Skip to content

← कक्षा ५ सामाजिक

हाम्रो विगत

एकाइ 5 · पाठ्यपुस्तकका पृष्ठ 77–90

परीक्षाअघि दोहोर्‍याउन कथा, रोचक तथ्य, फोटो, क्रियाकलाप र अन्तरक्रियात्मक सामग्री लुकाउनुहोस्
यस एकाइमा 5 खण्ड
  1. पाठ १: नेपाल शब्दको उत्पत्ति
  2. पाठ २: हाम्रा ऐतिहासिक वस्तु
  3. पाठ ३: हाम्रो समुदायको विगत र वर्तमान
  4. पाठ ४: सामाजिक संरचना र रहनसहन
  5. स्वप्रतिबिम्बन

हाम्रो गाउँको बाटो पहिले कस्तो थियो होला? हजुरबुबा सानो हुँदा घरमा बत्ती थियो कि थिएन? हाम्रो देशको नाम नेपाल कसरी रह्यो?

यी सबै प्रश्न विगतसँग जोडिएका छन्। विगत भनेको बितेको समय हो। विगत बुझ्न पुराना कथा, पुराना वस्तु र जेष्ठ नागरिकका अनुभवले मदत गर्छन्।

यस एकाइमा नेपाल शब्दका किंवदन्ती पढिन्छ। त्यसपछि ऐतिहासिक वस्तु चिनिन्छ। अन्त्यमा पहिले र अहिलेको जीवन तुलना गरिन्छ।

पाठ १: नेपाल शब्दको उत्पत्ति

शिक्षकले नेपालको नक्सा बोर्डमा देखाउनुभयो। विद्यार्थीले काठमाडौँ उपत्यका खोजे। पहिले पहिले काठमाडौँ उपत्यकालाई नै नेपाल भनिन्थ्यो।

नेपाल नाम कसरी रह्यो भन्नेबारे धेरै किंवदन्ती छन्। किंवदन्ती भनेको पुस्तौँदेखि सुन्दै र सुनाउँदै आएको भनाइ हो। यो सुनेको कुरा हो, प्रमाणित इतिहास होइन।

मञ्जुश्री र ताल

एउटा किंवदन्तीअनुसार प्राचीन कालमा काठमाडौँ उपत्यकामा ठुलो ताल थियो। त्यस बेला चीनबाट मञ्जुश्री नामका भिक्षु आए। उनले चोभारको गल्छी खड्गले काटे। उपत्यकाको पानी त्यहीँबाट बाहिर बग्यो। गल्छी भनेको डाँडाको बिचको साँघुरो खोच हो। खड्ग भनेको ठुलो तरबार हो। ताल सुकेपछि यहाँ विस्तारै बस्ती बस्दै गए।

चिनियाँहरूले यस ठाउँलाई निपोलो भन्थे। त्यही शब्दबाट नेपाल नाम रहेको मानिन्छ।

हरियो डाँडाको फेदीमा रहेको तीनतले छानाको जल विनायक मन्दिर
चित्र 5.1 चोभारको जल विनायक मन्दिर। यसैनजिकको साँघुरो खोचबाट बागमती नदी उपत्यका बाहिर निस्कन्छ। फोटो: Gerd Eichmann, CC BY-SA 4.0

गरेर हेर्नुहोस्

ताल सुकेपछि

स्लाइडर सार्नुहोस्। पानी घट्दै जाँदा अहिलेका सहरका ठाउँ कसरी बाहिर निस्कन्छन्, हेर्नुहोस्। पानीका तह बुझ्नका लागि देखाइएका हुन्, ठ्याक्कै नाप होइनन्।

काठमाडौँपाटनभक्तपुरचोभार
पानीको सतह
समुद्री सतहबाट १,४२० मिटर

ताल भरिएको बेला अहिलेका काठमाडौँ, पाटन र भक्तपुर सबै ठाउँ पानीमुनि पर्छन्।

अरू किंवदन्ती

नेपाल नामका अरू भनाइ पनि छन्:

आधार भनाइ
“ने” मुनि “ने” मुनिले देवीको तपस्या गरे। देवीको आज्ञाअनुसार यस देशको शासन गरे। उनकै नामबाट नेपाल नाम रह्यो।
किराँत किराँतहरूको “नेपार” भनिने एउटा शाखा यहाँ बस्थ्यो। “नेपार” शब्द बिग्रँदै नेपाल बन्यो।
नीप जाति उपत्यकामा “नीप” जाति बस्थे। पछि उनीहरूलाई “नेप” भनियो। “नेप” मा “आल” जोडिएर नेपाल बन्यो।
तिब्बती भाषा “ने” को अर्थ घर र “पाल” को अर्थ ऊन हुन्छ। यो ठाउँ ऊनका लागि प्रसिद्ध थियो। त्यसैले नेपाल नाम रह्यो।
लिम्बु भाषा नेपालको अर्थ समथर भूमि हुन्छ। उपत्यका ठुलो समथर मैदान भएकाले यो नाम रह्यो।

यीमध्ये कुन भनाइ पक्का सही हो, प्रमाणित भएको छैन। त्यसैले सबैलाई “मानिन्छ” भनिएको हो।

तिब्बती भाषाका आधारमा “नेपाल” को अर्थ के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

“चोभारको गल्छी खड्गले काटियो” भन्ने कुरा के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

१.

मञ्जुश्रीले उपत्यकाको पानी कसरी बाहिर पठाए, लेख्नुहोस्।

उत्तर
२.

लिम्बु भाषाका आधारमा नेपाल शब्दको अर्थ लेख्नुहोस्।

उत्तर
३.

“नीप” जातिका आधारमा नेपालको नाम कसरी रहन गएको थियो?

उत्तर

पाठ २: हाम्रा ऐतिहासिक वस्तु

ऐतिहासिक वस्तु भनेको विगतको जानकारी दिने पुराना वस्तु हुन्। दरबार, मठमन्दिर, पाटीपौवा, धारा, चौतारा, अभिलेख, मूर्ति र सालिक यस्ता वस्तु हुन्।

सिन्धुलीगढीको भ्रमण

शिक्षकले हामीलाई सिन्धुलीगढी अवलोकन भ्रमणमा लैजानुभयो। गढी भनेको शत्रुबाट जोगिन बनाइएको बलियो किल्ला हो। आफैँ हेरेर सिक्न पाउँदा हामी धेरै खुसी थियौँ। बाटामा हामीले धेरै प्रकारका बोटबिरुवा देख्यौँ। शिक्षक र स्थानीय व्यक्तिले गढीबारे धेरै जानकारी दिनुभयो।

गढीमा पुरानो दरबारको भग्नावशेष अर्थात् भत्केको बाँकी भाग देख्यौँ। नजिकै पुरानो मन्दिर पनि देख्यौँ। अलि माथि उक्लिएपछि पहाडको टुप्पामा गढी पुग्यौँ।

यहाँ हामीले यी कुरा देख्यौँ:

  • चारैतिर ढुङ्गाले घेरेर बनाइएको गढी
  • चारैतिर तोप राख्ने कोठा
  • हतियार बोकेर लडेका वीर योद्धाका सालिक
  • पृथ्वीनारायण शाहको पूर्णकदको सालिक। यसैका नजिक बसेर हामीले फोटो खिच्यौँ।
  • युद्धका बेला प्रयोग गरेको खानेपानीको कुवा
  • फहराइरहेको नेपालको झन्डा
सडकछेउमा बनाइएको सिन्धुलीगढीको स्वागतद्वार
चित्र 5.2 सिन्धुलीगढी जाने बाटोको स्वागतद्वार। पुरानो गढी पहाडको टुप्पामा छ। फोटो: Gaurav Dhwaj Khadka, CC BY-SA 4.0

नजिकैको सङ्ग्रहालयमा पनि गयौँ। सङ्ग्रहालय भनेको पुराना वस्तु जोगाएर देखाउने ठाउँ हो। त्यहाँ यी नमुना थिए:

  • अङ्ग्रेजलाई लखेट्न माथिबाट पल्टाइएका ढुङ्गा
  • युद्धमा प्रयोग गरिएका तोप र गोलाबारुद
  • अङ्ग्रेजबाट खोसिएका हातहतियार
  • गुलेली, मटेङ्ग्रा, अरिङ्गालको गोलो र सिस्नो

मटेङ्ग्रो भनेको गुलेलीले हान्ने माटाको सानो गोली हो।

स्थानीय व्यक्तिले अरिङ्गाल र सिस्नो प्रयोग गरेर अङ्ग्रेजलाई लखेटेको रोचक कथा सुनाउनुभयो। अरिङ्गाल भनेको मौरीजस्तै तर ठुलो कीरा हो। यसले चिल्दा निकै दुख्छ। सिस्नो छुँदा छाला पोल्छ। यी सबै देख्दा हामी वीर पुर्खाका सन्तति भएकामा गर्व लाग्यो।

वस्तु किन जोगाउने?

स्थानीय व्यक्तिले अर्को कुरा पनि भन्नुभयो। संरक्षण नहुँदा धेरै ऐतिहासिक वस्तु हराइसकेका छन्। संरक्षण भनेको बिग्रन नदिई जोगाउने काम हो।

त्यसैले नयाँ पुस्ताले ऐतिहासिक वस्तु चिन्नुपर्छ। स्थानीय तहले पनि संरक्षणका काम बढाएको छ। धेरै ठाउँमा समुदाय र सङ्घसंस्था मिलेर पुराना वस्तु जोगाएका छन्।

अन्त्यमा शिक्षकले समुदायका ऐतिहासिक वस्तु चिनेर संरक्षणमा सहयोग गर्न प्रेरित गर्नुभयो। धेरै कुरा सिकेर हामी खुसी हुँदै घर फर्कियौँ।

सिन्धुलीगढीको सङ्ग्रहालयमा अरिङ्गालको गोलो किन राखिएको छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अक्षर र बुट्टा भएको पुरानो चाँदीको सिक्का
चित्र 5.3 पुरानो नेपाली मोहर, एक प्रकारको चाँदीको सिक्का। फोटो: Clemensmarabu, CC BY-SA 3.0
इँटाको भित्तामा कुँदिएको ढुङ्गाको धारा, जसको मुखबाट पानी झरिरहेको छ
चित्र 5.4 ललितपुरको मङ्गः हिटीको ढुङ्गेधारा। यो पुरानो धाराको मुख मकरको आकारमा कुँदिएको छ। फोटो: Shadow Ayush, CC BY-SA 4.0
अक्षर कुँदिएको ढुङ्गाको खम्बा
चित्र 5.5 चाँगुनारायण मन्दिरको शिलालेख। यो राजा मानदेवको पालाको हो। फोटो: Gerd Eichmann, CC BY 4.0

अभ्यास

१.

कस्ता वस्तुलाई ऐतिहासिक वस्तु भनिन्छ?

उत्तर
२.

ऐतिहासिक वस्तुको संरक्षण किन आवश्यक छ, छोटकरीमा लेख्नुहोस्।

उत्तर
३.

ऐतिहासिक वस्तुको संरक्षण गर्ने उपाय लेख्नुहोस्।

उत्तर
४.

सिन्धुलीगढीमा रहेका ऐतिहासिक वस्तुको सूची तयार पार्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ३: हाम्रो समुदायको विगत र वर्तमान

हाम्रो समुदाय पहिले कस्तो थियो र अहिले कस्तो छ? सुजिता एक दिन हजुरबुबा र हजुरआमासँग घुम्न निस्किइन्। बाटोमा उहाँहरूले आफ्नो पालाका कुरा सुनाउनुभयो।

बाटो र बास

हजुरबुबाका अनुसार त्यो ठाउँ हेर्दाहेर्दै धेरै परिवर्तन भइसकेको छ। अहिले बाटो फराकिलो र व्यस्त छ। पहिले बाटा साँघुरा थिए। गाडी पनि कम थिए। मानिस धेरै काममा पैदलै हिँड्थे।

हजुरआमालाई बिहे गरेर ल्याउँदा हजुरबुबाले डोलीमा चढाएर त्यही बाटो ल्याउनुभएको थियो। दुईतिरबाट मानिसले बोक्ने साधनलाई डोली भनिन्छ। विवाहमा बेहुला बेहुलीलाई यसैमा बोकिन्थ्यो। त्यस बेला यातायातका साधन कम थिए। त्यसैले विवाहमा डोली, घोडा र गोरुगाडा प्रयोग गरिन्थ्यो।

बाटोमा पुरानो पाटी पनि थियो। पहिले बास बस्न होटल र होमस्टे थिएनन्। पाटीपौवामा बटुवा आराम गर्थे। धेरै बटुवा पाटीमै बास बस्थे। उनीहरू खाना पकाउन र सुत्न पाटीपौवा प्रयोग गर्थे। अहिलेकालाई यो कुरा कथा जस्तो लाग्छ।

बटुवा भनेको पैदल यात्रा गर्ने मानिस हो। पाटीपौवा भनेको बटुवाका लागि बनाइएको बास बस्ने ठाउँ हो। होमस्टे भनेको घरमै पाहुना राखेर खाना र बास दिने व्यवस्था हो।

पानी, बत्ती र खबर

पहिले पानी ल्याउन डोकामा गाग्री बोकेर टाढाको कुवा, पँधेरो र ढुङ्गेधारामा जानुपर्थ्यो। पानी राख्न घ्याम्पा अर्थात् माटाको ठुलो भाँडो चल्थ्यो। अहिले घरघरमा धारा छ। टोलटोलमा सार्वजनिक धारा पनि छन्।

बिजुली धेरैपछि आएको हो। सुजिताकी गुरुआमाको पालामा पनि बिजुली बत्ती थिएन। उहाँ टुकी बालेर पढ्नुभएको थियो। हजुरबुबा र हजुरआमा पनि दियालो, टुकी र लालटिन बालेर घरको काम गर्थे।

बाटोमै हजुरआमाको मोबाइलमा सुजिताकी फुपूले अमेरिकाबाट फोन गरिन्। अहिले देशविदेशका आफन्तसँग यति सजिलै कुरा गर्न पाइन्छ। पहिले यस्तो सुविधा थिएन। आफ्नै देशभित्र चिठी पुग्न हुलाकबाट महिनौँ लाग्थ्यो। अहिले टेलिफोन र इन्टरनेटले यो काम सजिलो बनाएका छन्।

भिड र प्रदूषण

तरकारी पसलमा धेरै भिड थियो। पहिले यस्तो थिएन। सेवासुविधा खोज्दै मानिस बसाइँ सरेर सहर आएकाले भिडभाड बढेको हो। बसाइँसराइले फोहोरमैला र प्रदूषण पनि धेरै बढाएको छ। त्यहाँ पनि फोहोर फालिएको थियो।

तर बसाइँसराइले सेवासुविधा पनि बढाएको छ। मानिसले कामका अवसर पाएका छन्। बाटो, सञ्चार, विद्युत्, यातायात, शिक्षा र मनोरञ्जन सबैमा विकास भएको छ। मानिसको जीवनशैली नै फेरिएको छ। समयले धेरै परिवर्तन ल्याएको छ। यस्ता कुरा साथीसँग छलफल गर्दा झन् धेरै कुरा थाहा हुन्छ।

कुरा पहिले अहिले
बाटो साँघुरो, गाडी कम फराकिलो, व्यस्त
यात्रा पैदल, डोली, घोडा, गोरुगाडा गाडी
बास पाटीपौवा होटल, होमस्टे
पानी कुवा, पँधेरो, ढुङ्गेधारा घरघरमा धारा, सार्वजनिक धारा
बत्ती दियालो, टुकी, लालटिन बिजुली बत्ती
खबर चिठी, महिनौँ लाग्ने टेलिफोन, इन्टरनेट

गरेर हेर्नुहोस्

पहिले कि अहिले?

हरेक कार्ड पढेर पहिलेको हो कि अहिलेको हो, छान्नुहोस्।

“बेहुलीलाई डोलीमा बोकेर ल्याउने”

वाक्य
१ / ८
सही उत्तर
० / ०

यो पहिलेको कुरा हो कि अहिलेको?

क्रियाकलाप

अभ्यास

१.

तपाईँको समुदायका सडक, यातायात, सञ्चारको विगत र वर्तमान अवस्था छोटकरीमा टिपोट गर्नुहोस्।

उत्तर
२.

पहिले पहिले खबर आदानप्रदान कसरी गरिन्थ्यो, लेख्नुहोस्।

उत्तर
३.

वर्तमान समयमा फोहोरमैला र प्रदूषण बढ्नुका कुनै दुई कारण लेख्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ४: सामाजिक संरचना र रहनसहन

शिक्षकले “विगतको सामाजिक संरचना र रहनसहन” पाठ श्रव्यदृश्य सामग्री अर्थात् सुन्न र हेर्न मिल्ने सामग्रीबाट सिकाउनुभयो। सामाजिक संरचना भनेको समाजका मानिस कसरी मिलेर बसेका छन् भन्ने कुरा हो। रहनसहन भनेको बस्ने, खाने र काम गर्ने तरिका हो।

विद्यार्थी तीन समूहमा बसे। हरेक समूहले टिपोट गरी प्रस्तुत गरे।

समूह क: विगतको सामाजिक संरचना

  • क.पहिले मानिस संयुक्त परिवारमा बस्थे।
  • ख.समाजमा पितृसत्तात्मक व्यवस्था चल्थ्यो। यस्तो व्यवस्थामा घरका मुख्य निर्णय पुरुषले गर्छन्।
  • ग.महिला घरायसी काममा मात्र सीमित रहन्थे।
  • घ.सबै जना एकआपसमा मिलेर बस्थे।
  • ङ.समुदायमा मेलमिलाप र सहकार्य राम्रो थियो।
  • च.गुरुकुल शिक्षा चल्थ्यो। यसमा विद्यार्थी गुरुकै आश्रममा बसेर पढ्थे।
  • छ.गाउँघरका झैझगडा पञ्च भलादमी अर्थात् गाउँका मान्यजनले मिलाउँथे र न्याय दिन्थे।

समूह ख: विगतको रहनसहन

  • क.मानिस आवश्यक वस्तु ऐँचोपैँचो गरी काम चलाउँथे।
  • ख.आफूसँग भएका वस्तु साटासाट गर्थे।
  • ग.छरछिमेकमा पर्म लगाएर सहयोग गर्थे।
  • घ.समुदायका सदस्यबिच भावनात्मक सम्बन्ध थियो। दुःख सुख बाँड्थे।
  • ङ.किसान धेरैजसो काम हातले गर्थे। खेत जोत्न हलो चल्थ्यो। भारी बोकाउन जनावर प्रयोग हुन्थे।
  • च.खानपानमा स्थानीय उत्पादन प्रयोग गरिन्थ्यो।

समूह ग: विगतको सामाजिक तथा सांस्कृतिक अवस्था

  • क.जातजातिअनुसार चाडपर्व र धर्मसंस्कृति फरक फरक थिए।
  • ख.चाडपर्वमा सबै आफन्त भेला भएर सरसहयोग गर्थे।
  • ग.जातजातिअनुसार आफ्ना मौलिक संस्कार थिए, जस्तै: कुलदेवताको पूजा, व्रतबन्ध (जनै लगाउने संस्कार), इही (नेवार समुदायमा बालिकाको बेलसँग गरिने विवाह), चौरासी पूजा र मृत्यु संस्कार।
  • घ.देवीदेवताको प्रतीकका रूपमा प्रकृतिको पूजा गरिन्थ्यो।
  • ङ.धेरैजसो मानिस कृषि पेसामा थिए। अरू पेसा गर्ने ज्यादै कम थिए।
  • च.मानिसले जातजातिअनुसार पेसा व्यवसाय गर्थे।
  • छ.पहिलेका मानिस कलाकारितामा निपुण थिए। त्यस बेलाका कलाकृति अझै देख्न सकिन्छ।

शिक्षकले प्रस्तुतिका लागि धन्यवाद दिनुभयो। उहाँले भन्नुभयो, “हाम्रो सामाजिक संरचना र रहनसहन समयअनुसार फेरिँदै छन्। पहिलेका राम्रा संस्कार र रहनसहन पालना र संरक्षण गर्नुपर्छ। नराम्रा अभ्यास समाजबाट हटाउँदै जानुपर्छ।”

तलकामध्ये कुन चलन पहिलेबाट सिकेर जोगाउनुपर्ने राम्रो चलन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

कस्तो परिवारलाई संयुक्त परिवार भनिन्छ, लेख्नुहोस्।

उत्तर
ख.

पहिलेको समुदायमा प्रचलनमा रहेका दुई दुईओटा राम्रा र नराम्रा चालचलनको सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर
ग.

पहिलेका मानिसको जनजीवन किन कठिन थियो, उदाहरणसहित प्रस्ट पार्नुहोस्।

उत्तर

स्वप्रतिबिम्बन

१.

आफ्नो गाउँको नाम रहनाका कारणबारे भानु मा.वि.का विद्यार्थीले समूहमा छलफल गरी यो तालिका बनाए। यो तालिका पढ्नुहोस्। आफ्नो गाउँ वा ठाउँको यस्तै तालिका बनाउनुहोस्।

गाउँको नाम कारण
डाँडागाउँ माथि उठेको डाँडामा बस्ती बसेकाले
मास्टार पहिले यस ठाउँमा मास धेरै फल्ने भएकाले
नेपाल थोक नेपाल थर भएका मानिसको बाक्लो बस्ती भएकाले
बाघखोर पहिले बाघले गाईवस्तु मार्ने र मानिसलाई आक्रमण गर्न थालेपछि बाघ थुन्न खोर बनाइएकाले
उत्तर
२.

यी ऐतिहासिक सम्पदा कहाँ कहाँ रहेका छन्, अध्ययन गर्नुहोस्।

ऐतिहासिक सम्पदा रहेको ठाउँ
अमरगढी डडेलधुरा
रसुवागढी रसुवा
गोरखा दरबार गोरखा
चाँगुनारायण भक्तपुर
पञ्चदेवल अछाम
गढीमाई बारा
लुम्बिनी रुपन्देही
चौदण्डीगढी उदयपुर
रानीमहल पाल्पा
काँक्रेविहार सुर्खेत
उत्तर

गरेर हेर्नुहोस्

नक्सामा हाम्रा सम्पदा

नक्साको थोप्लो वा तलको बटन थिचेर कुन सम्पदा कहाँ छ, हेर्नुहोस्।

सिन्धुलीगढी
सम्पदा
सिन्धुलीगढी
जिल्ला
सिन्धुली

यस पाठमा विद्यार्थी अवलोकन गर्न गएको गढी।

यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।