हाम्रो पृथ्वी

राति आकाशमा असङ्ख्य तारा देखिन्छन्। तारा, ग्रह, उपग्रह, उल्कापिण्ड, धुलकण र ग्यास सबै मिलेर ब्रह्माण्ड बनेको छ। ब्रह्माण्ड भनेको अन्तरिक्षमा भएका सबै कुराको समूह हो।

सूर्य एउटा तारा हो। सूर्य, यसको वरिपरि घुम्ने ग्रह र ती ग्रहका उपग्रह मिलेर सौरमण्डल बनेको छ। यसलाई सूर्यको परिवार पनि भनिन्छ। पृथ्वी यही परिवारको एउटा ग्रह हो।

पृथ्वी कसरी बन्यो?

पृथ्वी करिब ४ अर्ब ५० करोड वर्ष पहिले बनेको अनुमान छ। यो कसरी बन्यो भन्नेबारे वैज्ञानिकका विभिन्न मत अर्थात् विचार छन्। धेरै वैज्ञानिकले मानेको एउटा मत यस्तो छ:

• क.सुरुमा धुलो र ग्यासको ठुलो बादल थियो।
• ख.गुरुत्वबलले धुलो र ग्यासलाई एक ठाउँमा तान्यो। गुरुत्वबल भनेको वस्तुले एकअर्कालाई तान्ने बल हो।
• ग.थुप्रिएको पिण्ड आफैँ घुम्न थाल्यो। बिचको सबैभन्दा ठुलो पिण्ड सूर्य बन्यो।
• घ.सूर्यबाट निस्कने सौर वायुले हलुका ग्यासलाई टाढा धकेल्यो।
• ङ.बाँकी कण थुप्रिँदै ग्रह, उपग्रह र अन्य पिण्ड बने। गह्रौँ र हलुका पदार्थ मिलेर पृथ्वी पनि यसरी नै बन्यो।

पृथ्वीको क्षेत्रफल

पृथ्वीको सतहको कुल क्षेत्रफल करिब ५१ करोड वर्ग किलोमिटर छ। यसमध्ये करिब २९ प्रतिशत भाग जमिन अर्थात् स्थलखण्ड हो। बाँकी करिब ७१ प्रतिशत भाग पानी अर्थात् जलखण्ड हो। त्यसैले अन्तरिक्षबाट पृथ्वी निलो देखिन्छ। पृथ्वीलाई चारैतिरबाट हावाको तहले घेरेको छ। यसलाई वायुमण्डल भनिन्छ।

पृथ्वीको आकार

पृथ्वी झन्डै झन्डै गोलो छ। तर यो पूरै गोलो भने छैन। यसको दुवै ध्रुव अर्थात् उत्तर र दक्षिणका टुप्पा अलि थेप्चा छन्। बिचको भाग भने अलि फुकेको छ। यसको आकार सुन्तलाको दानाजस्तो छ। कक्षाको ग्लोबमा यो आकार हेर्न सकिन्छ।

तर यो थेप्चोपन निकै थोरै छ। पृथ्वीको केन्द्रबाट भूमध्यरेखासम्मको दुरी ध्रुवसम्मको दुरीभन्दा करिब २१ किलोमिटर मात्र बढी छ। ६ हजार ३ सय किलोमिटरभन्दा बढी लामो दुरीमा २१ किलोमिटर आँखाले छुट्याउनै सकिँदैन। त्यसैले अन्तरिक्षबाट पृथ्वी पूरै गोलो देखिन्छ।

पृथ्वी गोलो छ भन्ने प्रमाण

• क.अन्तरिक्षबाट खिचिएका सबै तस्बिरमा पृथ्वी गोलो देखिन्छ।
• ख.अरू ग्रह र उपग्रह पनि गोलो छन्। चन्द्रमा र सूर्य जहाँबाट हेरे पनि गोलो देखिन्छन्।
• ग.कुनै ठाउँबाट एउटै दिशामा पूर्व वा पश्चिमतिर गइरहँदा घुमेर फेरि त्यही ठाउँमा आइपुगिन्छ।
• घ.चन्द्रग्रहणका बेला चन्द्रमामा पर्ने पृथ्वीको छाया सधैँ गोलाकार हुन्छ।
• ङ.समुद्रमा टाढाबाट आउँदै गरेको पानीजहाजको पहिले माथिल्लो भाग देखिन्छ, अनि बिस्तारै तल्लो भाग देखिन्छ।

पृथ्वी गोलो हुनाका परिणाम

परिणाम भनेको कुनै कुराले निम्त्याउने फल हो। पृथ्वी गोलो भएकाले यी कुरा हुन्छन्:

• क.दिन र रात: गोलो पृथ्वीको एक पटकमा आधा भागमा मात्र सूर्यको प्रकाश पर्छ। उज्यालो भागमा दिन र अँध्यारो भागमा रात हुन्छ। पृथ्वी घुम्दै जाँदा दिन र रात पालैपालो आउँछन्।
• ख.नयाँ तारा देखिनु: उत्तर वा दक्षिणतिर लामो यात्रा गर्दा पहिले देखिएका केही तारा हराउँदै जान्छन् र नयाँ तारा देखिन थाल्छन्।
• ग.उचाइबाट टाढासम्म देखिनु: गोलो पृथ्वीको सतह टाढा पुगेर तलतिर झुक्छ। त्यसैले अग्लो ठाउँमा चढ्दा टाढा टाढाका वस्तु देखिन्छन्।
• घ.ध्रुवमा तौल बढी: ध्रुवमा पृथ्वीको केन्द्र अलि नजिक हुन्छ। त्यसैले त्यहाँ गुरुत्वाकर्षण अलि बढी हुन्छ। भूमध्यरेखामा केन्द्र अलि टाढा हुन्छ र पृथ्वीको घुमाइको असर पनि बढी पर्छ। त्यसैले उही वस्तुको तौल ध्रुवमा अलि बढी र भूमध्यरेखामा अलि कम हुन्छ।

ध्रुव, भूमध्यरेखा र गोलार्ध

पृथ्वीको सबैभन्दा उत्तरको विन्दुलाई उत्तरी ध्रुव र सबैभन्दा दक्षिणको विन्दुलाई दक्षिणी ध्रुव भनिन्छ।

दुई ध्रुवको ठिक बिचबाट पृथ्वीलाई घेरेर एउटा रेखा कल्पना गरिन्छ। यसलाई भूमध्यरेखा भनिन्छ। यसले पृथ्वीलाई दुई बराबर भागमा बाँड्छ। आधा गोलो भागलाई गोलार्ध भनिन्छ। भूमध्यरेखाको उत्तरतिरको भाग उत्तरी गोलार्ध र दक्षिणतिरको भाग दक्षिणी गोलार्ध हो।

बेलायतको राजधानी लन्डनमा ग्रिनविच भन्ने ठाउँ छ। उत्तरी ध्रुवदेखि ग्रिनविच हुँदै दक्षिणी ध्रुवसम्म एउटा ठाडो रेखा कल्पना गरिन्छ। यसलाई प्रधान मध्याह्न रेखा भनिन्छ। यस रेखाको पूर्वतिरको आधा भाग पूर्वी गोलार्ध र पश्चिमतिरको आधा भाग पश्चिमी गोलार्ध हो।

पृथ्वीको संरचना

पृथ्वीको भित्र के छ भनेर कसैले खनेर हेर्न सकेको छैन। सबैभन्दा गहिरो खाल्डो पनि करिब १२ किलोमिटर मात्र गहिरो छ। वैज्ञानिकले भूकम्पका तरङ्ग पृथ्वीभित्र कसरी गुड्छन् भनेर अध्ययन गरी भित्री भाग बुझेका छन्।

पृथ्वीको भित्री बनावटलाई उसिनेको अन्डासँग तुलना गर्न सकिन्छ। अन्डाको कडा बोक्रा पृथ्वीको बाहिरी तहजस्तो हो। सेतो भाग बिचको तहजस्तो र पहेँलो भाग केन्द्रको तहजस्तो हो।

• क.स्थलमण्डल वा बाह्य तह: यो पृथ्वीको सबैभन्दा माथिल्लो तह हो। यो सतहदेखि करिब १०० किलोमिटर गहिराइसम्म फैलिएको अनुमान छ। यहाँ ढुङ्गा, माटो र खनिज ठोस रूपमा पाइन्छन्। यस तहका पदार्थ भित्री तहका पदार्थभन्दा हलुका हुन्छन्, अर्थात् तिनको घनत्व कम हुन्छ। हामी यही तहमाथि बस्छौँ।
• ख.मध्यमण्डल वा मध्यवर्ती तह: यो स्थलमण्डलभन्दा भित्रको तह हो। यो सतहबाट करिब २,९०० किलोमिटर गहिराइसम्म छ। यहाँका पदार्थ निकै तातो छन्। ती ढुङ्गाजस्ता कडा भए पनि बिस्तारै बग्न सक्ने लचकदार अवस्थामा छन्।
• ग.केन्द्रमण्डल वा केन्द्रीय तह: यो पृथ्वीको सबैभन्दा भित्री तह हो। यो करिब २,९०० किलोमिटरदेखि पृथ्वीको केन्द्रसम्म छ। केन्द्र सतहबाट करिब ६,३७१ किलोमिटर गहिराइमा छ। यहाँ सबैभन्दा गह्रौँ अर्थात् धेरै घनत्व भएका पदार्थ, विशेष गरी फलाम र निकल छन्।

पृथ्वीको गति

पृथ्वी कहिल्यै स्थिर हुँदैन। यो एकैसाथ दुई किसिमले घुम्छ। यो आफ्नै अक्षमा घुम्छ। अक्ष भनेको उत्तरी ध्रुवदेखि पृथ्वीको केन्द्र हुँदै दक्षिणी ध्रुवसम्म पुग्ने काल्पनिक रेखा हो। यसलाई पृथ्वीको मेरुदण्ड पनि भनिन्छ। पृथ्वी अक्षमा घुम्दै सूर्यको वरिपरि पनि फन्को मार्छ। पृथ्वीले सूर्यलाई फन्को मार्ने बाटोलाई पृथ्वीको कक्ष भनिन्छ।

दैनिक गति

पृथ्वी आफ्नो अक्षमा पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्छ। त्यसैले सूर्य पूर्वमा उदाएको र पश्चिममा अस्ताएको देखिन्छ। आज बिहान पूर्वमा देखिएको सूर्य भोलि बिहान फेरि त्यही ठाउँमा देखिन २४ घण्टा लाग्छ। यसको अर्थ पृथ्वीलाई आफ्नो अक्षमा एक फन्को घुम्न करिब २४ घण्टा लाग्छ।

पृथ्वीको यस गतिलाई दैनिक गति वा परिभ्रमण भनिन्छ। यसैले दिन र रात हुन्छन्। गोलो पृथ्वीको सूर्यतिर फर्केको आधा भागमा उज्यालो अर्थात् दिन हुन्छ। अर्को आधा भागमा अँध्यारो अर्थात् रात हुन्छ। एउटा दिन र एउटा रात मिलेर २४ घण्टाको एक दिन बन्छ।

वार्षिक गति

पृथ्वी अन्डाकार अर्थात् अलिकति लाम्चो गोलो बाटो हुँदै सूर्यको वरिपरि घुम्छ। पृथ्वीको यस गतिलाई वार्षिक गति वा परिक्रमण भनिन्छ। सूर्यको एक फन्को लगाउन पृथ्वीलाई करिब ३६५ दिन ६ घण्टा अर्थात् एक वर्ष लाग्छ।

पृथ्वीको अक्ष ठाडो छैन। यो करिब २३½ डिग्री ढल्किएको छ। अनि वर्षभरि एउटै दिशातिर ढल्किएको हुन्छ। त्यसैले सूर्यको वरिपरि घुम्दा वर्षको कुनै भागमा उत्तरी गोलार्ध सूर्यतिर ढल्किन्छ। त्यति बेला नेपालमा दिन लामा हुन्छन्, सूर्य माथि चढ्छ र गर्मी हुन्छ। छ महिनापछि उत्तरी गोलार्ध सूर्यबाट उल्टोतिर ढल्किन्छ। त्यति बेला दिन छोटा हुन्छन् र जाडो हुन्छ। यसरी परिक्रमण र ढल्किएको अक्षका कारण गर्मी, वर्षा, शरद्, हिउँद, वसन्त जस्ता ऋतु क्रमैसँग आउँछन्।

अभ्यास

ठुलो चौरमा साथी हराउनुभयो भने कसरी खोज्ने? “पिपलको रुखदेखि दश पाइला उत्तर र पाँच पाइला पूर्व” भने छिट्टै भेटिन्छ। पृथ्वीमा कुनै ठाउँ खोज्न पनि यस्तै दुई नाप चाहिन्छन्। एउटा उत्तर दक्षिणको नाप हो: अक्षांश। अर्को पूर्व पश्चिमको नाप हो: देशान्तर। यी नाप डिग्री (°) मा लेखिन्छन्। एक डिग्रीलाई ६० मिनेट (′) र एक मिनेटलाई ६० सेकेन्ड (″) मा बाँडिन्छ।

अक्षांश

पृथ्वीको उत्तरमा उत्तरी ध्रुव र दक्षिणमा दक्षिणी ध्रुव छ। दुवै ध्रुवको ठिक बिचबाट पृथ्वीको सतह वरिपरि भूमध्यरेखा खिचिएको हुन्छ। यसलाई ०° अक्षांश पनि भनिन्छ।

भूमध्यरेखादेखि उत्तर वा दक्षिणतिरको कोणीय दुरीलाई अक्षांश भनिन्छ। कोणीय दुरी भनेको कोणको रूपमा नापिएको दुरी हो। यो कोण पृथ्वीको केन्द्रबाट नापिन्छ। भूमध्यरेखाबाट उत्तरी ध्रुवसम्म पुग्दा केन्द्रमा ९०° को कोण बन्छ। त्यसैले उत्तरी ध्रुव ९०° उत्तर र दक्षिणी ध्रुव ९०° दक्षिण अक्षांशमा छन्।

भूमध्यरेखाबाट उत्तरतिर ९० डिग्रीसम्म र दक्षिणतिर ९० डिग्रीसम्म अक्षांश रेखा खिचिन्छन्। समान अक्षांश भएका ठाउँ जोडेर बन्ने रेखालाई अक्षांश रेखा भनिन्छ। यी रेखाका विशेषता यस्ता छन्:

• क.अक्षांश रेखा पृथ्वीलाई घेर्ने वृत्त अर्थात् गोलो घेरा हुन्।
• ख.भूमध्यरेखा सबैभन्दा ठुलो वृत्त हो। उत्तर वा दक्षिणतिर जाँदा यी वृत्त सानो हुँदै जान्छन्। ध्रुवमा पुगेर बिन्दुमात्र हुन्छ।
• ग.यी रेखा एकअर्कासँग कहिल्यै जोडिँदैनन्, सधैँ उत्तिकै दुरीमा रहन्छन्। त्यसैले यिनलाई समानान्तर रेखा पनि भनिन्छ।

अक्षांशको उपयोगिता

• क.कुनै ठाउँ भूमध्यरेखादेखि कति टाढा वा नजिक छ भन्ने थाहा हुन्छ।
• ख.कुनै ठाउँको हावापानी कस्तो होला भन्ने अनुमान गर्न सकिन्छ। भूमध्यरेखा नजिकका होचा ठाउँ तातो हुन्छन्। ध्रुव नजिकका ठाउँ चिसा हुन्छन्।
• ग.कुनै ठाउँमा दिन र रात कति लामा हुन्छन् भन्ने थाहा हुन्छ। भूमध्यरेखामा वर्षभरि दिन र रात झन्डै बराबर हुन्छन्। ध्रुवतिर गर्मीमा दिन धेरै लामा र जाडोमा धेरै छोटा हुन्छन्।

देशान्तर

उत्तरी ध्रुवदेखि दक्षिणी ध्रुवसम्म पुग्ने अर्धवृत्ताकार अर्थात् आधा घेराजस्ता रेखालाई देशान्तर रेखा भनिन्छ। एउटा पूरा वृत्तमा ३६०° हुन्छ। देशान्तर पनि पृथ्वीको केन्द्रबाट कोणमा नापिन्छ, त्यसैले जम्मा ३६० डिग्रीका देशान्तर हुन्छन्। यिनलाई पनि डिग्री, मिनेट र सेकेन्डमा लेखिन्छ।

लन्डनको ग्रिनविचलाई आधार मानिन्छ। उत्तरी ध्रुवदेखि ग्रिनविच हुँदै दक्षिणी ध्रुवसम्मको रेखालाई प्रधान मध्याह्न रेखा भनिन्छ। यसको देशान्तर ०° हो। मध्याह्न भनेको दिउँसोको ठिक बिच, अर्थात् सूर्य सबैभन्दा माथि पुग्ने बेला हो। यस रेखामा पर्ने सबै ठाउँमा एकैसाथ मध्याह्न हुन्छ।

प्रधान मध्याह्न रेखादेखि पूर्व वा पश्चिमतिर जाँदा देशान्तर बढ्दै जान्छ:

• क.ग्रिनविचभन्दा पूर्वतिर १८०° सम्मका रेखा पूर्वी देशान्तर हुन्।
• ख.ग्रिनविचभन्दा पश्चिमतिर १८०° सम्मका रेखा पश्चिमी देशान्तर हुन्।
• ग.१८०° पूर्व र १८०° पश्चिम एउटै रेखा हो। यो पृथ्वीको ठिक अर्कोपट्टि, प्रधान मध्याह्न रेखाको सामुन्ने पर्छ।

यही १८०° को रेखा नजिक अन्तर्राष्ट्रिय तिथिरेखा मानिएको छ। यो रेखा पार गर्दा तिथि अर्थात् गते एक दिनले फेरिन्छ। तिथिरेखा प्रायः प्रशान्त महासागरको बिचबाट जान्छ। टापुका देश नचिरिऊन् भनेर कतै कतै यो बाङ्गिएको छ।

देशान्तर र समय

पृथ्वी २४ घण्टामा एक फन्को अर्थात् ३६०° घुम्छ। त्यसैले:

• क.१ घण्टामा ३६० ÷ २४ = १५° घुम्छ।
• ख.१° घुम्न ६० मिनेट ÷ १५ = ४ मिनेट लाग्छ।

यसको अर्थ एक देशान्तर र अर्को देशान्तरबिच ४ मिनेटको समय फरक हुन्छ। पृथ्वी पश्चिमबाट पूर्वतिर घुम्ने भएकाले पूर्वका ठाउँमा सूर्य पहिले उदाउँछ। त्यसैले पूर्वतिरको ठाउँको समय अगाडि र पश्चिमतिरको ठाउँको समय पछाडि हुन्छ।

देशान्तर रेखाको उपयोगिता

• क.विभिन्न ठाउँको समय निर्धारण गर्न र तुलना गर्न
• ख.कुनै ठाउँको अवस्थिति अर्थात् ऊ कहाँ छ भनेर बताउन
• ग.नक्सामा कुनै ठाउँ ठ्याक्कै कहाँ पर्छ भनेर देखाउन

अक्षांश र देशान्तर सँगै लेख्दा पृथ्वीको जुनसुकै ठाउँ ठ्याक्कै भेटिन्छ। उदाहरणका लागि काठमाडौँ करिब २७° ४२′ उत्तरी अक्षांश र ८५° १९′ पूर्वी देशान्तरमा छ। मोबाइलको नक्सा (जीपीएस) ले पनि यही दुई नापबाट हामी कहाँ छौँ भनेर देखाउँछ।

अभ्यास

पाठ १ मा पृथ्वीका तीन भित्री तह पढियो। यस पाठमा हामी बस्ने बाहिरी तह वा बाहिरी खोलको अध्ययन गरिन्छ। पृथ्वीको बाहिरी भागमा तीन कुरा छन्: जमिन, पानी र हावा। जमिनको भागलाई स्थल भूखण्ड, पानीको भागलाई जलमण्डल र हावाको भागलाई वायुमण्डल भनिन्छ। यी तीनै मिलेर जीवन सम्भव भएको छ।

१. स्थल भूखण्ड

पृथ्वीको सतहको करिब २९ प्रतिशत भाग जमिन हो। यो जमिन ठुला ठुला टुक्रामा बाँडिएको छ। जमिनका यस्ता ठुला भूभागलाई महादेश भनिन्छ। पृथ्वीको सबै जमिनलाई सातओटा महादेशमा बाँडेर नाम दिइएको छ: एसिया, अफ्रिका, उत्तर अमेरिका, दक्षिण अमेरिका, युरोप, अस्ट्रेलिया र अन्टार्टिका।

क्षेत्रफलका आधारमा महादेशहरू यस क्रममा छन्:

क्रम	महादेश	क्षेत्रफल (वर्ग कि.मि., करिब)	संसारको स्थलभागको प्रतिशत (करिब)	देशको सङ्ख्या
१	एसिया	४ करोड ४६ लाख	३०	४८
२	अफ्रिका	३ करोड ४ लाख	२०	५४
३	उत्तर अमेरिका	२ करोड ४२ लाख	१६	२३
४	दक्षिण अमेरिका	१ करोड ७८ लाख	१२	१२
५	अन्टार्टिका	१ करोड ४२ लाख	९.५	कुनै देश छैन
६	युरोप	१ करोड	७	४४
७	अस्ट्रेलिया	८५ लाख	६	१४

एसिया महादेश

क्षेत्रफलका हिसाबले एसिया संसारको सबैभन्दा ठुलो महादेश हो। यसले संसारको स्थलभागको करिब ३० प्रतिशत भाग ओगटेको छ। यसको धेरैजसो भाग उत्तरी गोलार्धमा पर्छ। संसारका करिब १० जनामध्ये ६ जना मानिस एसियामै बस्छन्। नेपाल पनि एसियामै पर्छ।

एसियालाई विषमताको महादेश भनिन्छ। विषमता भनेको ठुलो फरक हो। यहाँ संसारको सबैभन्दा अग्लो चुचुरो सगरमाथा (८,८४८.८६ मिटर) छ। अनि संसारको सबैभन्दा होचो स्थल भाग मृत सागरको किनार पनि यहीँ छ, जुन समुद्र सतहभन्दा ४३० मिटरभन्दा बढी तल छ। साइबेरियाजस्ता अति चिसा ठाउँ र अरबका तातो मरुभूमि दुवै एसियामै छन्।

अफ्रिका महादेश

क्षेत्रफलका हिसाबले अफ्रिका दोस्रो ठुलो महादेश हो। यसले संसारको स्थलभागको करिब २० प्रतिशत भाग ओगटेको छ। भूमध्यरेखाले यसलाई झन्डै बिचबाट काटेको छ। त्यसैले यसको केही भाग उत्तरी र केही भाग दक्षिणी गोलार्धमा पर्छ। अफ्रिकामा ५४ ओटा देश छन्। संसारको सबैभन्दा ठुलो तातो मरुभूमि सहारा र संसारका सबैभन्दा लामा नदीमध्ये एक नाइल यहीँ छन्।

उत्तर अमेरिका महादेश

क्षेत्रफलका हिसाबले उत्तर अमेरिका तेस्रो ठुलो महादेश हो। यसले संसारको स्थलभागको करिब १६ प्रतिशत भाग ओगटेको छ। यो पश्चिमी र उत्तरी गोलार्धमा पर्छ। यसमा २३ ओटा देश छन्, जस्तै: क्यानडा, संयुक्त राज्य अमेरिका र मेक्सिको। संसारको सबैभन्दा ठुलो टापु ग्रिनल्यान्ड पनि यसै महादेशमा गनिन्छ।

दक्षिण अमेरिका महादेश

क्षेत्रफलका हिसाबले दक्षिण अमेरिका चौथो ठुलो महादेश हो। यसले संसारको स्थलभागको करिब १२ प्रतिशत भाग ओगटेको छ। यो पश्चिमी गोलार्धमा पर्छ र यसको धेरैजसो भाग दक्षिणी गोलार्धमा छ। संसारको सबैभन्दा लामो पर्वत श्रेणी एन्डिज (करिब ७,००० कि.मि.) यसै महादेशमा छ। संसारको सबैभन्दा ठुलो वर्षावन र सबैभन्दा धेरै पानी बग्ने नदी अमेजन पनि यहीँ छन्। यसमा १२ ओटा देश छन्।

युरोप महादेश

युरोप दोस्रो सानो महादेश हो। यसले संसारको स्थलभागको करिब ७ प्रतिशत भाग ओगटेको छ। यसको पूरै भूभाग उत्तरी गोलार्धमा पर्छ। युरोपको लामो सिमाना एसियासँग जोडिएको छ। रुसको युराल पर्वत यी दुई महादेशको सिमाना मानिन्छ। युरोपमा ४४ ओटा देश छन्, जस्तै: बेलायत, फ्रान्स, जर्मनी र इटाली।

अस्ट्रेलिया महादेश

क्षेत्रफलका हिसाबले अस्ट्रेलिया संसारको सबैभन्दा सानो महादेश हो। यसले संसारको स्थलभागको करिब ६ प्रतिशत भाग ओगटेको छ। यो दक्षिणी गोलार्धमा पर्छ। अस्ट्रेलिया देशसँगै न्युजिल्यान्ड, पपुवा न्युगिनी र प्रशान्त महासागरका धेरै टापु देश यसमा पर्छन्। यिनलाई मिलाएर ओसेनिया पनि भनिन्छ। यसमा १४ ओटा देश छन्। कङ्गारु र कोआला जस्ता जनावर यहाँ मात्र प्राकृतिक रूपमा पाइन्छन्।

अन्टार्टिका महादेश

क्षेत्रफलका आधारमा अन्टार्टिका पाँचौँ ठुलो महादेश हो। यसले संसारको स्थलभागको करिब ९.५ प्रतिशत भाग ओगटेको छ। यो दक्षिणी ध्रुववरिपरि छ र यसको करिब ९८ प्रतिशत भाग बाक्लो हिउँले ढाकिएको छ। यो सबैभन्दा पछि, सन् १८२० मा मात्र देखिएको महादेश हो। यहाँ स्थायी मानव बसोबास छैन। विभिन्न देशका वैज्ञानिक अनुसन्धान केन्द्रमा केही महिनाका लागि आएर बस्छन्। त्यसैले यो महादेश वैज्ञानिक अनुसन्धानका लागि महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।

२. जलमण्डल

पृथ्वीमा पानीले ढाकिएको भागलाई जलमण्डल भनिन्छ। पृथ्वीको सतहको करिब ७१ प्रतिशत भाग पानीले ढाकेको छ। महासागर, सागर, नदीनाला, खोला, ताल, हिउँ र जमिनमुनिको पानी सबै जलमण्डलमा पर्छन्।

दक्षिणी गोलार्धमा जमिन कम र पानी धेरै छ। यसको करिब पाँच भागमा चार भाग पानी हो। त्यसैले दक्षिणी गोलार्धलाई जल गोलार्ध पनि भनिन्छ। उत्तरी गोलार्धमा भने धेरै जमिन छ।

जलमण्डलका सबैभन्दा ठुला भागलाई महासागर भनिन्छ। महासागरको किनारका साना भाग, जसलाई जमिनले केही घेरेको हुन्छ, सागर वा खाडी हुन्, जस्तै: बङ्गालको खाडी, अरब सागर। संसारमा पाँचओटा महासागर छन्:

महासागर	संसारका सबै महासागरको करिब कति भाग	औसत गहिराइ (करिब)
प्रशान्त महासागर	४७ प्रतिशत	४,००० मिटर
आन्ध्र महासागर	२३ प्रतिशत	३,६०० मिटर
हिन्द महासागर	२० प्रतिशत	३,७०० मिटर
कुमेरु महासागर	६ प्रतिशत	३,३०० मिटर
सुमेरु महासागर	४ प्रतिशत	१,२०० मिटर

• क.प्रशान्त महासागर: यो संसारको सबैभन्दा ठुलो र सबैभन्दा गहिरो महासागर हो। संसारका सबै महासागरको झन्डै आधा भाग यसैले ओगटेको छ। यसको सबैभन्दा गहिरो भाग मरियाना खाडल हो। त्यहाँको च्यालेन्जर डिप करिब १०,९०० मिटर गहिरो छ। सगरमाथालाई त्यहाँ राख्ने हो भने पनि यसको टुप्पोमाथि दुई किलोमिटरभन्दा बढी पानी हुन्छ।
• ख.आन्ध्र महासागर: यो दोस्रो ठुलो महासागर हो। यसले युरोप र अफ्रिकालाई अमेरिकाका दुई महादेशबाट छुट्याउँछ। यसको बाटो भएर धेरै पानीजहाज जाने भएकाले यो व्यापार र वाणिज्यका दृष्टिले महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
• ग.हिन्द महासागर: यो तेस्रो ठुलो महासागर हो। यो नेपालको सबैभन्दा नजिकको महासागर हो। गर्मीमा यसबाट बाफ बोकेको मनसुनी वायु उत्तरतिर बहन्छ र नेपाल तथा भारतमा वर्षा गराउँछ। त्यसैले यसलाई मनसुनी महासागर पनि भनिन्छ।
• घ.सुमेरु महासागर: यो उत्तरी ध्रुवको वरिपरि गोलाकार रूपमा फैलिएको छ। यो सबैभन्दा सानो र सबैभन्दा कम गहिरो महासागर हो। वर्षको धेरैजसो समय यसको धेरै भाग हिउँले ढाकिएको हुन्छ।
• ङ.कुमेरु महासागर: यसले अन्टार्टिका महादेशलाई चारैतिरबाट घेरेको छ। यो चौथो ठुलो महासागर हो। यहाँ संसारकै बलियो हावा र ठुला छाल चल्छन्।

३. वायुमण्डल

पृथ्वीको सतहको वरिपरि हजारौँ किलोमिटरको उचाइसम्म विभिन्न ग्यास मिसिएको खोल छ। यस खोललाई वायुमण्डल भनिन्छ। वायुमण्डल पनि स्थलमण्डल र जलमण्डलजस्तै पृथ्वीको बनोटको एउटा भाग हो।

पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षणले हावालाई पृथ्वीतिर तानिराख्छ। त्यसैले हावा अन्तरिक्षमा उडेर जाँदैन र चारैतिरबाट पृथ्वीमा थिचिरहन्छ। यही थिचाइलाई वायुको चाप भनिन्छ। वायुमण्डल भएकैले पृथ्वीमा जीवजन्तु र वनस्पति बाँचेका छन्। यसले हामीलाई सास फेर्ने अक्सिजन दिन्छ, दिउँसो धेरै तात्न र राति धेरै चिसिन दिँदैन, अनि सूर्यका हानिकारक किरणबाट जोगाउँछ।

वायुमण्डलमा ग्यास, जलवाष्प र धुलकण पाइन्छन्:

• क.ग्यास: वायुमण्डलमा धेरै किसिमका ग्यास छन्। तीमध्ये नाइट्रोजन र अक्सिजन मिलेर करिब ९९ प्रतिशत हुन्छन्। बाँकी करिब १ प्रतिशतमा आर्गन, कार्बन डाइअक्साइड, नियोन, हिलियम, क्रिप्टन जस्ता ग्यास छन्।
• ख.जलवाष्प: पानी तातेर बनेको बाफलाई जलवाष्प भनिन्छ। समुद्र, नदी, ताल र बोटबिरुवाबाट पानी वाष्पीकरण भएर अर्थात् बाफ बनेर हावामा मिसिन्छ। बादल, वर्षा, हिउँ, असिना, तुसारो र शीत सबै जलवाष्पबाटै बन्छन्।
• ग.धुलकण: हावामा माटो, धुवाँ, नुन र फूलका परागका मसिना कण पनि हुन्छन्। यी धुलकण धेरैजसो वायुमण्डलको तल्लो भागमा हुन्छन्। पानीका ससाना थोपा यिनै कणमा जम्मा भएर बादल बन्छ।

वायुमण्डल माथि जाँदा पातलो हुँदै जान्छ। वायुमण्डलको करिब ९९ प्रतिशत हावा सतहदेखि करिब ३० कि.मि. उचाइभित्रै छ। बादल, वर्षा, हावाहुरी जस्ता मौसमका सबै गतिविधि यसको सबैभन्दा तल्लो भागमा, करिब १० देखि १५ कि.मि. उचाइभित्र हुन्छन्। अझ माथि पातलो हावा हजारौँ किलोमिटरसम्म फैलिएको अनुमान गरिन्छ।

अभ्यास

कुनै ठाउँ कहाँ छ, त्यसको वरिपरि के छ र त्यो कति ठुलो छ भन्ने कुरालाई त्यस ठाउँको भौगोलिक विवरण भनिन्छ। यस पाठमा नेपालको अवस्थिति, सिमाना, क्षेत्रफल र धरातलको अध्ययन गरिन्छ।

नेपालको अवस्थिति, सिमाना र क्षेत्रफल

नेपाल एसिया महादेशको दक्षिण भागमा पर्छ। एसियाको यो भागलाई दक्षिण एसिया भनिन्छ। नेपाल चारैतिरबाट जमिनले घेरिएको देश हो। यसको कुनै पनि भाग समुद्रसँग जोडिएको छैन। यस्तो देशलाई भूपरिवेष्टित देश भनिन्छ। नेपालबाट सबैभन्दा नजिकको समुद्र बङ्गालको खाडी हो। यो हिन्द महासागरको एउटा भाग हो।

पाठ २ मा पढेका अक्षांश र देशान्तरका आधारमा नेपाल करिब २६° २२′ देखि ३०° २७′ उत्तरी अक्षांश र ८०° ४′ देखि ८८° १२′ पूर्वी देशान्तरसम्म फैलिएको छ। त्यसैले नेपाल उत्तरी र पूर्वी गोलार्धमा पर्छ।

नेपालको सिमाना यसरी छुट्याइएको छ:

• क.उत्तर: चीनको स्वशासित क्षेत्र तिब्बत। यता अग्ला हिमालय पर्वत श्रेणी छन्।
• ख.पूर्व: भारत। पूर्वी सिमानामा मेची नदी छ।
• ग.पश्चिम: भारत। पश्चिमी सिमानामा महाकाली नदी बग्छ।
• घ.दक्षिण: भारत। दक्षिणमा नेपाल र भारतलाई दशगजाले छुट्याएको छ। दशगजा भनेको सिमानाका दुवैतिर छोडिएको खाली जमिनको पट्टी हो। यसमा कसैले घर बनाउन वा खेती गर्न पाउँदैन।

नेपालको क्षेत्रफल १,४७,५१६ वर्ग कि.मि. छ। यो सङ्ख्या सन् २०२० (वि.सं. २०७७) मा कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा समेटेर नयाँ नक्सा जारी भएपछिको हो। पहिले यो १,४७,१८१ वर्ग कि.मि. भनिन्थ्यो। नेपालले पृथ्वीको सम्पूर्ण सतहको करिब ०.०३ प्रतिशत र एसियाको करिब ०.३ प्रतिशत भूभाग ओगटेको छ। पूर्वमा मेचीदेखि पश्चिममा महाकालीसम्म नेपालको औसत लम्बाइ करिब ८८५ कि.मि. छ।

धरातलीय स्वरूपका आधारमा नेपालको विभाजन

जमिनको सतहको बनोटलाई धरातल भनिन्छ। कतै समथर, कतै पहाड र कतै अग्ला हिमाल हुनु धरातलीय स्वरूप हो। धरातलीय स्वरूपका आधारमा नेपाललाई तीन भागमा बाँडिएको छ: हिमाली प्रदेश, पहाडी प्रदेश र तराई प्रदेश। यी तीनै प्रदेश पूर्वदेखि पश्चिमसम्म लामा पट्टीजस्ता फैलिएका छन्।

धरातलीय स्वरूपका आधारमा प्रदेश	सालाखाला उचाइ	ओगटेको औसत भूभाग	भौगोलिक प्रदेश
हिमाली प्रदेश	३,३०० देखि ८,८४८.८६ मि.	१५%	क.मुख्य हिमाल ख. भोट उपत्यका क्षेत्र ग. सीमान्त हिमाल
पहाडी प्रदेश	६०० देखि ३,३०० मि.	६८%	क.मध्य पहाडी उपत्यका तथा बेँसी ख. पहाडी श्रेणी ग. महाभारत लेक
तराई प्रदेश	५९ देखि ६०० मि.	१७%	क.चुरे तथा भाबर ख. भित्री मधेस ग. तराई

हिमाली प्रदेश

हिमाली प्रदेश नेपालको सबैभन्दा उत्तरी भागमा पर्छ। यो ३,३०० मिटरभन्दा माथि छ। यसको मुख्य हिमाली भाग ५,००० मिटरभन्दा माथि पर्छ, जहाँ बाह्रै महिना हिउँ रहन्छ। यसका तीन भाग छन्:

• क.मुख्य हिमाल: संसारमा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला १४ ओटा हिमशिखर छन्। तीमध्ये आठओटा, अर्थात् सगरमाथा, कञ्चनजङ्घा, ल्होत्से, मकालु, चोओयु, धौलागिरि, मनास्लु र अन्नपूर्ण यही प्रदेशमा पर्छन्। (एकाइ २ को हाम्रो राष्ट्रिय गौरव पाठमा यी चुचुराको उचाइ हेर्न सकिन्छ।)
• ख.भोट उपत्यका क्षेत्र: मुख्य हिमाल र तिब्बतको बिचमा हिमाली उपत्यकाहरू छन्। यिनलाई भोट उपत्यका पनि भनिन्छ, जस्तै: मुस्ताङ, मनाङ र डोल्पाका उपत्यका।
• ग.सीमान्त हिमाल: भोट उपत्यकाभन्दा उत्तरतिर तिब्बतसँगको सिमानामा फेरि हिमशिखर छन्। यस क्षेत्रलाई सीमान्त हिमाल भनिन्छ। यहाँ तिब्बत जाने नाका र भन्ज्याङ छन्। नाका भनेको सिमाना पार गर्ने बाटो हो र भन्ज्याङ भनेको दुई डाँडाबिचको होचो भाग हो, जहाँबाट बाटो काटेर जान सकिन्छ।

पहाडी प्रदेश

पहाडी प्रदेश दक्षिणको तराई र उत्तरको हिमाली प्रदेशको बिचमा पर्छ। यो ६०० मिटरदेखि ३,३०० मिटरसम्मको उचाइमा फैलिएको छ। यसअन्तर्गत महाभारत लेक, बिचको पहाडी श्रेणी र उपत्यका तथा बेँसी पर्छन्।

यस प्रदेशमा नदीको किनारका समथर र उब्जाउ जमिन छन्। नदीको किनारको तल्लो समथर फाँटलाई बेँसी र अलि माथिको समथर भागलाई टार भनिन्छ। नदीले बनाएका काठमाडौँ, पोखरा जस्ता उपत्यका पनि यहीँ छन्। यहाँको हावापानी न गर्मी न चिसो, रमाइलो र स्वस्थकर छ। त्यसैले पहाडी प्रदेशमा धेरै पुराना बस्ती र सहर छन्।

तराई प्रदेश

नेपालको दक्षिण भागमा तराई प्रदेश पर्छ। यो समुद्र सतहबाट करिब ५९ मिटरदेखि ६०० मिटरसम्मको उचाइमा छ। यसमा उत्तरदेखि दक्षिणसम्म यी भाग पर्छन्:

• क.चुरे पर्वत श्रेणी: महाभारत पर्वत शृङ्खलाको दक्षिणमा पर्ने होचा पहाड हुन्। यिनलाई शिवालिक पनि भनिन्छ। यी डाँडा तराईका अरू भागभन्दा अग्ला छन्, कतै १,००० मिटरभन्दा पनि माथि। यिनको माटो र ढुङ्गा खुकुलो हुन्छ, त्यसैले सजिलै भत्किन्छ।
• ख.भाबर प्रदेश: चुरे र मुख्य तराईको बिचको भाग हो। यो चुरेबाट बगेर आएका रोडा, ढुङ्गा, गेगर र कङ्कडले बनेको छ। पानी यस्तो जमिनमा छिटै भित्र छिर्छ। यहाँ घना जङ्गल छ, जसलाई चारकोसे झाडी पनि भनिन्छ। यो झाडी करिब चार कोस, अर्थात् १२ कि.मि. जति चौडा भएकाले यस्तो नाम रहेको हो।
• ग.भित्री मधेस: चुरे र महाभारत पर्वत श्रेणीका बिचमा चारैतिर पहाडले घेरिएका समथर उपत्यका छन्। यिनलाई भित्री मधेस वा दुन भनिन्छ। यहाँको हावापानी न्यानो छ। सुर्खेत, दाङ, नवलपरासी (बर्दघाट सुस्तापूर्व), चितवन, मकवानपुर, सिन्धुली र उदयपुर जिल्लाका भित्री मधेसका भाग यसका उदाहरण हुन्।
• घ.मुख्य तराई: सबैभन्दा दक्षिणको समथर भाग हो। यो नदीले बगाएर ल्याएको मसिनो र मलिलो पाँगो माटोले बनेको छ। यो पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको छ। यहाँ धान, गहुँ, मकै, उखु जस्ता अन्नबाली धेरै उब्जन्छन्। त्यसैले मुख्य तराईलाई नेपालको अन्नभण्डार भनिन्छ।

अभ्यास

आज घाम लाग्यो, भोलि पानी पर्ला, पर्सि हुरी चल्ला। कुनै ठाउँको वायुमण्डलको एक दिन वा केही समयको अवस्थालाई मौसम भनिन्छ। मौसम छिटो छिटो बदलिन्छ।

तर तराईमा जेठमा सधैँ गर्मी हुन्छ र हिमालमा माघमा सधैँ हिउँ पर्छ। धेरै वर्षसम्म मौसम हेर्दा कुनै ठाउँको तापक्रम र वर्षा सालाखाला कस्तो हुन्छ भन्ने थाहा हुन्छ। कुनै ठाउँको लामो समयको मौसमको सालाखाला अर्थात् औसत अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। हावापानी सजिलै बदलिँदैन।

हावापानीमा प्रभाव पार्ने कुरा

कुनै ठाउँको हावापानीलाई सामान्यतः तापक्रम र वर्षाका आधारमा छुट्याइन्छ। ठाउँअनुसार तापक्रम र वर्षा फरक पार्ने मुख्य कुरा यी हुन्:

• क.जमिनको उचाइ: माथि जाँदा हावा पातलो हुन्छ र चिसो हुँदै जान्छ। सालाखाला हरेक १,००० मिटर माथि जाँदा करिब ६ देखि ७ °से. तापक्रम घट्छ। त्यसैले हिमालमा तराईभन्दा धेरै जाडो हुन्छ।
• ख.पहाडको ढाल: नेपालमा दक्षिण फर्केको ढालमा धेरै घाम लाग्छ र मनसुनी वायु ठोक्किएर धेरै वर्षा हुन्छ। उत्तर फर्केको ढाल अलि चिसो र सुक्खा हुन्छ।
• ग.समुद्रदेखिको दुरी: समुद्र नजिक धेरै बाफ हुन्छ र तापक्रम कम घटबढ हुन्छ। समुद्रबाट टाढा जाँदा वर्षा घट्दै जान्छ।
• घ.अक्षांश: भूमध्यरेखा नजिक धेरै गर्मी र ध्रुवतिर जाँदा चिसो हुन्छ।
• ङ.वायुको बहने दिशा: समुद्रबाट आउने हावाले वर्षा ल्याउँछ। जमिनबाट आउने हावा सुक्खा हुन्छ।

नेपाल सानो देश भए पनि यसको उचाइ ५९ मिटरदेखि ८,८४८.८६ मिटरसम्म छ। त्यसैले नेपालमा हावापानीमा धेरै विविधता छ। धरातलीय स्वरूप अर्थात् उचाइका आधारमा नेपालको हावापानीलाई पाँच भागमा बाँडिन्छ।

हावापानीका पाँच प्रकार

क. उपोष्ण मनसुनी हावापानी

यो हावापानी तराई, भित्री मधेस (दुन) र चुरे पर्वतमा करिब १,२०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइन्छ। उष्ण भनेको भूमध्यरेखा नजिकजस्तो धेरै गर्मी हुने हो। उपोष्ण भनेको उष्णभन्दा अलि कम गर्मी हुने भन्ने हो। तर पनि यहाँ गर्मीयाममा निकै गर्मी हुन्छ।

• क.ग्रीष्म अर्थात् गर्मीयाममा तापक्रम ३८ देखि ४२ °से. सम्म पुग्छ। हिउँद अर्थात् जाडोयाममा १५ देखि ५ °से. सम्म झर्छ।
• ख.मनसुनी वायुले वर्षमा २०० से.मि. जति वर्षा गराउँछ। मनसुनी वायु बङ्गालको खाडीबाट पूर्वतिरबाट आउँछ। त्यसैले वर्षा पूर्वबाट पश्चिमतिर क्रमशः घट्दै जान्छ।
• ग.पूर्वी तराईभन्दा पश्चिमी तराईमा गर्मीमा बढी गर्मी हुन्छ। पश्चिम भारतको मरुभूमितिरबाट तातो हावा (लू) बहने भएकाले यस्तो हुन्छ।
• घ.हिउँदमा पश्चिमी वायुले नेपालको पश्चिमी भागमा केही बढी वर्षा गराउँछ।
• ङ.धेरै गर्मी र ओसिलो हुने भएकाले यहाँको हावापानीलाई त्यति स्वस्थकर मानिँदैन। पहिले औलो धेरै लाग्थ्यो।

ख. न्यानो समशीतोष्ण हावापानी

यो हावापानी चुरे र महाभारत पर्वतको क्षेत्रमा १,२०० मिटरदेखि २,१०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइन्छ। समशीतोष्ण भनेको न धेरै गर्मी न धेरै जाडो भन्ने हो।

• क.गर्मीयाम न्यानो र जाडोयाम ठन्डा हुन्छ। गर्मीयामको औसत तापक्रम २४ देखि ३५ °से. र जाडोयामको ५ देखि १० °से. हुन्छ।
• ख.गर्मीयाममा २०० से.मि. जति वर्षा हुन्छ। तर पहाडको उत्तरतिरको भागमा हावा कम आउने भएकाले १०० से.मि. जति मात्र वर्षा हुन्छ।
• ग.हिउँदमा पश्चिमी वायुले केही वर्षा गराउँछ र माथिल्लो भागमा हिउँ पर्छ।
• घ.कास्कीको लुम्ले, ललितपुरको गोदावरी र सङ्खुवासभामा अरू ठाउँभन्दा बढी वर्षा हुन्छ।
• ङ.यहाँको हावापानी स्वस्थकर मानिन्छ। काठमाडौँ उपत्यकाको हावापानी यस्तै छ।

ग. ठन्डा समशीतोष्ण हावापानी

यो हावापानी २,१०० मिटरदेखि ३,३०० मिटरसम्मको उचाइमा पाइन्छ।

• क.गर्मीयाम छोटो र न्यानो, जाडोयाम अलि लामो र ठन्डा हुन्छ।
• ख.गर्मीयाममा तापक्रम १५ देखि २० °से. हुन्छ। जाडोयाममा औसत तापक्रम ५ °से. भन्दा कम हुन्छ।
• ग.गर्मीयाममा मनसुनी वायुले १०० से.मि. जति वर्षा गराउँछ। दक्षिण फर्केको भागमा उत्तर फर्केको भागमा भन्दा बढी वर्षा हुन्छ। उचाइ बढ्दै जाँदा वर्षा कम हुँदै जान्छ।
• घ.हिउँदमा हिउँ पर्छ।

घ. लेकाली हावापानी

यो हावापानी ३,३०० मिटरदेखि ५,००० मिटरसम्मको उचाइमा पाइन्छ। लेक भनेको अग्लो र चिसो पहाडी भाग हो।

• क.गर्मीयाममा तापक्रम १० देखि १५ °से. र जाडोयाममा ० °से. भन्दा तल पुग्छ।
• ख.गर्मीयाम छोटो र अलि न्यानो, जाडोयाम लामो र ठन्डा हुन्छ।
• ग.वर्षा ३० से.मि. जति मात्र हुन्छ र धेरैजसो हिउँका रूपमा पर्छ।
• घ.मनाङ, मुस्ताङ, डोल्पा जस्ता ठाउँ वृष्टिछायामा पर्ने भएकाले यहाँ निकै कम वर्षा हुन्छ।

ङ. टुन्ड्रा हावापानी

यो हावापानी ५,००० मिटरभन्दा माथि पाइन्छ।

• क.बाह्रै महिना तापक्रम ० °से. भन्दा निकै तल हुन्छ र सधैँ जाडो हुन्छ।
• ख.पानी पर्दैन, हिउँ मात्र पर्छ।
• ग.ठुला बोटबिरुवा उम्रँदैनन्। त्यसैले यहाँको हावापानीलाई हिमाली मरुभूमि पनि भनिन्छ। मरुभूमि भनेको पानी र बोटबिरुवा निकै कम हुने ठाउँ हो।

वृष्टिछाया

गर्मीयाममा हिन्द महासागर र बङ्गालको खाडीबाट बाफ बोकेको मनसुनी वायु नेपालतिर आउँछ। यो हावा पहाडको ढाल चढ्दै माथि जान्छ। माथि पुगेपछि हावा चिसिन्छ र बाफ बादल बन्छ। अनि पहाड र हिमालको दक्षिणी भागमा धेरै वर्षा हुन्छ।

हिमाल नाघेर उत्तरतिर पुग्दा हावामा पानी थोरै मात्र बाँकी हुन्छ। त्यसैले हिमालको पछाडिको भागमा निकै कम वर्षा हुन्छ। अग्लो पर्वतले बाफ भएको हावा छेकेर त्यसको पछाडि वर्षा निकै कम हुने भागलाई वृष्टिछाया भनिन्छ। रुखको छायामा घाम नपरेजस्तै पहाडको “छाया”मा पानी पर्दैन।

अभ्यास

नेपालमा हजारौँ नदी र खोला छन्। हिमाल, पहाड र तराई भएर बग्ने यी नदीले खानेपानी, सिँचाइ, बिजुली र माछा दिन्छन्। यस पाठमा नेपालका नदी, हिमनदी र तालको अध्ययन गरिन्छ।

नदी र नदीसम्बन्धी शब्द

जमिनको सतहमा बगेको पानी एउटै निश्चित बाटो बनाएर नियमित रूपमा बग्छ र ताल, सागर वा महासागरसम्म पुग्छ। यसरी बग्ने पानीको प्रणालीलाई नदी भनिन्छ। पानीको मात्रा र कहिलेकाहीँ वा सधैँ बग्ने भन्ने आधारमा बगेको पानीलाई फरक फरक नाम दिइन्छ:

• क.नदी: हिउँ पग्लेर बनेको पानी पनि मिसिएर बाह्रै महिना नियमित बग्ने ठुलो पानीको धारा।
• ख.खोला: वर्षाको पानीबाट बनेर बग्ने नदीभन्दा सानो पानीको धारा।
• ग.खहरे: वर्षायाममा मात्र पानी उर्लेर बग्ने र अरू बेला सुक्खा हुने खोला।
• घ.नाला: सानो र साँगुरो बाटोबाट बग्ने पानीको सानो धारा।

नदीसँग जोडिएका अरू शब्द पनि छन्:

• क.मुहान: नदी सुरु हुने ठाउँ।
• ख.मुख: नदी ताल, सागर, महासागर वा अर्को ठुलो नदीमा खस्ने ठाउँ।
• ग.सहायक नदी: अर्को मुख्य नदीमा आएर मिसिने नदी।
• घ.शाखा नदी: मुख्य नदीबाट हाँगाजस्तै छुट्टिएर अर्को बाटो बग्ने नदी।
• ङ.दोभान: दुईओटा नदी मिसिने ठाउँ।
• च.त्रिवेणी: तीनओटा नदी मिसिने ठाउँ।

उत्पत्तिका आधारमा नदीका प्रकार

नदी कहाँबाट सुरु हुन्छ भन्ने आधारमा नेपालका नदीलाई तीन स्तरमा बाँडिन्छ:

• क.पहिलो स्तरका नदी: हिमालय क्षेत्र वा त्यसभन्दा उत्तर तिब्बतबाट सुरु भएर बग्ने नदी। सप्तकोसी, सप्तगण्डकी अर्थात् नारायणी, कर्णाली र महाकाली यसमा पर्छन्। हिउँ पग्लेर पानी आउने भएकाले यी नदीमा बाह्रै महिना प्रशस्त पानी हुन्छ।
• ख.दोस्रो स्तरका नदी: महाभारत पर्वत र मध्य पहाडी क्षेत्रबाट सुरु भएर बग्ने नदी। मेची, कन्काई, त्रियुगा, कमला, बागमती, राप्ती, बबई आदि यसमा पर्छन्। यी नदीमा बाह्रै महिना पानी हुन्छ, तर सुक्खायाममा केही कम हुन्छ। यिनमा मूलको पानी र वर्षाको पानी आउँछ।
• ग.तेस्रो स्तरका नदी: चुरे क्षेत्रबाट सुरु भएर बग्ने नदी। रातु, रतुवा, सिर्सिया, हर्दिनाथ, बाणगङ्गा आदि यसमा पर्छन्। यी नदीमा वर्षायाममा धेरै पानी हुन्छ। हिउँदमा भने पानी निकै कम हुन्छ वा सुक्खा हुन्छन्।

नदी प्रवाह क्षेत्रका आधारमा नेपालका नदी

वर्षाको पानी जुन जुन क्षेत्रबाट बगेर एउटै ठुलो नदीमा पुग्छ, त्यो सबै क्षेत्रलाई त्यस नदीको प्रवाह क्षेत्र भनिन्छ। नेपालका ठुला नदी प्रणालीलाई तीनओटा प्रवाह क्षेत्रमा बाँडिएको छ: कोसी, गण्डकी र कर्णाली।

क. कोसी नदी प्रवाह क्षेत्र

पूर्वमा कञ्चनजङ्घा हिमालदेखि पश्चिममा लाङटाङ हिमालसम्मको पानी बगेर आउने क्षेत्रलाई कोसी नदी प्रवाह क्षेत्र भनिन्छ।

• क.यसका सातओटा मुख्य सहायक नदी छन्: सुनकोसी, इन्द्रावती, तामाकोसी, लिखु, दुधकोसी, अरुण र तमोर। त्यसैले यसलाई सप्तकोसी पनि भनिन्छ। सप्त भनेको सात हो।
• ख.सुनसरीको चतरानजिकै पहाडबाट मैदानमा झरेपछि यसलाई कोसी भनिन्छ।
• ग.पानीको मात्रा र प्रवाह क्षेत्रका आधारमा यो नेपालको सबैभन्दा ठुलो नदी हो।
• घ.भारतको बिहार राज्यमा यसले धेरै बाढी ल्याएर धनजनको नोक्सानी गर्ने भएकाले यसलाई बिहारको शोक पनि भनिन्छ।

ख. गण्डकी नदी प्रवाह क्षेत्र

लाङटाङ हिमालदेखि धौलागिरि हिमालसम्मको पानी बगेर आउने क्षेत्रलाई गण्डकी नदी प्रवाह क्षेत्र भनिन्छ।

• क.यसमा त्रिशूली, बुढीगण्डकी, दरौँदी, मर्स्याङ्दी, मादी, सेती र कालीगण्डकी नदी बग्छन्। सातओटा नदी मिसिने भएकाले यसलाई सप्तगण्डकी पनि भनिन्छ।
• ख.देवघाटमा कालीगण्डकी र त्रिशूली मिसिन्छन्। देवघाटभन्दा तलतिर यसलाई नारायणी भनिन्छ।
• ग.धौलागिरि र अन्नपूर्ण हिमालको बिचमा कालीगण्डकीले बनाएको खोच संसारकै सबैभन्दा गहिरा खोँचमध्ये एक हो। खोच भनेको दुवैतिर अग्ला पहाड भएको गहिरो र साँघुरो नदीको उपत्यका हो।

ग. कर्णाली नदी प्रवाह क्षेत्र

धौलागिरि हिमालदेखि पश्चिममा व्यासऋषि हिमालसम्मको पानी बगेर आउने क्षेत्रलाई कर्णाली नदी प्रवाह क्षेत्र भनिन्छ।

• क.कर्णाली नेपालको सबैभन्दा लामो नदी हो। यो तिब्बतको मानसरोवर क्षेत्रनजिकबाट सुरु हुन्छ।
• ख.यसका पनि सातओटा मुख्य सहायक नदी छन्: हुम्ला कर्णाली, मुगु कर्णाली, ठुलीभेरी, सानीभेरी, सेती, बुढीगङ्गा र तिला।
• ग.भारत पुगेपछि यसलाई घाघरा भनिन्छ।
• घ.यस नदीमा दुर्लभ जलचर सोँस अर्थात् डल्फिन पाइन्छ।

ताल, कुण्ड र पोखरी

वरिपरि जमिनले घेरिएको ठाउँमा पानी जमेर बनेको ठुलो दहलाई ताल भनिन्छ। हिमाली क्षेत्रमा खाल्डामा हिउँ पग्लेर र हिमनदीको पानी जमेर बनेका ताललाई हिमताल भनिन्छ। हिमालमा पवित्र मानिएका साना ताललाई कुण्ड पनि भनिन्छ, जस्तै: गोसाइँकुण्ड। साना प्राकृतिक वा मानिसले बनाएका खाल्डामा जमेको पानीलाई पोखरी भनिन्छ।

नेपालमा धेरै प्राकृतिक ताल छन्:

• क.रारा ताल (मुगु): नेपालको सबैभन्दा ठुलो ताल। यसको क्षेत्रफल करिब १० वर्ग कि.मि. छ।
• ख.फोक्सुन्डो ताल (डोल्पा): नेपालको सबैभन्दा गहिरो ताल मानिन्छ।
• ग.तिलिचो ताल (मनाङ): करिब ४,९०० मिटर उचाइमा छ। संसारकै सबैभन्दा अग्ला ठाउँमा भएका तालमध्ये एक हो।
• घ.फेवा ताल (कास्की): पोखरामा पर्ने यो ताल पर्यटनका लागि प्रसिद्ध छ।
• ङ.गोसाइँकुण्ड (रसुवा): धार्मिक महत्त्व भएको हिमताल। जनैपूर्णिमामा यहाँ ठुलो मेला लाग्छ।
• च.च्छोरोल्पा (दोलखा) र गोक्यो (सोलुखुम्बु) हिमताल हुन्।

इन्द्रसरोवर (मकवानपुर) मानिसले बनाएको ताल हो। कुलेखानी जलविद्युत् आयोजनाका लागि नदीमा बाँध बाँधेर यो ताल बनाइएको हो।

तालबाट जल यातायात, सिँचाइ, माछापालन र बिजुली उत्पादन गर्न सकिन्छ। तालले पर्यटक पनि ल्याउँछन्।

मौसम परिवर्तनका कारण पृथ्वी तात्दै गएको छ। हिमाल र हिमनदीको हिउँ धेरै पग्लिँदा केही हिमताल ठुला हुँदै गएका छन्। यस्ता ताल फुटे भने तलका बस्तीमा ठुलो बाढी आउन सक्छ। यसलाई हिमताल विस्फोट बाढी भनिन्छ। च्छोरोल्पा ताल फुट्ने खतरा घटाउन सन् २००० मा नहर खनेर तालको पानी ३ मिटर घटाइएको थियो।

हिमनदी

उच्च हिमाली क्षेत्रमा हिउँ लगातार परिरहन्छ र पग्लँदैन। वर्षौँसम्म थुप्रिँदा माथिको हिउँको भारले तलको हिउँ थिचिएर कडा बरफ बन्छ। त्यो बरफ आफ्नै भारले ढाल हुँदै बिस्तारै तलतिर सर्छ। यसरी बगिरहेको बरफको ठुलो खण्डलाई हिमनदी भनिन्छ। हिमनदी एकदमै ढिलो बग्छ, धेरैजसो एक दिनमा केही सेन्टिमिटरदेखि केही मिटरसम्म मात्र। हिमनदीको तल्लो छेउमा बरफ पग्लिएर बनेको पानी नदी बनेर बग्छ।

नेपालका मुख्य हिमनदी खुम्बु, ङोजुम्पा, लाङटाङ, कञ्चनजङ्घा, थालुङ, वरुण, नुप्चु आदि हुन्।

अभ्यास

मानिसले नरोपी आफैँ उम्रेर हुर्केका रुख, बिरुवा, घाँसपात, झाडी र जडीबुटीलाई प्राकृतिक वनस्पति भनिन्छ। कुनै ठाउँमा कस्ता वनस्पति पाइन्छन् भन्ने कुरा त्यहाँको धरातल, हावापानी र माटोले निर्धारण गर्छन्। पाठ ५ मा पढेजस्तै उचाइअनुसार हावापानी बदलिन्छ। त्यसैले उचाइअनुसार नेपालको वनस्पति पनि बदलिन्छ।

वनजङ्गल हाम्रा लागि धेरै महत्त्वपूर्ण छन्:

• क.बोटबिरुवाले हामीलाई सास फेर्न चाहिने अक्सिजन दिन्छन् र हामीले फालेको कार्बन डाइअक्साइड लिन्छन्।
• ख.रुखका जराले माटो समातेर भूक्षय अर्थात् माटो बगेर जाने काम रोक्छन्।
• ग.काठ, दाउरा, घाँस, स्याउला, फलफूल, जडीबुटी र उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ वनबाटै पाइन्छ।
• घ.वन्यजन्तु र चराचुरुङ्गीको वासस्थान वन नै हो।

नेपालका प्राकृतिक वनस्पतिका प्रकार

प्राकृतिक वनस्पति	उचाइ	विशेषता	मुख्य वनस्पति र वन्यजन्तु
उपोष्णप्रदेशीय जङ्गल	१,२०० मि. सम्म	क.तराई, भित्री मधेस र चुरे क्षेत्रमा पाइन्छ। ख. घना जङ्गल हुन्छ। ग. रुख अग्ला र कडा काठका हुन्छन्। घ. घाँस र लहराको झाडी हुन्छ।	वनस्पति: साल, सिसौ, खयर, आँप, सिमल आदि वन्यजन्तु: पाटे बाघ, भालु, गैँडा, मृग, हात्ती आदि
समशीतोष्ण पतझड जङ्गल	१,२०० देखि २,१०० मि.	क.चुरेको माथिल्लो भाग र महाभारत श्रेणीको तल्लो भागमा पाइन्छ। ख. धेरै रुखका पात सुक्खा याममा झर्छन्। ग. नरम काठका रुख पाइन्छन्। घ. रुखमा प्रशस्त हाँगाबिँगा हुन्छन्।	वनस्पति: चिलाउने, मौवा, वर, पिपल, कटुस, ओखर, बाँस, सिरिस, गुराँस; केही उचाइमा सल्लो, चाँप, देवदार आदि वन्यजन्तु: बाघ, चितुवा, बँदेल, मृग, हरिण आदि
समशीतोष्ण सदाबहार कोणधारी जङ्गल	२,१०० देखि ३,३०० मि.	क.कोणधारी अर्थात् कोन फल्ने वनस्पति पाइन्छन्। ख. पात सियोजस्ता चुच्चा हुन्छन्। ग. बाह्रै महिना हरियो रहने सदाबहार वनस्पति पाइन्छन्। घ. नरम काठका रुख पाइन्छन्।	वनस्पति: उत्तिस, धुपी, सल्लो, बाँस, निगालो; माथिल्लो भागमा भोजपत्र आदि वन्यजन्तु: भालु, बँदेल, कस्तूरी, मृग, हरिण, नाउर, घोरल, च्याखुरो आदि
लेकाली वनस्पति (घाँसे मैदान)	३,३०० देखि ५,००० मि.	क.उच्च पहाडी र हिमाली प्रदेशमा पाइन्छ। ख. ठुला रुख उम्रँदैनन्; साना झाडी मात्र हुन्छन्। ग. प्रशस्त घाँस पाइन्छ। घ. धेरै हिमाली जडीबुटी पाइन्छन्।	वनस्पति: गुराँस, निगालो, बुकीफूल र जडीबुटी वन्यजन्तु: हाब्रे, डाँफे, मुनाल, हिउँ चितुवा, चौँरीगाई आदि
हिमाली वा टुन्ड्रा वनस्पति	५,००० मि. भन्दा माथि	क.तल्लो भागमा केही फूल र जडीबुटी पाइन्छन्। ख. काई, झ्याउ र लेउ मात्र पाइन्छन्।	वनस्पति: काई, लेउ, बुकीफूल र जडीबुटी वन्यजन्तु: हिउँ चितुवा, हिमाली मृग आदि

माथि पाठ ५ को विजेटमा पहेँलो गोलो सारेर हरेक उचाइमा कस्तो वनस्पति पाइन्छ भनेर पनि हेर्न सकिन्छ।

पात किन झर्छन्?

पहाडी प्रदेशका धेरै रुखका पात हिउँदको अन्त्य र वसन्तमा झर्छन्। यसलाई पतझड भनिन्छ। हिउँदमा पानी कम पर्छ र जमिन सुक्खा हुन्छ। जाडोले गर्दा जराले पानी पनि राम्ररी तान्न सक्दैनन्। पातबाट भने पानी उडिरहन्छ। त्यसैले रुखले पात झारेर पानी जोगाउँछ। पानी पर्न थालेपछि र न्यानो भएपछि फेरि नयाँ पालुवा पलाउँछ।

कोणधारी रुखका पात सियोजस्ता मसिना र बाक्लो बाहिरी तह भएका हुन्छन्। यस्ता पातबाट पानी कम उड्छ र हिउँ पनि सजिलै खसेर जान्छ। त्यसैले यी रुख जाडोमा पनि हरिया रहन्छन्।

अभ्यास

नदी, ताल, हावापानी र वनस्पति हाम्रा प्राकृतिक सम्पदा हुन्। प्रकृतिले दिएका यी कुरा बिना मानिस बाँच्न सक्दैन। मानिसले पनि प्रकृतिलाई जोगाएर राख्नुपर्छ। यसरी एकले अर्कालाई सहयोग गर्ने र एकअर्कामा भर पर्ने सम्बन्धलाई अन्योन्याश्रित सम्बन्ध भनिन्छ।

शिक्षक सरिताले कक्षा ६ का विद्यार्थीलाई तीन समूहमा बाँड्नुभयो। हरेक समूहले नेपालको प्राकृतिक स्वरूपको एउटा भाग र मानव जीवनबिचको सम्बन्धबारे छलफल गरेर प्रस्तुत गर्नुपर्ने थियो। तीन समूहले यसरी प्रस्तुत गरे:

नदीनाला समूह: नदीनाला, ताल र मानव जीवन

• क.नदीनाला, ताल र मानव जीवनबिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध छ।
• ख.नदी र तालबाट खानेपानी ल्याउन सकिन्छ।
• ग.खाना पकाउन, लुगा धुन, नुहाउन र खेतबारीमा सिँचाइ गर्न चाहिने पानी नदीनाला र तालबाट पाइन्छ।
• घ.पानीका स्रोत भएका ठाउँ वरिपरि धेरै मानिसको बसोबास हुन्छ। काठमाडौँ बागमती र विष्णुमतीको किनारमा, नारायणगढ नारायणीको किनारमा बसेको छ। यसरी नेपालका धेरै ठुला सहर नदीकिनारमा छन्।
• ङ.नदी र तालमा माछा मार्ने र माछापालन व्यवसाय गर्न सकिन्छ।
• च.कतिपय मानिस डुङ्गा चलाएर, राफ्टिङ गराएर पर्यटकलाई घुमाउँछन् र पैसा कमाउँछन्।
• छ.नदीबाट निकालिएको बिजुलीले घरमा बत्ती बाल्न, खाना पकाउन र उद्योग चलाउन सजिलो बनाएको छ।
• ज.माझी, बोटे, मलाह जस्ता केही समुदायको परम्परागत जीविका नै नदी र तालमा डुङ्गा चलाउने र माछा मार्ने काम हो।

हावापानी समूह: हावापानी र मानव जीवन

• क.पेसा: मानिसले हावापानीअनुसार काम गर्छन्। हिमाली प्रदेशमा पशुपालन, तराई प्रदेशमा अन्नबालीको खेती र पहाडी प्रदेशमा फलफूल खेती र पशुपालन बढी गरिन्छ।
• ख.पहिरन: जाडो ठाउँका मानिस बाक्ला उनी लुगा लगाउँछन्। समशीतोष्ण क्षेत्रका मानिस गर्मीमा पातला र जाडोमा बाक्ला लुगा लगाउँछन्। गर्मी ठाउँका मानिस पातला सुती लुगा लगाउँछन्।
• ग.घर र बस्ती: हिमाली भेगमा जाडो हुने भएकाले घर एकै ठाउँमा जोडिएका हुन्छन्। घर साना, छाना समथर र झ्यालढोका थोरै र साना हुन्छन्। घर बनाउन ढुङ्गा, माटो र काठ जस्ता स्थानीय सामग्री प्रयोग हुन्छ। तराईमा भने हावा छिर्ने गरी घर बनाइन्छ।

वनस्पति समूह: वनस्पति र मानव जीवन

• क.हाम्रो वरिपरि पाइने बोटबिरुवा, घाँसपात र जडीबुटीलाई वनस्पति भनिन्छ।
• ख.प्राकृतिक वनस्पतिले मानिसका धेरै आवश्यकता पूरा गर्छ।
• ग.घर बनाउन काठ र खाना पकाउन दाउरा वनबाटै पाइन्छ।
• घ.वनले मूल र पानीका स्रोत जोगाउँछ।
• ङ.गाउँघरमा बिरामी हुँदा मानिस स्थानीय जडीबुटी पनि प्रयोग गर्छन्।
• च.गाईबस्तुलाई चाहिने घाँस र स्याउला जङ्गलबाटै पाइन्छ।
• छ.रुखका जराले माटो समातेर भूक्षय र पहिरो रोक्छन्।
• ज.कागज, फर्निचर, जडीबुटी जस्ता उद्योगका लागि कच्चा पदार्थ र धेरै मानिसको रोजगारी वनबाटै आउँछ।

यसरी प्रकृति र मानव जीवनबिच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध छ भन्ने पुष्टि हुन्छ। प्रकृतिबाट लिने मात्र होइन, प्रकृतिलाई जोगाउनु पनि हाम्रो कर्तव्य हो।

अभ्यास

प्रकृतिबाट पाइने र मानिसलाई काम लाग्ने कुरालाई प्राकृतिक स्रोतसाधन भनिन्छ, जस्तै: माटो, पानी, वन, खनिज, हावा र घाम। यी हाम्रा प्राकृतिक सम्पत्ति पनि हुन्।

शिक्षक रामविनय सदा कक्षा ६ मा सामाजिक अध्ययन तथा मानवमूल्य शिक्षा पढाउनुहुन्छ। उहाँले हाम्रो देशका प्राकृतिक स्रोत र तिनले हाम्रो जनजीवनमा पारेको प्रभावबारे छलफल गर्न केही चित्र ल्याउनुभयो। कक्षामा यस्तो छलफल भयो:

शिक्षक रामविनय: आज म केही चित्र देखाउँछु, राम्रोसँग हेर्नुहोस् है। यी माटो, पानी, वन र खनिजका चित्र हुन्। यी सबै प्राकृतिक स्रोतसाधन हुन्। हाम्रो देश तराई, पहाड र हिमाल गरी तीन भागमा बाँडिएको छ। यी स्रोत सबै ठाउँमा एकै किसिमका पाइँदैनन्। जस्तै: तराई र पहाडको माटो फरक छ। त्यसैले ती ठाउँमा उब्जने अन्नबाली र फलफूल पनि फरक छन्।

भौगोलिक क्षेत्र	मुख्य उत्पादन
तराई, बेँसी	धान, सनपाट, उखु, सुर्ती आदि
महाभारत	फलफूल, चिया, आलु, मकै आदि
उपत्यका	धान, गहुँ, सागपात आदि
हिमाल	जौ, आलु, फापर आदि

कला आचार्य: सर, तराई, पहाड र हिमाली क्षेत्रमा हावापानी पनि फरक फरक हुन्छ, हो?

शिक्षक रामविनय: हो। यो तालिका हेर्नुहोस्:

हावापानी	भौगोलिक क्षेत्र	हावापानीको विशेषता
मनसुनी तथा न्यानो	तराई, भाबर, चुरे, महाभारत	वर्षा ऋतुमा बढी वर्षा, गर्मीमा गर्मी र जाडोमा ठन्डा; अन्नबाली उत्पादनका लागि अनुकूल
ठन्डा हावापानी	उच्च महाभारत तथा पहाडी क्षेत्र	गर्मीमा न्यानो, जाडोमा निकै जाडो, कम वर्षा; खेती कम तर स्वास्थ्यका दृष्टिले राम्रो
लेकाली हावापानी	हिमाली क्षेत्र	जाडोमा अत्यन्त चिसो, अत्यन्तै कम वर्षा; पशुपालन र पर्यटनका लागि अनुकूल

सुरज सुनार: सर, भौगोलिक विविधताले गर्दा हाम्रो रहनसहन र भेषभूषा पनि फरक भएको हो?

शिक्षक रामविनय: ठिक भन्नुभयो। भौगोलिक अवस्थाअनुसार हाम्रो रहनसहन, भेषभूषा र पेसा पनि फरक छन्। हिमालमा बक्खु र उनी लुगा लगाइन्छ, घर ढुङ्गाका हुन्छन् र चौँरी तथा भेडा पालिन्छ। पहाडमा दौरासुरुवाल, चोलो र फरिया जस्ता पहिरन, भिरालो छाना भएका घर र खेती तथा पशुपालन पाइन्छन्। तराईमा धोती, कुर्ता र सारी जस्ता पातला लुगा, हावा छिर्ने घर र धान खेती पाइन्छन्।

जलस्रोत र खनिज पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण प्राकृतिक स्रोत हुन्। हाम्रा धेरैजसो नदी हिमाल र महाभारत क्षेत्रबाट सुरु भएर तराईतिर बग्छन्। तर भिरालो र विकट भूभागका कारण हिमाल र महाभारतबाट बग्ने नदीको पानी त्यहाँको दैनिक जीवनमा सोचेजस्तो प्रयोग गर्न सकिएको छैन।

शर्मिला मगर: सर, यी पानीका स्रोतमा सधैँभरि पानी हुन्छ?

शिक्षक रामविनय: राम्रो प्रश्न। हाम्रो देशमा धेरैजसो वर्षा गर्मीयाममा हुन्छ, हिउँदमा निकै कम वर्षा हुन्छ। त्यसैले हिउँदमा धेरै मूल र खोला सुक्छन्। कतिपय पहाडी गाउँमा टाढाबाट पानी बोकेर ल्याउनुपर्छ। तराईका कतिपय ठाउँमा सफा पिउने पानीको अभाव छ।

हाम्रो देशमा फलाम, सिसा, खरी, कोइला, म्याग्नेसाइट, चुनढुङ्गा जस्ता खनिज पनि पाइन्छन्। यी खनिज खास गरी पहाडी क्षेत्रमा बढी पाइन्छन्। जस्तै: दोलखाको खरिढुङ्गामा म्याग्नेसाइट पाइन्छ र चुनढुङ्गाबाट सिमेन्ट बनाइन्छ। आज हामीले प्राकृतिक स्रोतसाधन र हावापानीले मानव जीवनमा पारेको प्रभावबारे छलफल गर्‍यौँ। अब तपाईँहरू आफ्नो छरछिमेक र समुदायमा यसको प्रभाव खोज्नुहोस्।

अभ्यास

धनकुटाको कुरुले तेनुपा माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ६ मा पढ्ने मान्यता शर्माले कक्षामा आफ्नो गाउँको नक्सा देखाउँदै यसरी विवरण सुनाइन्।

नक्सा र स्केल

“साथीहरू, यो कुरुले तेनुपा भन्ने ठाउँको नक्सा हो। यो ठाउँ चौबिसे गाउँपालिकाको वडा नं. ३ र ४ मा पर्छ। मेरो घर वडा नं. ४ मा छ र विद्यालय वडा नं. ३ मा पर्छ।”

कुनै ठाउँलाई निश्चित नापमा सानो बनाएर समतल सतह वा कागजमा उतारेको चित्रलाई नक्सा भनिन्छ। नक्सामा ठाउँ, बाटो, नदी, गाउँ कहाँ छन् र कति टाढा छन् भन्ने देखिन्छ।

ठुलो ठाउँलाई सानो कागजमा अटाउन नक्सामा सबै कुरा उही अनुपातमा सानो बनाइन्छ। नक्साको तलपट्टि लेखिएको स्केलले नक्साको दुरी र जमिनको वास्तविक दुरीको अनुपात देखाउँछ। जस्तै: स्केल १ से.मि. = ५० कि.मि. लेखिएको छ भने नक्साको १ से.मि.ले जमिनको ५० कि.मि. जनाउँछ।

नक्साका सङ्केत

नक्सामा हरेक घर, रुख वा मन्दिरको चित्र कोर्न सकिँदैन। त्यसैले नक्सामा साना चिह्न र रङ प्रयोग गरिन्छ। यिनलाई सङ्केत भनिन्छ। सङ्केतले नक्सालाई सफा र सजिलै पढ्न मिल्ने बनाउँछ। धेरैजसो नक्सामा पानीलाई निलो, वनलाई हरियो र सडकलाई रातो वा कालो रङले देखाइन्छ। मान्यताले कक्षामा यी सङ्केत देखाइन्:

मान्यताको गाउँ

“अब म मेरो गाउँका बारेमा बताउँछु। म बस्ने गाउँलाई गैरीगाउँ भनिन्छ। गढीगाउँ भन्ने ठाउँमा शिवमन्दिर छ। गैरीगाउँमा सरस्वतीको मन्दिर छ, जहाँ रामनवमीमा मेला लाग्छ। हाम्रो गाउँको उत्तरपट्टि तमोर नदी बग्छ। यहाँ नयाँ खोला र छरुवा खोला पनि छन्। हाम्रो वडामा चारओटा आधारभूत विद्यालय र एउटा स्वास्थ्य संस्था छन्। हाम्रो घरभन्दा माथि बाक्लो जङ्गल छ, जसलाई वनपालो भनिन्छ।

हाम्रो गाउँलाई छिमेकी गाउँसँग जोड्ने झोलुङ्गे पुल छ। यो पुल धनकुटा र पाँचथर जिल्लाको सिमानामा छ। हाम्रो गाउँ भएर सडक पनि जान्छ। गाउँको तल्लो भागमा धेरै अन्न फल्ने समथर खेत छन्, जसलाई हामी बेँसी भन्छौँ। ठुलागाउँ, बाजथला, सुरुङ्गी, गढी आदि हाम्रा छिमेकी गाउँ हुन्।

साथीहरू, मैले आफ्नो गाउँका बारेमा बताएँ। तपाईँहरूले पनि आफ्नो ठाउँका सांस्कृतिक महत्त्वका स्थान, विद्यालय र अन्य महत्त्वपूर्ण ठाउँ खोजेर नक्सामा भर्न सिक्नुपर्छ।”

अभ्यास

वि.सं. २०७२ वैशाख १२ गते शनिबार दिउँसो नेपालमा ठुलो भूकम्प गयो। यसको केन्द्र गोरखाको बारपाक नजिक थियो। यसमा करिब ९ हजार मानिसको ज्यान गयो, हजारौँ घाइते भए र लाखौँ घर भत्किए। धेरै सम्पदा पनि ढले।

विपत् भनेको के हो?

कुनै ठाउँमा प्राकृतिक प्रकोप वा महामारीका कारण अचानक आपत्कालीन अवस्था सिर्जना भई धनजनको क्षति हुनुलाई विपत् भनिन्छ। विपत्ले धनजनको क्षति मात्र होइन, मानिसको जीवनयापन र वातावरणमा पनि नराम्रो असर पार्छ।

विपत् दुई किसिमका हुन्छन्:

• क.प्राकृतिक विपत्: प्रकृतिका कारणले आउने विपत्, जस्तै: भूकम्प, बाढी, पहिरो, असिना, आँधी, हुरीबतास, खडेरी, चट्याङ।
• ख.गैरप्राकृतिक विपत्: मानिसका गतिविधि वा असावधानीले आउने विपत्, जस्तै: आगलागी, सडक दुर्घटना, प्रदूषण, विषाक्त ग्यास चुहावट।

डढेलो र बाढीपहिरो कहिलेकाहीँ प्रकृतिले मात्र ल्याउँछ, तर धेरैजसो पटक मानिसको असावधानीले यिनलाई बढाउँछ। यस पाठमा आगलागी, डढेलो र बाढीपहिरोको चर्चा गरिन्छ।

आगलागी

आगलागी धेरैजसो मानिसको असावधानीले हुन्छ। यसले घर, सम्पत्ति र मानिसको ज्यानसमेत लिन्छ। नेपालमा भूकम्प र बाढीपहिरोपछि आगलागी पनि ठुलो धनजन क्षति गर्ने विपत् हो। खास गरी सुक्खा र हावा चल्ने फागुन–वैशाखमा गाउँका घरमा धेरै आगलागी हुन्छ।

आगलागीबाट बच्ने उपाय:

• क.सलाई र लाइटर केटाकेटीले भेट्ने ठाउँमा राख्नुहुँदैन।
• ख.भान्सामा ग्यास वा आगो बालेर लामो समय बाहिर जानुहुँदैन।
• ग.काम सकिएपछि ग्यास सिलिन्डरको रेगुलेटर बन्द गर्नुपर्छ।
• घ.बिजुलीका तार, स्विच र सामग्रीको अवस्था समय समयमा जाँच गर्नुपर्छ।
• ङ.घरमा पानी, बालुवा र सम्भव भए आगो निभाउने यन्त्र राख्नुपर्छ।

विपत् व्यवस्थापन

विपत्मा परेका मानिसलाई जोगाउनु र सहयोग गर्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। विपत् व्यवस्थापन भन्नाले विपत्को जोखिम घटाउने, खोज तथा उद्धार गर्ने, राहत दिने, सुरक्षित ठाउँमा सार्ने, पुनर्स्थापना र पुनर्निर्माण गर्ने सबै कामलाई बुझाउँछ।

आगलागीमा परेका मानिसलाई यसरी व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ:

• क.आगलागी भएको ठाउँमा खोज तथा उद्धार गर्ने।
• ख.आगो अरू घर वा बस्तीमा नफैलियोस् भनेर सतर्क रहने।
• ग.आगलागीमा परेका मानिसलाई सुरक्षित ठाउँमा लैजाने र घाइतेको उपचार गराउने।
• घ.समुदाय र स्थानीय सरकार मिलेर पीडितलाई राहत दिने।
• ङ.आगलागीबाट भएको क्षतिको मूल्याङ्कन गर्ने।
• च.पीडितलाई फेरि बसोबास गराउने अर्थात् पुनर्स्थापना गर्ने।

डढेलो

सुक्खायाममा वनजङ्गलमा लाग्ने आगलागीलाई डढेलो भनिन्छ। चट्याङले पनि कहिलेकाहीँ डढेलो लाग्छ, तर धेरैजसो डढेलो मानिसको असावधानीले वा जानाजान आगो लगाउँदा लाग्छ। नेपालमा डढेलोलाई डरलाग्दो विपत् मानिन्छ।

डढेलोले बोटबिरुवा र जनावरलाई मात्र होइन, मानिसलाई पनि क्षति पुर्‍याउँछ। जङ्गल नजिकका बस्ती र वन्यजन्तु जोखिममा पर्छन्। डढेलोको धुवाँले हावा पनि प्रदूषित हुन्छ। त्यसैले डढेलो नियन्त्रणमा सबैले ध्यान दिनुपर्छ।

डढेलो नियन्त्रणका उपाय:

• क.डढेलो लाग्ने सुक्खायाममा वनमा निगरानी बढाउने।
• ख.चुरोट र बिँडी खाएर जथाभाबी फ्याँक्ने काम रोक्ने।
• ग.वनमा अग्निरेखा बनाउने। अग्निरेखा भनेको आगो नफैलियोस् भनेर वनको बिचमा झारपात र पात सफा गरिएको खाली पट्टी हो।
• घ.खेतबारीको झारपात जलाउँदा आगो वनतिर जान नदिने।
• ङ.डढेलो देखिनेबित्तिकै वडा, वन उपभोक्ता समूह र प्रहरीलाई खबर गर्ने।

बाढीपहिरो

नदी वा खोलामा अचानक धेरै पानी बढेर किनारका भाग डुबाउनु र कटान गर्नुलाई बाढी भनिन्छ। बाढीले रुख, घर, खेत, पुल र सडक बगाउँछ र धनजनको क्षति गर्छ।

धेरै वर्षा हुँदा पहाडको भिरालो भागको माटो र ढुङ्गा धसिएर तलतिर खस्नुलाई पहिरो भनिन्छ। पहिरोले घर, खेत र सडक पुर्छ। नेपालमा असारदेखि भदौसम्मको मनसुनमा धेरै बाढीपहिरो जान्छ। बाढीपहिरोले पूर्वाधार भत्काउँछ, त्यसैले यो जटिल प्राकृतिक विपत् हो।

बाढीपहिरो रोकथामका उपाय:

• क.भिरालो जमिन र नदीकिनारमा वृक्षरोपण गर्ने।
• ख.सडक र घर जस्ता निर्माण काम वैज्ञानिक तरिकाले गर्ने।
• ग.नदीकिनारको नजिकै घर र अन्य संरचना नबनाउने।
• घ.नदीकिनारमा तटबन्ध बनाउने। तटबन्ध भनेको बाढी रोक्न नदीको किनारमा बनाइने पर्खाल हो।
• ङ.वर्षामा मौसमको पूर्वानुमान सुन्ने र बाढीको सूचना पाउनेबित्तिकै अग्लो ठाउँमा जाने।

भूकम्पमा के गर्ने?

नेपाल भूकम्पको जोखिम धेरै भएको देश हो। भूकम्प कहिले आउँछ भनेर पहिले नै भन्न सकिँदैन। त्यसैले सधैँ तयार रहनुपर्छ।

• क.भूकम्प आउँदा: भित्र भए घुँडा टेक्ने, टाउको छोप्ने र समाउने। बलियो टेबुलमुनि बस्ने र टेबुलको खुट्टा समात्ने। झ्याल, ऐना र अग्ला दराजबाट टाढा बस्ने। बाहिर भए घर, रुख र बिजुलीका खम्बाबाट टाढा खुला ठाउँमा जाने।
• ख.हल्लिन रोकेपछि: सिँढी भएर बिस्तारै बाहिर खुला ठाउँमा जाने। लिफ्ट प्रयोग नगर्ने। घाइतेलाई सहयोग गर्ने।
• ग.पहिले नै: घर भूकम्प प्रतिरोधी बनाउने, दराज भित्तामा कस्ने र पानी, सुक्खा खाना, टर्च, औषधी र जरुरी कागजात राखेको आपत्कालीन झोला तयार राख्ने।

विपत्बाट बच्न विद्यालयको भूमिका

• क.विद्यार्थीबिच प्राकृतिक विपत्सम्बन्धी जानकारीमूलक कार्यक्रम चलाउने।
• ख.अभिभावक र विद्यार्थीको भेला र छलफल गरेर विपत्को जोखिम घटाउने उपायबारे सचेत गराउने।
• ग.वृक्षरोपण र वनजङ्गल संरक्षणबारे भेला र छलफलबाट सचेतना बढाउने।
• घ.विपत् जोखिम न्यूनीकरणका उपायबारे छलफल, बहस र र्‍याली आयोजना गर्ने।
• ङ.विपत्का कारण र असरबारे छलफल गरी समुदायलाई सचेत गराउने।
• च.विपत्मा परेका मानिसलाई विद्यालयमा बस्ने व्यवस्था मिलाउने।
• छ.विद्यालय वरिपरि विपत्को जोखिम भएका ठाउँ पहिचान गरी त्यहाँ आवतजावत नियन्त्रण गर्ने।

विपत् व्यवस्थापनमा समुदायको भूमिका

• क.विपत् आउन सक्ने कारण र त्यसको असरबारे समुदायमा छलफल गर्ने।
• ख.स्थानीय वनजङ्गल संरक्षण गर्ने र वन फँडानी रोक्ने।
• ग.नदीकिनारमा तटबन्ध बनाउने।
• घ.पहिरो जाने ठाउँमा वृक्षरोपण गर्ने।
• ङ.विपत् आउन सक्ने ठाउँ पहिचान गरी छलफल गर्ने।
• च.विपत्मा परेकालाई उद्धार र सहयोग गर्ने।
• छ.बस्ती विकास गर्दा स्थानीय तहसँग मिलेर सुरक्षित ठाउँमा गर्ने।

अभ्यास