहारसँग पनि जोडिएको छ। यसमा हिमाल, पहाड र तराईका ११ जिल्ला छन्। राजधानी पोखरा हो। २०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ नेपालका ८.४६ प्रतिशत मानिस बस्छन्।

यहाँ मगर, गुरुङ, ब्राह्मण, क्षेत्री, नेवार, थकाली, दलित, थारू लगायतका जातिको बसोबास छ। नेपाली, मगर, गुरुङ, नेपाल भाषा, थकाली र थारू भाषा बोलिन्छन्। ढोरपाटन सिकार आरक्ष, अन्नपूर्ण र मनास्लु संरक्षण क्षेत्र यहीँ छन्। मुक्तिनाथ, बाग्लुङ कालिका, गोरखकाली, मनकामना र विन्ध्यवासिनी प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हुन्। पोखरा, बन्दीपुर, तिलिचो ताल, मुस्ताङ, गोरखा र लमजुङ मुख्य पर्यटकीय क्षेत्र हुन्।

लुम्बिनी प्रदेश

लुम्बिनी प्रदेश नेपालको मध्य र पश्चिमी भागमा छ। यसले देशको करिब १५.१ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। यसको पूर्वमा गण्डकी, उत्तरमा गण्डकी र कर्णाली, पश्चिममा कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेश र दक्षिणमा भारतका उत्तर प्रदेश र बिहार छन्। यसमा हिमाल, पहाड र तराईका १२ जिल्ला छन्। प्रदेश सभाले दाङको राप्ती उपत्यकाको देउखुरीलाई स्थायी राजधानी तोकेको छ। मुख्यमन्त्रीको कार्यालय २०७९ सालमा देउखुरीको भालुवाङ सरिसकेको छ, तर केही कार्यालय अझै बुटवलबाटै चल्छन्। २०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ नेपालका १७.५६ प्रतिशत मानिस बस्छन्।

यहाँ क्षेत्री, ब्राह्मण, थारू, मगर, मुस्लिम लगायतका समुदायको बसोबास छ। नेपाली, थारू, अवधी, मगर र भोजपुरी भाषा बोलिन्छन्। शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको जन्मस्थल लुम्बिनी, तिलौराकोट र बुद्धकालीन धेरै सम्पदा यहीँ छन्। दाङ र देउखुरीका फराकिला भित्री मधेस उपत्यका पनि यसै प्रदेशमा छन्।

सिस्ने लगायतका केही हिमाल यस प्रदेशमा पर्छन्। बाघ पाइने बर्दिया र बाँके राष्ट्रिय निकुञ्ज यहीँ छन्। पश्चिम राप्ती, बबई, तिनाउ, बाणगङ्गा र झिमरुक यहाँका मुख्य नदी हुन्; कर्णाली बर्दियाको पश्चिमी सिमाना हुँदै र नारायणी नवलपरासीको पूर्वी सिमाना हुँदै बग्छन्। स्वर्गद्वारी, तानसेन, लुम्बिनी र कपिलवस्तु प्रमुख पर्यटकीय स्थल हुन्। बागेश्वरी मन्दिर, रामग्राम, सुपा देउराली, पाल्पाको भैरवनाथ र रुरुक्षेत्र प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हुन्।

कर्णाली प्रदेश

कर्णाली प्रदेश नेपालको पश्चिम र उत्तरी भागमा छ। यसले देशको करिब १८.९ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। यो सबै प्रदेशभन्दा बढी हो। यसको पूर्वमा गण्डकी, पूर्व र दक्षिणमा लुम्बिनी, उत्तरमा तिब्बत र पश्चिममा सुदूरपश्चिम प्रदेश छन्। यसमा हिमाल र पहाडका १० जिल्ला छन्। राजधानी सुर्खेतको वीरेन्द्रनगर हो। २०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ नेपालका ५.७९ प्रतिशत मानिस मात्र बस्छन्। त्यसैले क्षेत्रफलमा सबैभन्दा ठुलो भए पनि जनसङ्ख्यामा यो सबैभन्दा सानो प्रदेश हो।

यहाँ क्षेत्री, ठकुरी, मगर, ब्राह्मण, दलित र मुसलमान लगायतका समुदायको बसोबास छ। नेपाली, मगर, थारू र डोल्पो भाषा बोलिन्छन्। सुर्खेतको देउतीबज्यै र काँक्रेविहार, डोल्पाको शे गुम्बा र जुम्लाको चन्दननाथ प्रसिद्ध धार्मिक स्थल हुन्। नेपालको सबैभन्दा ठुलो ताल रारा, सबैभन्दा गहिरो ताल फोक्सुन्डो र बुलबुले ताल पनि यही प्रदेशमा छन्।

सुदूरपश्चिम प्रदेश

सुदूरपश्चिम प्रदेश नेपालको सबैभन्दा पश्चिममा छ। यसले देशको करिब १३.३ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। यसको पूर्वमा कर्णाली र लुम्बिनी, दक्षिणमा भारतको उत्तर प्रदेश, पश्चिममा उत्तराखण्ड र उत्तरमा तिब्बत छन्। यसमा हिमाल, पहाड र तराईका नौ जिल्ला छन्। राजधानी कैलालीको गोदावरी हो। २०७८ को जनगणनाअनुसार यहाँ नेपालका ९.२४ प्रतिशत मानिस बस्छन्।

यहाँ क्षेत्री, ब्राह्मण, ठकुरी, थारू, दलित लगायतका जातिको बसोबास छ। नेपाली, डोटेली, थारू, बैतडेली र बझाङी भाषा बोलिन्छन्। खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्ज, शुक्लाफाँटा राष्ट्रिय निकुञ्ज, अपि नाम्पा संरक्षण क्षेत्र, घोडाघोडी ताल, अपि र सैपाल हिमाल मुख्य पर्यटकीय क्षेत्र हुन्। डोटीको शैलेश्वरी, डडेलधुराको उग्रतारा र बैतडीको मेलौली भगवती लगायतका धार्मिक, ऐतिहासिक र सांस्कृतिक सम्पदा पनि यहाँ छन्।

अभ्यास

कुनै ठाउँको आजको गर्मी, जाडो, पानी वा हावालाई मौसम भनिन्छ। धेरै वर्षसम्म दोहोरिने मौसमको औसत अवस्थालाई जलवायु वा हावापानी भनिन्छ। लामो समयमा कुनै ठाउँ वा पूरै पृथ्वीको औसत तापक्रम, वर्षा र हावाको बहाबमा आउने ठुलो फेरबदललाई जलवायु परिवर्तन भनिन्छ।

पृथ्वीको जलवायु प्राकृतिक रूपमा पनि फेरिन्छ। हजारौँ वर्षको अन्तरमा हिमयुग आउँछन् र जान्छन्। तर अहिले देखिएको परिवर्तन धेरै छिटो छ। सन् १८५०–१९०० को तुलनामा अहिले पृथ्वीको औसत तापक्रम करिब १.३ डिग्री सेल्सियस बढेको छ। सन् २०२४ पृथ्वीको इतिहासमा नापिएकामध्ये सबैभन्दा तातो वर्ष थियो। संसारभरका वैज्ञानिकहरूका अनुसार यो परिवर्तनको मुख्य कारण मानिसका गतिविधि हुन्।

जलवायु परिवर्तनका कारण

हावामा भएका केही ग्यासले पृथ्वीको ताप समातेर राख्छन्। यिनलाई हरितगृह ग्यास भनिन्छ। कार्बन डाइअक्साइड, मिथेन, नाइट्रस अक्साइड र जलवाष्प मुख्य हरितगृह ग्यास हुन्। यी ग्यास नभएका भए पृथ्वी अहिलेभन्दा धेरै चिसो हुन्थ्यो। तर यिनको मात्रा बढ्दा धेरै ताप थुनिन्छ र पृथ्वी तात्छ।

मानिसका यी कामले हरितगृह ग्यास बढाउँछन्:

• कोइला, पेट्रोल, डिजेल र ग्यास बाल्दा कार्बन डाइअक्साइड निस्कन्छ। उद्योग, कलकारखाना, बिजुलीघर र सवारी साधनले यस्तो इन्धन धेरै बाल्छन्।
• वन फँडानी गर्दा कार्बन डाइअक्साइड सोस्ने रुख कम हुन्छन्।
• धानखेत, गाईवस्तु र फोहोरको थुप्रोबाट मिथेन निस्कन्छ।
• रासायनिक मलबाट नाइट्रस अक्साइड निस्कन्छ।

जलवायु परिवर्तनका असर

• क.कतै धेरै पानी (अतिवृष्टि) र कतै पानी नपर्ने (अनावृष्टि) हुन्छ। खडेरी र बाढीले बाली बिगार्छन् र खाद्यान्नको सङ्कट आउन सक्छ।
• ख.तापक्रम बढ्दा हिमनदी र ध्रुवका हिउँ पग्लिन्छन्। समुद्रको सतह बढ्छ र किनारका सहर र टापु डुबानमा पर्न सक्छन्।
• ग.हिमनदी पग्लिँदा हिमताल ठुला हुँदै जान्छन्। ती फुटेर अचानक बाढी आउने खतरा बढ्छ।
• घ.तापक्रम फेरिँदा बिरुवाको फुल्ने र फल्ने समय बदलिन्छ। कतिपय वनस्पति र जीवजन्तुको बासस्थान नष्ट हुन्छ र तिनीहरू लोप हुन सक्छन्।
• ङ.लामखुट्टेले सार्ने औलो र डेङ्गु जस्ता रोग पहिले नहुने अग्ला र चिसा ठाउँमा पनि फैलिन सक्छन्।
• च.जैविक विविधता घट्छ। समग्रमा मानिसको जीवन नै सङ्कटमा पर्न सक्छ।

नेपालमा असर

नेपालको हिमाली भेगमा तापक्रम संसारको औसतभन्दा छिटो बढ्दै छ। हिमनदी पातला र छोटा हुँदै छन्। इम्जा र छोरोल्पा जस्ता हिमताल ठुला भएका छन्। हिउँ पर्ने दिन घटेका छन्। कतै मनसुन ढिलो आउँछ, कतै छोटो समयमा धेरै पानी परेर बाढी र पहिरो जान्छ। हिउँदे खडेरीले गर्दा गहुँ र तोरी जस्ता बाली बिग्रिन्छन् र वन डढेलो बढ्छ। स्याउ खेती पहिलेभन्दा अग्लो ठाउँतिर सर्दै छ।

असर घटाउने उपाय

जलवायु परिवर्तन पूरै रोक्न गाह्रो छ, तर यसलाई धीमा बनाउन र यसका असर घटाउन सकिन्छ।

• पेट्रोल र डिजेलको सट्टा बिजुलीका सवारी साधन र चुलो प्रयोग गर्ने। नेपालको बिजुली प्रायः जलविद्युत्बाट आउने भएकाले स्वच्छ छ।
• धुवाँ धेरै फाल्ने पुराना सवारी साधन, यन्त्र र उपकरण हटाउने।
• रुख रोप्ने र वन जोगाउने।
• रासायनिक मल र विषादी कम गरी प्राङ्गारिक खेती गर्ने।
• फोहोर छुट्याएर कुहिने फोहोरबाट मल बनाउने, प्लास्टिक नजलाउने।
• हिँडेर, साइकलमा वा सार्वजनिक यातायातमा यात्रा गर्ने।
• हिमताल, बाढी र पहिरोको पूर्वसूचना प्रणाली बनाउने।

सन् २०१५ मा संसारका देशहरूले पेरिस सम्झौता गरेर तापक्रम वृद्धि १.५ डिग्रीभित्र राख्ने प्रयास गर्ने सहमति गरे। नेपाल पनि यस सम्झौताको पक्ष हो।

अभ्यास

अचानक घटेर धनजनको ठुलो क्षति गर्ने घटनालाई विपत् भनिन्छ। संसारमा दिनहुँ कतै न कतै विपत् भइरहेका हुन्छन्। ज्वालामुखी, भूकम्प, बाढी, पहिरो, सुनामी, आगलागी र महामारी विपत्का उदाहरण हुन्। नेपालमा भूकम्प, बाढी, पहिरो, आगलागी, चट्याङ र हिमपहिरोको जोखिम धेरै छ।

नेपालमा हुने केही विपत्

भूकम्प: पृथ्वीभित्रका चट्टानका ठुला ढिक्का एकअर्कासँग घर्षण गर्दै सर्दा तरङ्ग पैदा हुन्छ र सतह हल्लिन्छ। यसलाई भूकम्प भनिन्छ। नेपाल भारतीय र एसियाली ढिक्काको जोर्नीमा पर्ने भएकाले भूकम्पको उच्च जोखिममा छ। नेपालमा ठुला भूकम्पले धेरै पटक ठुलो धनजनको क्षति गरेका छन्।

मिति	ठाउँ	म्याग्निच्युड	नेपालमा मृत्यु
वि.सं. १९९० माघ २ (१५ जनवरी १९३४)	पूर्वी नेपाल–बिहार सिमाना	करिब ८	८,५०० भन्दा बढी
वि.सं. २०४५ भदौ ५ (२१ अगस्ट १९८८)	उदयपुर	करिब ६.८	७०० भन्दा बढी
वि.सं. २०७२ वैशाख १२ (२५ अप्रिल २०१५)	गोरखाको बारपाक नजिक	७.८	करिब ९,०००

भूकम्प कहिले आउँछ भनेर अहिलेसम्म कसैले पहिल्यै भन्न सक्दैन। त्यसैले तयारी नै बच्ने उपाय हो। भूकम्प प्रतिरोधी घर र संरचना बनाउनुपर्छ। उद्धार र उपचारका लागि दक्ष जनशक्ति र सामग्री तयार राख्नुपर्छ। भूकम्पसम्बन्धी चेतना फैलाउने कार्यक्रम नियमित चलाउनुपर्छ।

हल्लिँदा कोठाभित्र हुनुहुन्छ भने हतारमा दौडेर बाहिर नजानुहोस्। दौडँदा लडिन्छ र सिँढी र ढोकामा भिड लाग्छ। बरु घुँडा टेक्ने, टाउको छोप्ने र समाउने गर्नुहोस्: बलियो डेस्क वा खाटमुनि घुँडा टेक्नुहोस्, हातले टाउको र घाँटी छोप्नुहोस् र हल्लाइ नरोकिउन्जेल डेस्कको खुट्टा समाउनुहोस्। बाहिर हुनुहुन्छ भने भवन, रुख, पर्खाल र बिजुलीको तारबाट टाढा खुला ठाउँमा जानुहोस्। हल्लाइ रोकिएपछि सावधानीसाथ खुला ठाउँमा जानुहोस्, परिवारका सदस्यको खबर लिनुहोस् र कोही समस्यामा परे तुरुन्तै उद्धार गर्नुहोस्।

भूकम्पपछि पीडितको खोज, उद्धार र राहत छिटो गर्नुपर्छ। घाइतेको उपचार गर्नुपर्छ। क्षतिको विवरण सङ्कलन गरेर पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ।

महामारी: कुनै रोग धेरै मानिसमा छोटो समयमा छिटो फैलिनुलाई महामारी भनिन्छ। गरिबी, अशिक्षा र स्वास्थ्य चेतनाको कमीले महामारीको असर बढी पर्छ। नेपालमा पहिले बिफर र औलो जस्ता रोगले धेरैको ज्यान लिए। बिफर संसारबाटै सन् १९८० मा निर्मूल भयो। वि.सं. २०७६ देखि फैलिएको कोभिड–१९ ले नेपालमा पनि हजारौँ मानिसको ज्यान लियो। महामारीबाट जोगिन स्वास्थ्य संस्था र पूर्वाधार बनाउनुपर्छ। दक्ष स्वास्थ्यकर्मी, औषधी र खोप तयार राख्नुपर्छ। सरसफाइ र खोपबारे नियमित चेतना फैलाउनुपर्छ।

चट्याङ: नेपालमा प्रायः वैशाखदेखि भदौसम्म चट्याङ पर्छ। वि.सं. २०७१ देखि २०८२ सम्मका १२ वर्षमा चट्याङले १,०७३ जनाको ज्यान लियो (राष्ट्रिय आपत्कालीन कार्य सञ्चालन केन्द्र)। ठुला भवनमा चट्याङ प्रतिरोधी यन्त्र जडान गर्नुपर्छ। चट्याङ पर्दा खुला मैदान, अग्लो रुखमुनि, पानी र धातुका वस्तुनजिक बस्नुहुँदैन; पक्की घरभित्र जानुपर्छ। उद्धार र उपचारको तयारी र चेतनाका कार्यक्रम पनि चाहिन्छन्।

हिमपहिरो: हिमालमा जमेर बसेको हिउँ एक्कासि ठुलो मात्रामा तल खस्नुलाई हिमपहिरो भनिन्छ। यसले हिमाली बस्ती, पदयात्री र पर्वतारोहीको ज्यान लिन्छ। वि.सं. २०७१ वैशाख ५ मा सगरमाथाको खुम्बु हिमनदीमा खसेको हिमपहिरोले १६ जना हिमाली मार्गदर्शकको ज्यान लियो। मौसमको सूचना समयमै पाए यस्ता दुर्घटना घट्छन्। त्यसैले जानकारी र चेतनाका सन्देश सबैसम्म पुर्‍याउनुपर्छ। उद्धारका लागि दक्ष जनशक्ति, सामग्री र हेलिकोप्टर तयार राख्नुपर्छ।

पहिरो र भू-क्षय: भिरालो र कमजोर जमिनको माटो र ढुङ्गा एकै पटक चिप्लेर खस्नुलाई पहिरो भनिन्छ। पानी र हावाले माथिल्लो मलिलो माटो बिस्तारै बगाउँदै वा उडाउँदै लैजानुलाई भू-क्षय भनिन्छ। वर्षामा भिजेको भिरालो जमिनमा दुवै बढी हुन्छन्। भिरालो जमिनमा गरा नबनाई खेती गर्दा, वन फँडानी गर्दा र अव्यवस्थित सडक खन्दा यी समस्या बढ्छन्। यसले हरेक वर्ष धेरै उब्जाउ माटो र खेत नष्ट गर्छ।

पहिरो जाने ठाउँनजिक जानुहुँदैन। त्यस्ता ठाउँमा सडक र भवन बनाउनुहुँदैन। बस्ती खतरामा भए अर्को सुरक्षित ठाउँमा सार्नुपर्छ। भिरालो जमिनमा रुख र घाँस रोप्नुपर्छ। तिनका जराले माटो बाँधेर राख्छन्। गरा बनाएर खेती गर्नुपर्छ।

विपत् व्यवस्थापन

विपत् आएपछि मात्र काम गर्नु पर्याप्त हुँदैन। जोखिमको अनुमान गरेर पहिल्यै तयार हुनुपर्छ। यसका लागि सरकार, नागरिक र विभिन्न सङ्घसंस्थाबिच सहकार्य चाहिन्छ। पूर्वतयारी नै विपत्बाट जोगिने सबैभन्दा राम्रो उपाय हो। विपत्अघि, विपत्का बेला र विपत्पछि गर्नुपर्ने काम यस्ता छन्।

विपत्अघि:

• विपत्सम्बन्धी योजना बनाउने।
• चेतनाका कार्यक्रम र भूकम्प, आगलागी जस्ता विपत्को अभ्यास गराउने।
• घर र संरचना बनाउने मापदण्ड तोक्ने र कडाइका साथ लागु गर्ने।
• खोज, उद्धार र प्राथमिक उपचारमा तालिम पाएको जनशक्ति तयार गर्ने।
• सुरक्षा र संरक्षणका उपाय अपनाउने, जस्तै तटबन्ध, वृक्षरोपण, खुला ठाउँ जोगाउने।
• बाढी, हिमताल र मौसमको पूर्वसूचना प्रणाली व्यवस्थित गर्ने।

विपत्का बेला:

• खोज र उद्धारलाई प्राथमिकता दिने।
• घाइतेको तुरुन्तै उपचार गर्ने।
• सही सूचना दिने, अफवाह नफैलाउने।
• पीडितका लागि बास, खाना, पानी र आपत्कालीन सामग्रीको व्यवस्था गर्ने।
• पीडितलाई परामर्श दिने र सुरक्षाको प्रबन्ध मिलाउने।

विपत्पछि:

• क्षतिको लेखाजोखा गर्ने।
• राहत र पुनर्स्थापनाका काम अगाडि बढाउने।
• पीडित व्यक्ति र परिवारलाई परामर्श सेवा दिने।
• पहिलेभन्दा बलियो र सुरक्षित पुनर्निर्माण गर्ने।

स्थानीय तह, रेडक्रस र अरू सङ्घसंस्थाको भूमिका

विपत्का बेला धेरै व्यक्ति र संस्था सहयोग गर्न आउँछन्। सरकारी निकायले तिनीबिच समन्वय गर्नुपर्छ। यसमा स्थानीय तहको भूमिका सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। स्थानीय तह नै मानिसको सबैभन्दा नजिक हुन्छ। गाउँपालिका र नगरपालिकाले उद्धारकर्ता, स्वास्थ्यकर्मी, सहयोगी संस्था र सम्बन्धित निकायसँग मिलेर पूर्वतयारी, उद्धार, राहत र पुनर्निर्माणका काम गर्नुपर्छ। समयमै काम नभए पीडितको दुःख थपिन्छ।

नेपाल रेडक्रस सोसाइटी वि.सं. २०२० मा स्थापना भएको हो। यसको शाखा सबै जिल्लामा छ। यसले पूर्वतयारीका बेला चेतनाका कार्यक्रम चलाउँछ र स्वयंसेवकलाई तालिम दिन्छ। विपत्का बेला खोज, उद्धार र आकस्मिक स्वास्थ्य सेवा दिन्छ। क्षतिको विवरण सङ्कलन र राहत वितरण गर्छ। रक्तसञ्चार सेवा पनि चलाउँछ। स्काउट, आमा समूह, युवा क्लब र अरू सङ्घसंस्थाले पनि विपत्का काममा सहयोग गर्छन्।

अभ्यास

नक्सामा विभिन्न तथ्य भर्ने कामलाई नक्सा कार्य भनिन्छ। नक्साबाट धेरै किसिमका सूचना लिन र दिन सकिन्छ। नक्सा बनाउने विज्ञान र कलालाई कार्टोग्राफी भनिन्छ। पहिले नक्सा हातले कोरिन्थ्यो। अहिले भू-उपग्रहबाट खिचिएका तस्बिर र कम्प्युटरको प्रयोगले नक्सा बनाउन धेरै सजिलो र सही भएको छ। मोबाइलमा हेर्ने नक्सा पनि यसरी नै बनेका हुन्।

नक्सा पढ्ने

नक्सा सूचनाको स्रोत हो। नक्सा पढ्नुअघि यसका केही मुख्य भाग चिन्नुपर्छ।

• शीर्षक: हरेक नक्सामा शीर्षक हुन्छ। यसले नक्सा केको हो भन्ने बताउँछ।
• दिशा: नक्साको माथिल्लो भाग सामान्यतया उत्तर हुन्छ। यसलाई तीर र “उ” अक्षरले देखाइन्छ।
• स्केल: नक्सामा देखाइएको दुरी जमिनमा कति हो भन्ने स्केलले बताउँछ। जस्तै: १ सेन्टिमिटर = ५० किलोमिटर।
• सङ्केत चिह्न: नदी, सडक, पुल, विद्यालय, मन्दिर, वन जस्ता कुरा सानो चित्र, रेखा वा रङले देखाइन्छन्। यिनलाई सङ्केत चिह्न भनिन्छ। तिनको अर्थ नक्साको छेउमा सङ्केत तालिकामा दिइन्छ।

यात्रा गर्दा बाटो पत्ता लगाउन नक्सा चाहिन्छ। सुरक्षा निकायले तालिम र खोज उद्धारमा नक्सा प्रयोग गर्छन्। नक्साले खेती हुने ठाउँ, उद्योग, बस्ती, नदीनाला, वन, खनिज र यातायातको सूचना दिन्छ। विकासका योजना बनाउन र विपत्मा उद्धार गर्न पनि नक्सा चाहिन्छ। त्यसैले नक्सा पढ्ने सिप सबैलाई चाहिन्छ।

नक्सामा तथ्य भर्ने

नक्सा कोर्ने र सङ्केत चिह्न प्रयोग गरेर तथ्य भर्ने सिप सिक्न तलका काम गर्नुहोस्। सुरु गर्नुअघि निर्देशन राम्ररी पढ्नुहोस्। नेपालका सात प्रदेशको नक्सा पाठ ७ मा छ।

अभ्यास