हाम्रा मानव मूल्यमान्यता

एक दिन विद्यालयमा गुरु सरोज शर्मा प्रवचन दिन आउनुभयो। प्रवचन भनेको धेरै मानिसका अगाडि कुनै विषयमा दिइने भाषण हो। उहाँको विषय थियो, आत्म अनुशासन। उहाँका मुख्य कुरा यहाँ छोटकरीमा दिइएका छन्।

अनुशासन र आत्म अनुशासन

सरोज शर्मा: नमस्कार विद्यार्थी भाइबहिनी हो! अनुशासन भनेको निश्चित नियममा बसेर गरिने व्यवहार हो।

सरोज शर्मा: एउटा विद्यार्थी विद्यालयका नियम मानेर पढ्छ र खेल्छ। घर र समाजमा पनि नियमभित्र रहेर आफ्नो काम र कर्तव्य पूरा गर्छ। यही अनुशासन हो।

सरोज शर्मा: कसैले नहेर्दा पनि आफैँले आफूलाई नियममा राख्नु र आफ्नो व्यवहार मिलाउनु आत्म अनुशासन हो। सोचविचार गरेर बोल्नु, अरूसँग शान्त र आदरपूर्वक व्यवहार गर्नु आत्म अनुशासनका उदाहरण हुन्।

अनुशासन र आत्म अनुशासनको फरक एउटा उदाहरणबाट बुझिन्छ। शिक्षक कक्षामा हुँदा सबै चुप लागेर बस्छन्। यो अनुशासन हो। शिक्षक बाहिर जाँदा पनि कोही आफ्नो काम गरिरहन्छ। यो आत्म अनुशासन हो। नियम पालना गराउने मानिस आफैँभित्र हुन्छ।

मर्यादित व्यवहार

सरोज शर्मा: अब म आत्म अनुशासनका केही पक्ष बताउँछु। पहिलो पक्ष मर्यादित व्यवहार हो।

अरूलाई सम्मान गरेर गरिने व्यवहारलाई मर्यादित व्यवहार भनिन्छ। मर्यादा भनेको आदर र इज्जत हो। मर्यादित व्यवहारमा समाजले बनाएका नियम पालना गरिन्छ। यस्ता व्यवहार मर्यादित हुन्:

• क.आफूभन्दा ठुला मान्यजन, आमाबुबा र गुरुलाई सम्मान गर्नु
• ख.ठुलाले भनेको असल कुरा मान्नु
• ग.अरूको इज्जत गर्नु
• घ.असल व्यवहार गर्नु
• ङ.आफ्ना लागि बनाइएका नियम पालना गर्नु

सत्य र निष्ठा

सरोज शर्मा: आत्म अनुशासनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सत्य र निष्ठा हो।

साँचो कुरा बोल्नु र समाजले राम्रो मानेका चलनअनुसार काम गर्ने बानीलाई सत्य निष्ठा भनिन्छ। निष्ठा भनेको आफूले राम्रो मानेको कुरामा दह्रो भएर लागिरहनु हो।

सरोज शर्मा: मानौँ, तपाईँ विद्यालयपछि साथीसँग खेल्न जानुभयो। घर ढिलो पुग्दा आमाबुबाले कारण सोध्नुभयो। तपाईँले खेलेको कुरा लुकाएर अर्कै कारण भन्नुभयो भने त्यो बानी राम्रो होइन। हामीले सधैँ साँचो कुरा भन्नुपर्छ।

सरोज शर्मा: हाम्रो बोली र व्यवहारले अरूको चित्त दुखाउनु हुँदैन। गौतम बुद्धले आफ्ना उपदेशमा सत्य बोल्नुपर्छ भन्नुभएको छ। उहाँका यस्ता असल शिक्षाका कारण आज पनि हामी उहाँलाई सम्मान गर्छौँ। समाजका असल मूल्यमान्यता पनि निष्ठापूर्वक पालना गर्नुपर्छ।

सत्कार्य

सरोज शर्मा: अब म सत्कार्यबारे बताउँछु।

सबैको भलो हुने कामलाई सत्कार्य भनिन्छ। गरिब, दुःखी र आपत्विपत्मा परेकालाई सहयोग गर्नु सत्कार्यका उदाहरण हुन्। अरूको सेवा गर्ने र अप्ठेरोमा परेकालाई सघाउने बानी असल मानवीय व्यवहार हो। यो आत्म अनुशासन पनि हो।

अरूलाई सघाउने मानिसलाई उसलाई चाहिएको बेला अरूले पनि सघाउँछन्। सहयोग र सहकार्य अर्थात् मिलेर काम गर्दा आपसी सम्बन्ध राम्रो हुन्छ। समाजमा एकता कायम हुन्छ।

संयमित र सभ्य आचरण

सरोज शर्मा: संयमित र सभ्य आचरण आत्म अनुशासनको मुख्य पक्ष हो।

कुनै काम राम्रोसँग बुझेर धैर्यका साथ गर्नु संयम अर्थात् संयमता हो। सभ्य भन्नाले समाजका लागि योग्य र शिष्ट अर्थात् नम्र भन्ने बुझिन्छ। कुनै काम गर्नुअघि त्यसको फाइदा र हानि सोच्नुपर्छ।

सरोज शर्मा: हामीलाई बजारका तयारी खाना खान मन पर्छ। तर चाउचाउ, चिप्स र धेरै चिल्लो वा गुलियो खानेकुराले स्वास्थ्यमा नराम्रो असर पार्न सक्छन्। त्यसैले घरमा बनेका स्वस्थकर खानेकुरा खाने बानी बसाल्नुपर्छ। मद्यपान अर्थात् रक्सी खानु र धूमपान अर्थात् चुरोट खानुले शरीरलाई हानि गर्छ। यस्ता कुराबाट टाढै बस्नुपर्छ।

सरोज शर्मा: समाजलाई सुहाउने व्यवहार गर्नुपर्छ। मान्यजनले भनेका कुरा ध्यान दिएर सुन्नुपर्छ। संयमित र सभ्य आचरणले परिवार र समाजमा शान्ति कायम राख्न सघाउँछ।

आत्म अनुशासनका फाइदा

सरोज शर्मा: आत्म अनुशासनले हामीमा यी गुण बढाउँछ:

• क.कामप्रति सम्मान
• ख.आफूभन्दा ठुलाप्रति आदर
• ग.अरूमाथि विश्वास, र अरूले हामीमाथि गर्ने विश्वास
• घ.सभ्य नागरिक बन्ने बानी

सरोज शर्मा: आत्म अनुशासन भएको मानिसलाई सबैले मन पराउँछन्। त्यसैले आजैदेखि आत्म अनुशासनमा बस्ने प्रयास गरौँ। धन्यवाद!

अभ्यास

समाजमा व्यक्ति वा समूहले एकअर्कासँग गर्ने व्यवहारलाई सामाजिक व्यवहार भनिन्छ। भेटघाट, घुलमिल अर्थात् मिलेर बस्नु, अनुभव साटासाट गर्नु र मिलेर काम गर्नु सामाजिक व्यवहार हुन्।

यो पाठ एउटा परियोजना कार्यको उदाहरण हो। एक दिन सामाजिक शिक्षकले कक्षालाई पाँच समूहमा बाँड्नुभयो। हरेक समूहले समुदायका पाँच पाँचओटा घरमा गएर चाडपर्व, मेलापात र संस्कारबारे सोधखोज गर्नुपर्ने थियो। सोध्ने प्रश्नको ढाँचा अर्थात् नमुना उनीहरूले पहिले नै तयार पारे। घरमा गएर अवलोकन र कुराकानी गरे। भोलिपल्ट हरेक समूहले भेटेका कुरा कक्षामा प्रस्तुत गर्‍यो।

समूह क: सामाजिक व्यवहार किन?

समूह क: हामी पाँच घरमा गयौँ। घरमुलीलाई नमस्कार गर्‍यौँ र आउनुको उद्देश्य बतायौँ। घरमुली भनेको घरको मूल मानिस हो। उहाँहरूले समाजमा घुलमिल हुनु राम्रो हो भन्दै हामीलाई धन्यवाद दिनुभयो। उहाँहरूबाट हामीले यी कुरा थाहा पायौँ:

• क.समाजमा व्यक्ति वा समूहले गर्ने व्यवहार सामाजिक व्यवहार हो।
• ख.सामाजिक व्यवहारबाट हामी अरूका बारेमा थाहा पाउँछौँ।
• ग.समाजका धेरै काम समूहमा मिलेर गर्न सकिन्छ।
• घ.समाजका मानिसबिच अन्तरक्रिया हुन्छ।
• ङ.सामाजिक व्यवहारले मेलमिलाप बढाउँछ।
• च.एकअर्कालाई सहयोग दिइन्छ र लिइन्छ।
• छ.सामाजिक सम्बन्ध बलियो हुन्छ।

समूह ख: राई समुदायमा सहभागिता

समूह ख: हामी राई समुदायका पाँच घरमा गयौँ। मेला, चाडपर्व र संस्कारमा मानिस कसरी सहभागी हुन्छन् भनेर सोध्यौँ। हामीले यी कुरा थाहा पायौँ:

• क.राई समुदायमा उँधौली र उँभौली जस्ता चाडपर्व मनाइन्छन्।
• ख.यी पर्वमा प्रकृतिको पूजा गरिन्छ।
• ग.मेलापात र चाडपर्वमा समुदायका सबै मानिस सहभागी हुन्छन्।
• घ.यस्ता अवसरमा ढोल र झ्याम्टा बजाएर नाचगान गरिन्छ।
• ङ.सामाजिक काममा भने अरू जातजातिका मानिस पनि सहभागी हुन्छन्।
• च.समुदायका सबै मानिस सामुदायिक काममा संलग्न हुन्छन्।
• छ.यस्ता काम र उत्सवले कला र संस्कृति जोगाउन सघाउँछन्।

समूह ग: थारू समुदायको रहनसहन

समूह ग: हामीले थारू समुदायको रहनसहन र संस्कारबारे खोजी गर्‍यौँ। हामीले यी कुरा थाहा पायौँ:

• क.थारू समुदायको बसोबास तराईमा पूर्वको मेचीदेखि पश्चिमको महाकालीसम्म छ।
• ख.धेरैजसो थारू संयुक्त परिवार अर्थात् बाजेबज्यै, छोराछोरी र नातिनातिना सँगै बस्ने ठुलो परिवारमा बस्छन्। कुलदेवताका लागि घरमा छुट्टै ठाउँ हुन्छ।
• ग.उनीहरू चाँदीका गहना लगाउँछन्।
• घ.माघीलाई नयाँ वर्षका रूपमा धुमधामसँग मनाइन्छ। यही पर्वमा गाउँको अगुवा पनि चुनिन्छ।
• ङ.माछा र ढिकरी जस्ता परिकार बनाएर खाइन्छ। ढिकरी चामलको पिठोलाई बाफमा पकाएर बनाइने परिकार हो।
• च.थारू महिला पेटानी र घाँघर लगाउँछन्, पुरुष धोती र कुर्था लगाउँछन्।

समूह घ: ब्राह्मण र क्षेत्री समुदायका चाडपर्व

समूह घ: हामीले ब्राह्मण र क्षेत्री समुदायका पाँच घरमा गएर स्थानीय चाडपर्व र मेलापातबारे सोध्यौँ। हामीले यी कुरा थाहा पायौँ:

• क.यी समुदायमा दसैँ, तिहार र तिज मुख्य चाडका रूपमा मनाइन्छन्।
• ख.चाडपर्व र उत्सवमा सबै आफन्त र इष्टमित्र अर्थात् साथीभाइ भेला हुन्छन्। यसले सामूहिक भावना र आपसी सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।
• ग.पुरुषको मुख्य पोसाक दौरा, सुरुवाल र टोपी हो। महिलाको मुख्य पोसाक गुन्यु, चोलो र पटुका हो।
• घ.कुलपूजा, व्रत, विवाह र व्रतबन्ध जस्ता संस्कार हिन्दु धर्मअनुसार गरिन्छन्।
• ङ.यस्ता कामले सांस्कृतिक परम्परा निरन्तर चलिरहन सघाउँछन्।
• च.सामाजिक र सांस्कृतिक काममा आफूले सकेको काम गरेर सघाउनुपर्छ भन्ने भावना हामीमा पनि बढेको छ।

समूह ङ: सामाजिक काममा सबैको सहभागिता

समूह ङ: हामीले समुदायका सामाजिक काममा स्थानीय मानिस कसरी सहभागी हुन्छन् भनेर अध्ययन गर्‍यौँ। हामीले यी कुरा थाहा पायौँ:

• क.तल्लो गाउँको चौतारो बनाउँदा सबै समुदायका मानिस सहभागी भएका थिए।
• ख.हाम्रै उमेरका साथीहरू पनि आफ्नो क्षमताअनुसार अरूसँगै काम गरिरहेका थिए।
• ग.आधारभूत अस्पताल पनि सबै मानिसको सहभागितामा बनेको रहेछ।
• घ.समुदायमा समस्या आइपर्दा सबैले सहयोग गर्छन्। समुदायको सम्पत्तिको सुरक्षा पनि सबै मिलेर गर्छन्।

शिक्षकको निष्कर्ष

अन्त्यमा शिक्षकले सबैलाई धन्यवाद दिँदै भन्नुभयो:

शिक्षक: तपाईँहरूले उदाहरण दिएर सामाजिक व्यवहारका फाइदा प्रस्ट पार्नुभयो। नेपाली समाजमा फरक फरक धर्म, संस्कृति र परम्परा मान्ने मानिस बस्छन्। त्यसैले ठाउँअनुसार सामाजिक व्यवहार फरक हुन्छन्।

शिक्षक: कुनै सामाजिक व्यवहार भावनात्मक हुन्छन्। यिनमा दुःख, पीडा र खुसी एकअर्कासँग बाँडिन्छ, जस्तै: बिरामी भेट्न जानु, बिहेमा रमाउनु। कुनै व्यवहार परोपकारी हुन्छन्, अर्थात् अरूको भलाइका लागि गरिन्छन्, जस्तै: चौतारो बनाउनु। हामीले सामूहिक भावनाबाट प्रेरणा लिएर काम गर्नुपर्छ।

अभ्यास

सामाजिक शिक्षकले हाम्रा चाडपर्वबारे कक्षामा छलफल गराउनुभयो। छलफल यस्तो भयो:

गते र तिथि

गते सूर्यका आधारमा गनिने महिनाको दिन हो, जस्तै: वैशाख १ गते। तिथि चन्द्रमाका आधारमा गनिने दिन हो, जस्तै: औँसी, पूर्णिमा, दशमी। औँसीदेखि पूर्णिमासम्मको आधा महिनालाई शुक्ल पक्ष भनिन्छ, अर्थात् जुन बेला चन्द्रमा दिनदिनै ठुलो देखिँदै जान्छ। पूर्णिमादेखि औँसीसम्मको आधा महिना कृष्ण पक्ष हो।

गतेअनुसारका चाड हरेक वर्ष उही गतेमा पर्छन्: नयाँ वर्ष सधैँ वैशाख १ गते र माघी सधैँ माघ १ गते। तिथिअनुसारका चाड भने हरेक वर्ष फरक गतेमा पर्छन्। जस्तै: दसैँको विजया दशमी कुनै वर्ष असोजमा र कुनै वर्ष कात्तिकमा पर्छ। यसको कारण चन्द्रमाका बाह्र महिना सूर्यका बाह्र महिनाभन्दा करिब ११ दिन छोटा हुनु हो। यो फरक मिलाउन करिब तीन वर्षमा एक पटक एउटा थप महिना जोडिन्छ।

विद्याको समुदाय: चासोक ताङनाम

शिक्षक: अब हाम्रा चाडपर्वबारे थप छलफल गरौँ। विद्या, तपाईँको समुदायमा कुन कुन चाड मनाइन्छ?

विद्या: म लिम्बू समुदायकी हुँ। हाम्रो समुदायमा चासोक ताङनाम पर्व मङ्सिर पूर्णिमामा मनाइन्छ। यस बेला धान भित्रिसकेको हुन्छ। नयाँ पाकेका अन्न र फलफूल पहिले देवीदेवतालाई चढाइन्छ, अनि मात्र आफूले खाइन्छ। त्यसपछि रातभर यालाङ (धाननाच) र च्याब्रुङ नाच नाचिन्छ। यो पर्व लिम्बू जातिको साझा संस्कृतिको प्रतीक मानिन्छ।

श्यामको समुदाय: दसैँ, तिहार र तिज

फूलमतिको समुदाय: छठ

जफिरको समुदाय: इद

जफिर: सर, अब म भन्छु। म इस्लाम धर्म मान्छु। हिजरी संवत्को रमजान महिनाभर हामी रोजा बस्छौँ, अर्थात् दिनभरि केही नखाई र नपिई उपवास बस्छौँ। रमजान सकिएपछिको पहिलो दिन इदुल फित्र उल्लाससाथ मनाइन्छ। त्यसको करिब सत्तरी दिनपछि इदुल अजहा अर्थात् बकर इद पनि धुमधामसँग मनाइन्छ।

जफिर: इदमा मस्जिदमा गएर नमाज पढिन्छ र कुरान पाठ गरिन्छ। गरिब र आर्थिक रूपमा विपन्न अर्थात् अभावमा परेका मानिसलाई दान दिइन्छ। एकअर्कालाई भेटेर खुसी साटासाट गरिन्छ।

छुकी डोल्माको समुदाय: ल्होसार

रियाको समुदाय: क्रिसमस

शिक्षक: रिया, तपाईँहरू क्रिसमसमा के गर्नुहुन्छ?

रिया: हामी इसाई धर्म मान्छौँ। हामी क्रिसमस धुमधामसँग मनाउँछौँ। क्रिसमस डिसेम्बर २५ तारिखमा पर्छ, जुन हाम्रो पात्रोमा पुसको दोस्रो हप्तातिर हुन्छ। यस दिन इसाई धर्मावलम्बी चर्चमा गएर प्रार्थना गर्छन्। एकअर्कालाई शुभकामना र उपहार दिन्छन्। घरघरमा फरक फरक परिकार बनाएर खाने चलन छ।

चाडपर्वको महत्त्व

चाडपर्वका महत्त्व यस्ता छन्:

• क.सामाजिक एकता, आपसी सद्भाव र भाइचारा बढ्छ।
• ख.धार्मिक तथा सामाजिक सहिष्णुता बलियो हुन्छ।
• ग.आपसी रिसराग र झगडा अन्त्य गर्न मदत पुग्छ।
• घ.संस्कृति र परम्परा एक पुस्ताबाट अर्को पुस्तामा सर्छन्।
• ङ.सबैले मिलेर मनाउँदा चाडपर्वको संरक्षण पनि हुन्छ।

अभ्यास

देशलाई संसारमा चिनाउने र हामीलाई नेपाली हुनुमा गर्व गराउने कुरालाई राष्ट्रिय गौरव भनिन्छ। गौरव भनेको गर्व गर्न लायक कुरा हो। देशलाई संसारमा चिनाउने महत्त्वपूर्ण सम्पदालाई राष्ट्रिय सम्पदा भनिन्छ। सम्पदा भनेको पुर्खाले छाडेका वा प्रकृतिले दिएका अमूल्य कुरा हो।

हाम्रो देशमा यस्ता थुप्रै सम्पदा छन्। संसारको सबैभन्दा अग्लो शिखर सगरमाथा नेपालमा छ। संसारमा ८,००० मिटरभन्दा अग्ला १४ ओटा हिमाल छन्। तीमध्ये आठओटा नेपालमा छन्।

सामाजिक र सांस्कृतिक विविधता, प्राकृतिक सौन्दर्य, ऐतिहासिक सम्पदा, ऐतिहासिक व्यक्तित्व, शान्ति र सहिष्णुता तथा विश्व सम्पदा सूचीका सम्पदा हाम्रा गौरव हुन्। तिनलाई यहाँ छोटकरीमा हेरिन्छ।

क. सामाजिक सांस्कृतिक विविधता

विविधता भनेको फरक फरक किसिमका कुरा एकै ठाउँमा हुनु हो। नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश हो, अर्थात् यहाँ धेरै जातजाति बस्छन्, धेरै भाषा बोलिन्छन् र धेरै संस्कृति छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार नेपालमा १४२ जातजाति र १२४ मातृभाषा छन्।

भाषा, वेशभूषा अर्थात् लुगाफाटो, खानपान, पेसा र व्यवसायमा पनि भिन्नता पाइन्छ। चाडपर्व पनि फरक फरक छन्। समाज र परिवारको बनोट पनि ठाउँअनुसार फरक छ। यी विविधतामा रमाउने र सबैलाई सम्मान गर्ने नेपाली संस्कार गर्व गर्न लायक छ।

नाचमा पनि विविधता छ। पूर्वको मारुनी र साकेला, सुदूरपश्चिमको डेउडा, गण्डकी प्रदेशको सोरठी र मधेशको झिझिया नाच लोकप्रिय छन्। नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, थारू, तामाङ, नेपाल भाषा, अवधी, डोटेली जस्ता भाषा धेरै मानिसले बोल्छन्। यी सबैले देशको सामाजिक र सांस्कृतिक विविधता देखाउँछन्। त्यसैले सामाजिक सांस्कृतिक विविधता हाम्रो पहिचान र गौरव हो।

ख. प्राकृतिक सौन्दर्य

नेपाल हिमालय पर्वतको दक्षिणी भागमा रहेको सुन्दर देश हो। यहाँको भूबनोट उचाइअनुसार फरक छ। दक्षिणको तराई समुद्र सतहबाट करिब ६० मिटर उचाइमा छ भने उत्तरको सगरमाथा ८,८४८.८६ मिटर अग्लो छ। करिब २०० किलोमिटरको दुरीमै यति ठुलो उचाइको फरक संसारमा कमै ठाउँमा पाइन्छ।

यहाँको भूभाग तराई, पहाड, हिमाल, नदी, बेँसी अर्थात् नदीकिनारका समथर फाँट, खोच अर्थात् अग्ला डाँडाबिचको गहिरो साँघुरो भाग र उपत्यका मिलेर बनेको छ। घाँसे मैदान पनि छन्। नदी, झरना, ताल, छहरा र हरियालीले सौन्दर्य बढाएका छन्। यसैले हाम्रो देश प्राकृतिक रूपमा रमणीय अर्थात् मनमोहक छ। यो पनि हाम्रो गौरव हो।

ग. ऐतिहासिक सम्पदा

पुराना समयमा बनेका गढी, शिलालेख अर्थात् ढुङ्गामा कुँदिएका लेख, मठ, मन्दिर, दरबार र स्तूप ऐतिहासिक सम्पदा हुन्। यिनले हाम्रो इतिहास बताउँछन् र देशको गौरव बढाउँछन्।

चाँगुनारायण, भक्तपुर दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, हनुमानढोका दरबार क्षेत्र, नुवाकोटको साततले दरबार, जानकी मन्दिर, अछामको पञ्चदेवल, सिन्धुलीगढी र जितपुरगढी हाम्रा महत्त्वपूर्ण ऐतिहासिक सम्पदा हुन्। यी नेपाली कला र संस्कृतिका उत्कृष्ट नमुना हुन्। यिनले संसारमा नेपालको पहिचान बनाएका छन्।

घ. ऐतिहासिक व्यक्तित्वको देश

नेपाल गौतम बुद्ध, सीता, भृकुटी, अंशुवर्मा, अरनिको र पृथ्वीनारायण शाह जस्ता व्यक्तित्व जन्मिएको देश हो। हाम्रो देशको गौरव प्राचीन ऋषिमुनि अर्थात् ज्ञानी तपस्वीहरूसँग पनि जोडिएको छ। गौतम बुद्धको शान्ति र सहिष्णुताको सन्देश, बलभद्र कुँवर र अमरसिंह थापाका वीरताका कथा, बहादुर शाह र भीमसेन थापा जस्ता देशभक्त व्यक्तिहरू हाम्रा आदर्श र सान हुन्। उनीहरू नेपाली गौरव र पहिचानका धरोहर अर्थात् जोगाएर राख्नुपर्ने अमूल्य निधि हुन्।

ङ. शान्ति र सहिष्णु संस्कार

नेपालमा प्राचीन कालदेखि नै धार्मिक सहिष्णुता पाइन्छ। फरक फरक धर्म मान्ने मानिस मिलेर बसेका छन्। एउटा धर्मले अर्को धर्मलाई हेला गर्ने वा होच्याउने चलन छैन। धर्मका नाममा झगडा र द्वन्द्व अर्थात् ठुलो लडाइँ हुने गरेको छैन। यो धार्मिक सहिष्णुताको उत्कृष्ट नमुना हो।

समुदायमा फरक धर्मका चाडपर्व मिलेर मनाउने उदाहरण पनि धेरै छन्। शान्तिका दूत गौतम बुद्धको शान्ति सन्देशले नेपाललाई संसारमै शान्तिप्रिय देशका रूपमा चिनाएको छ। त्यसैले शान्ति र सहिष्णुता हाम्रा गौरव हुन्।

च. विश्व सम्पदा सूचीका सम्पदा

युनेस्को संयुक्त राष्ट्रसङ्घको शिक्षा, विज्ञान र संस्कृतिसम्बन्धी संस्था हो। यसले संसारभरि जोगाउनुपर्ने महत्त्वपूर्ण ठाउँलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राख्छ। नेपालका चारओटा सम्पदा यस सूचीमा छन्: दुई प्राकृतिक र दुई सांस्कृतिक।

सम्पदा	किसिम	जिल्ला	सूचीमा परेको वर्ष
सगरमाथा राष्ट्रिय निकुञ्ज	प्राकृतिक	सोलुखुम्बु	वि.सं. २०३६ (सन् १९७९)
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज	प्राकृतिक	चितवन र आसपास	वि.सं. २०४१ (सन् १९८४)
काठमाडौँ उपत्यका (सात स्थल)	सांस्कृतिक	काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर	वि.सं. २०३६ (सन् १९७९)
लुम्बिनी, गौतम बुद्धको जन्मस्थल	सांस्कृतिक	रुपन्देही	वि.सं. २०५४ (सन् १९९७)

काठमाडौँ उपत्यकाको सम्पदाभित्र सातओटा स्थल छन्: हनुमानढोका दरबार क्षेत्र, पाटन दरबार क्षेत्र, भक्तपुर दरबार क्षेत्र, पशुपतिनाथ क्षेत्र, स्वयम्भूनाथ, बौद्धनाथ र चाँगुनारायण। यसरी नेपालका जम्मा १० ओटा सम्पदास्थल विश्व सम्पदा सूचीमा छन्: दुई निकुञ्ज, लुम्बिनी र उपत्यकाका सात स्थल। यी सम्पदाले संसारमा हाम्रो देशको नाम र सान बढाएका छन्।

अभ्यास

हाम्रा धर्म र संस्कृतिसँग जोडिएका मठ, मन्दिर, गुम्बा, मस्जिद, चर्च जस्ता धार्मिक स्थान र तीसँग सम्बन्धित गतिविधिलाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा भनिन्छ। चाडपर्व, संस्कृति र मेलापर्वसँग जोडिएका प्रथा अर्थात् चलन पनि यसमै पर्छन्।

नेपालका केही धार्मिक तथा सांस्कृतिक सम्पदा र तिनको स्थान यस्तो छ:

सम्पदा	जिल्ला	सम्पदा	जिल्ला
पशुपतिनाथ, स्वयम्भू, जामे मस्जिद	काठमाडौँ	गढीमाई	बारा
जानकी मन्दिर	धनुषा	शैलेश्वरी मन्दिर	डोटी
पाथीभरा	ताप्लेजुङ	मायादेवी मन्दिर	रुपन्देही
देवघाट	तनहुँ	काँक्रेविहार, देउतीबज्यै	सुर्खेत
बुढासुब्बा, वराहक्षेत्र	सुनसरी	पलाञ्चोक भगवती	काभ्रेपलाञ्चोक
मनकामना	गोरखा	मुक्तिनाथ	मुस्ताङ
हलेसी महादेवको मन्दिर	खोटाङ	स्वर्गद्वारी	प्युठान

सम्पदा संरक्षणका उपाय

संरक्षण भनेको कुनै कुरा नबिग्रने गरी जोगाउनु हो। धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षणका उपाय यस्ता छन्:

• क.सम्पदा वरपर फोहोर नगर्ने र बेलाबेलामा सरसफाइ गर्ने
• ख.सांस्कृतिक, धार्मिक र पुरातात्त्विक अर्थात् पुरानो इतिहास बताउने सम्पदाको जीर्णोद्धार अर्थात् पुरानो र भत्केकोलाई मर्मत गरेर पहिलेकै रूपमा ल्याउने र पुनर्निर्माण गर्ने
• ग.मानिसलाई सम्पदाको महत्त्व बुझाउने
• घ.मर्मत र पुनर्निर्माण गर्दा परम्परागत शैली नबिगार्ने
• ङ.स्थानीय सरकारलाई संरक्षणको जिम्मेवार बनाउने

एउटा अध्ययन: मुक्तिनाथ

मुस्ताङको कागबेनीमा रहेको जनहित माध्यमिक विद्यालयका कक्षा ६ का विद्यार्थीले सम्पदाबारे खोजी गर्दा मुक्तिनाथ रोजे। उनीहरूले मुक्तिनाथको अवस्थिति अर्थात् ठाउँ, इतिहास, मन्दिरको अहिलेको अवस्था र संरक्षणका प्रयासबारे यी कुरा पत्ता लगाए।

अवस्थिति

मुक्तिनाथ नेपालको महत्त्वपूर्ण धार्मिक स्थल हो। यो मुस्ताङ जिल्लाको बाह्रगाउँ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिकामा पर्छ। यो समुद्र सतहबाट करिब ३,७१० मिटर उचाइमा छ।

मुक्तिनाथ भएको क्षेत्रलाई मुक्तिक्षेत्र पनि भनिन्छ। मुक्तिक्षेत्र हिन्दु र बौद्ध दुवैका लागि पवित्र तीर्थस्थल हो।

ऐतिहासिक महत्त्व

हिन्दु धर्मग्रन्थमा मुक्तिनाथको उल्लेख पाइन्छ। धेरै पुराणमा मुक्तिक्षेत्रलाई कालीगण्डकी नदीको स्रोतका रूपमा लेखिएको छ।

तिब्बती भाषामा यस ठाउँलाई छु-ला-मे-बर र दो-ला-मे-बर भनिन्छ। यसको अर्थ हो, पानी र ढुङ्गाबाट आगो बल्ने ठाउँ। मुक्तिनाथमा एउटा सानो मन्दिरभित्र पानी र ढुङ्गाका बिचबाट अखण्ड ज्वाला अर्थात् कहिल्यै ननिभ्ने आगो बलिरहन्छ। त्यसैले यस्तो नाम राखिएको मानिन्छ। बौद्धमार्गीहरूले ज्वाला बल्ने ठाउँमा गुम्बा बनाएका छन्।

हिन्दुहरू मुक्तिनाथलाई भगवान् विष्णुको रूप मान्छन्। बौद्धमार्गी मुक्तिनाथलाई लोकेश्वर अर्थात् करुणाका बोधिसत्त्वका रूपमा पुज्छन्। एउटै मन्दिरलाई दुई धर्मका मानिसले आआफ्नै तरिकाले पुज्ने भएकाले मुक्तिनाथ धार्मिक सहिष्णुताको राम्रो उदाहरण हो।

अहिलेको अवस्था

मुक्तिनाथ क्षेत्र पर्यटकका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ। यो क्षेत्र करिब ३०० रोपनी जमिनमा फैलिएको छ। मन्दिर प्यागोडा शैलीमा बनेको छ। मन्दिरको वरिपरि १०८ ओटा धारा छन्। तीर्थयात्री हिउँजस्तो चिसो पानीमा यी सबै धारामुनि भएर नुहाउँछन्। जनैपूर्णिमा, रामनवमी र दसैँको नवरात्रमा यहाँ विशेष मेला लाग्छ।

संरक्षणका प्रयास

मुक्तिनाथ मन्दिरको संरक्षण र व्यवस्थापनका लागि मुक्तिनाथ विकास समिति बनाइएको छ। मन्दिरको जीर्णोद्धार गरिएको छ। मन्दिर जोगाउन वरिपरि बार लगाइएको छ। मन्दिरक्षेत्रमा फोहोर व्यवस्थापनमा पनि जोड दिइएको छ।

विद्यार्थीहरूले अबका लागि यी सुझाव पनि दिए: यस क्षेत्रलाई विश्व सम्पदा सूचीमा राख्न प्रयास गर्नुपर्छ। यसका गुठी जग्गाको अवस्था खोजी गर्नुपर्छ। गुठी भनेको मन्दिर र जात्रा चलाउन छुट्याइएको जग्गा वा संस्था हो। तीर्थयात्री र पर्यटक बस्ने राम्रा वासस्थान बनाउनुपर्छ।

अभ्यास

धेरै विद्यार्थी बालक्लब र स्काउटका कार्यक्रममा भाग लिन्छन्। यस पाठमा बालबालिकाका यी दुई संस्थाबारे पढिन्छ।

बालक्लब

बालबालिका देशका भविष्य हुन्। उनीहरू सक्रिय भएर कामकुरामा भाग लिँदा र सुरक्षित रहँदा उनीहरूको व्यक्तित्व अर्थात् बानीबेहोरा, सिप र आत्मविश्वासको विकास हुन्छ। यसका लागि विद्यालय र समुदायमा बालक्लब बनाइन्छ।

बालबालिकाको हकहितका लागि बालबालिका आफैँले खोलेको संस्थालाई बालक्लब भनिन्छ। त्यसैले बालक्लब बालबालिकाको सङ्गठन अर्थात् मिलेर बनाइएको समूह हो।

वि.सं. २०४६ मा प्रजातन्त्रको पुनर्स्थापनापछि गैरसरकारी सङ्घसंस्थाको सहयोगमा बालबालिकालाई बालक्लबमा सङ्गठित गर्न थालियो। अहिले स्थानीय तहको सहयोगमा बालक्लब बन्छन् र स्थानीय तहमै दर्ता हुन्छन्। देशभरिका बालक्लबमा लाखौँ बालबालिका सङ्गठित छन्।

आवश्यकता, बनाउने तरिका र स्थानका आधारमा बालक्लब चार किसिमका हुन्छन्:

• क.समुदायमा आधारित बालक्लब
• ख.विद्यालयमा आधारित बालक्लब
• ग.विषयगत तथा विशेष बालक्लब, जस्तै: बालिका मात्रको वा अपाङ्गता भएका बालबालिकाको क्लब
• घ.बाल समूह सञ्जाल, अर्थात् धेरै बालक्लब मिलेर बनेको ठुलो समूह

बालक्लब कसरी बन्छ?

कलावती डगौरा श्री शारदा माध्यमिक विद्यालयमा कक्षा ६ मा पढ्छिन्। सामाजिक शिक्षक धनमति बिष्टको सहयोगमा उनीहरूले विद्यालयमा बालक्लब बनाए। उनीहरूले यसरी काम गरे:

• क.बालक्लब गठनको सूचना नेपाली र अरू स्थानीय भाषामा तयार पारे।
• ख.विद्यालय, वडा कार्यालय, सूचना केन्द्र, प्रहरी चौकी र स्वास्थ्य केन्द्रमा सूचना टाँसे।
• ग.गठनका लागि कम्तीमा २५ जना बालबालिका चाहिने भएकाले साथीहरू भेला गरे।
• घ.सबै बालबालिका सजिलै आउन सक्ने ठाउँ, गाउँको चौतारीमा भेला भए।
• ङ.फरक उमेर, जाति र लिङ्गका सबै बालबालिकालाई सहभागी गराए।
• च.कलावतीले बालक्लब किन बनाउने भनेर प्रस्ट जानकारी दिइन्।
• छ.सबैको सहमति अर्थात् मन्जुरीले नेतृत्व छानियो। कलावती अध्यक्ष भइन् र समितिमा नौ जना सदस्य राखिए।

बालक्लबका काम

बालक्लब बनेपछि बालबालिका आफ्ना अधिकारका लागि लागिपरेका छन्। आफ्ना कर्तव्य पूरा गर्नमा पनि जोड दिएका छन्। बालक्लबले यस्ता काम गर्छन्:

• क.गाउँघरमा बालबालिकाको संरक्षणमा भूमिका खेल्छन्।
• ख.बाल अधिकारका लागि कार्यक्रम चलाउँछन्।
• ग.लागुपदार्थ अर्थात् लत लाग्ने नशालु पदार्थ, धूमपान र मद्यपानविरुद्ध सचेतना जगाउँछन्।
• घ.बालविवाहविरुद्ध परिवार र समुदायमा सचेतना जगाउँछन्।
• ङ.घर, विद्यालय र स्थानीय तहका निर्णयमा बालबालिकाको सहभागिता बढाउँछन्।

स्काउट

स्काउट अन्तर्राष्ट्रिय स्वयंसेवी संस्था हो, अर्थात् यसका सदस्य आफ्नै इच्छाले, पैसा नलिई सेवा गर्छन्। सन् १९०७ मा बेलायतमा रोबर्ट बेडेन पावेलले स्काउटको सुरुआत गरे। उनले फरक फरक परिवारका करिब २० जना किशोरलाई एउटा टापुमा शिविरमा लगेर खुला ठाउँमा बस्ने, मिलेर काम गर्ने र अरूलाई सघाउने सिप सिकाए। स्काउटको मूल मन्त्र “तयार होऊ” हो, अर्थात् जुनसुकै बेला काम गर्न र अरूलाई सघाउन तयार रहनु।

नेपालमा स्काउटको स्थापना वि.सं. २००९ मा भयो। यसको प्रधान कार्यालय काठमाडौँको लैनचौरमा छ। स्काउटमा फरक उमेरका विभिन्न वर्ग छन्। तीमध्ये ब्वाइज स्काउट र गर्ल्स स्काउट प्रमुख हुन्। यिनमा करिब ११ देखि १५ वर्षसम्मका बालबालिका सहभागी हुन्छन्। यस्ता स्काउटका समूह विद्यालय वा समुदायमा खोल्न सकिन्छ। समूह खोल्न स्काउटको सम्बन्धित कार्यालयबाट अनुमति लिनुपर्छ।

स्काउटको समूह

ब्वाइज वा गर्ल्स स्काउटको एउटा समूहमा कम्तीमा १२ जना हुनुपर्छ र धेरैमा ३२ जना रहन्छन्। यस्तो समूहभित्र छदेखि आठ जनाका साना टोली हुन्छन्। यस्तो सानो टोलीलाई प्याट्रोल भनिन्छ। हरेक प्याट्रोलको आफ्नै नाम हुन्छ। ब्वाइजका प्याट्रोललाई जनावरका नाम र गर्ल्सका प्याट्रोललाई चराका नाम दिइन्छ।

ब्वाइज वा गर्ल्स स्काउटका छओटा तह हुन्छन्। सिप सिक्दै जाँदा माथिल्लो तहको ब्याज पाइन्छ, त्यसैले यसलाई ब्याज सूची पनि भनिन्छ।

स्काउटले चरित्र निर्माण र समाज सेवामा योगदान दिन्छ। मेला र जात्रामा भिडभाड व्यवस्थापन, ट्राफिक व्यवस्थापन र जीवनोपयोगी सिप सिकाउने कार्यक्रम पनि स्काउटले चलाउँछ।

अभ्यास

देशलाई महत्त्वपूर्ण योगदान दिने व्यक्तिलाई राष्ट्रिय व्यक्तित्व भनिन्छ। उनीहरूको योगदान पढ्दा हामीलाई पनि देशका लागि केही गर्ने प्रेरणा मिल्छ। यस पाठमा दुई जना राष्ट्रिय व्यक्तित्वको जीवनी पढिन्छ।

जयपृथ्वीबहादुर सिंह

नाम	जयपृथ्वीबहादुर सिंह
जन्म	वि.सं. १९३४ भदौ ७, बझाङ जिल्लाको चैनपुर
पिता	विक्रमबहादुर सिंह
माता	रुद्रकुमारी सिंह
औपचारिक शिक्षा	कलकत्ताबाट म्याट्रिकुलेसन र इलाहाबादबाट आई.ए.
आफैँ पढेका विषय	समाजशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, दर्शन, कानुन, साहित्य, इतिहास र विज्ञान
भ्रमण	स्विट्जरल्यान्ड, जर्मनी, फ्रान्स, इजिप्ट, अमेरिका, चीन, जापान
मृत्यु	वि.सं. १९९७ असोज १, भारतको बेङ्गलोर

योगदान

जयपृथ्वीबहादुर सिंह बझाङका राजा थिए। उनी तत्कालीन राणा शासकका नातेदार पनि थिए। तर उनको मन सत्तामा भन्दा शिक्षामा थियो। राणा शासनमा आम मानिसलाई पढ्न दिइँदैनथ्यो। त्यस्तो बेलामा पनि उनले सबैका लागि शिक्षाको कुरा गरे।

• क.उनले बालबालिकाका लागि अक्षराङ्क शिक्षा, बालबोध, ज्ञानमाला, शिक्षा दर्पण र प्राकृत व्याकरण जस्ता पुस्तक लेखेर छापे। अक्षराङ्क शिक्षालाई नेपालको पहिलो पाठ्यपुस्तक मानिन्छ। उनलाई नेपाली भाषाको व्याकरण लेख्ने पहिलो नेपाली पनि मानिन्छ।
• ख.गोरखापत्र सुरु भएपछिका सुरुका वर्षमा उनले यसको सम्पादन र व्यवस्थापनको जिम्मा सम्हाले।
• ग.उनले वि.सं. १९६३ मा काठमाडौँको नक्सालस्थित आफ्नै दरबारमा सत्यवादी पाठशाला खोले। राणा शासकले यो काम मन नपराएकाले पछि पाठशाला बझाङमा सारे।
• घ.त्यो पाठशालामा दलित समुदायका बालबालिकालाई पनि पढ्ने व्यवस्था मिलाए। त्यस बेला यो ठुलो र साहसी काम थियो।

यिनै कामले गर्दा उनलाई शैक्षिक अभियन्ता अर्थात् शिक्षा फैलाउन लागिपर्ने व्यक्ति भनिन्छ। पछि उनले भारतको बेङ्गलोरमा बसेर संसारभरिका मानिस एउटै हुन् भन्ने मानवतावादको प्रचार गरे। “मेरो जात मानव हो, मेरो धर्म मानवता हो” भन्ने उनको भनाइ प्रसिद्ध छ। नेपाल सरकारले वि.सं. २०७९ असार ७ मा उनलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरेको छ।

खगेन्द्रबहादुर बस्नेत

नाम	खगेन्द्रबहादुर बस्नेत
जन्म	वि.सं. १९८५ माघ ५, काठमाडौँ
पिता	इन्द्रबहादुर बस्नेत
माता	वेदराजकुमारी बस्नेत
औपचारिक शिक्षा	स्नातक तहको अध्ययन (कृषि, इलाहाबाद)
मृत्यु	वि.सं. २०३४ पुस १

योगदान

खगेन्द्रबहादुर बस्नेतले वि.सं. २००२ मा प्रवेशिका पास गरे। त्यसपछि त्रिचन्द्र कलेजबाट प्रमाणपत्र तह पूरा गरे। इलाहाबादबाट कृषि विषयमा स्नातक अध्ययन गरे।

कम्मरको एउटा दुर्लभ रोगका कारण वि.सं. २००८ देखि उनको कम्मरभन्दा तलको भाग पूरै चल्न छोड्यो। यति हुँदाहुँदै पनि उनले हार मानेनन्। अध्ययन र अध्यापन जारी राखे। आफ्नै खुट्टामा उभिन, अर्थात् आत्मनिर्भर हुन विद्यार्थी पढाउन थाले।

उनले वि.सं. २०२५ मा नेपाल अपाङ्ग सङ्घ स्थापना गरे र यसका अध्यक्ष भएर काम गरे। यो संस्था खगेन्द्र नवजीवन केन्द्र नामले चिनिन्छ। वि.सं. २०२६ मा कृष्णशमशेर र तारालक्ष्मी राणाको आर्थिक सहयोगमा अपाङ्गता भएका पुरुषका लागि बस्ने व्यवस्था सुरु भयो। वि.सं. २०३१ देखि अपाङ्गता भएका महिलाका लागि पनि बस्ने व्यवस्था सुरु भयो। आज यो केन्द्र काठमाडौँको जोरपाटीमा छ। यसले अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई बस्ने ठाउँ, पढाइ, सिप सिकाउने तालिम र पुनःस्थापनाको सेवा दिन्छ।

यस केन्द्रबाट सहयोग पाएर धेरै जना आत्मनिर्भर भएका छन्। आफू अपाङ्गता भएको व्यक्ति भएर पनि अरूका लागि ठुलो योगदान दिने खगेन्द्रबहादुर बस्नेतको नाम अमर छ।

अभ्यास