Skip to content

← कक्षा ५ सामाजिक

सामाजिक समस्या र समाधान

एकाइ 4 · पाठ्यपुस्तकका पृष्ठ 64–76

परीक्षाअघि दोहोर्‍याउन कथा, रोचक तथ्य, फोटो, क्रियाकलाप र अन्तरक्रियात्मक सामग्री लुकाउनुहोस्
यस एकाइमा 5 खण्ड
  1. पाठ १: असल समाजको निर्माण
  2. पाठ २: लागुपदार्थविरुद्धको सचेतना
  3. पाठ ३: चोरी डकैतीबाट सचेत रहौँ
  4. पाठ ४: सामाजिक समस्या समाधानमा सङ्घसंस्थाहरू
  5. स्वप्रतिबिम्बन

कुनै टोलमा सबै मिलेर बस्छन्। कुनै टोलमा चोरी र झगडा भइरहन्छ। दुई टोलमा फरक किन हुन्छ?

समाजमा राम्रा कुरा मात्र हुँदैनन्। लागुपदार्थ, चोरी र छुवाछुत जस्ता समस्या पनि हुन्छन्। तर समस्या छ भने समाधान पनि हुन्छ।

यस एकाइमा असल समाज कस्तो हुन्छ भन्ने पढिन्छ। त्यसपछि लागुपदार्थबाट टाढा रहने र चोरी डकैतीबाट बच्ने उपाय जानिन्छ। अन्त्यमा सामाजिक समस्या समाधानमा लागेका सङ्घसंस्थाबारे पढिन्छ।

पाठ १: असल समाजको निर्माण

एक दिन विद्यालयमा स्थानीय समाजसेवी विनिता राजवंशी कक्षा ५ का विद्यार्थीसँग असल समाजबारे छलफल गर्न आउनुभयो। समाजसेवी भनेको समाजको भलाइका लागि काम गर्ने व्यक्ति हो। छलफलमा आएका कुरा यस्ता छन्।

असल समाज भनेको के हो?

असल समाज कस्तो हुन्छ? सहयोग आदानप्रदान गरिने समाजलाई असल समाज भनिन्छ। मिलेर काम गर्ने र एकअर्कालाई सरसहयोग गर्ने समाज पनि असल समाज हो। कक्षामा शान्त भएर मिलेर बस्नु पनि असल समाजको एउटा उदाहरण हो।

असल समाजले पुराना नराम्रा चलन पनि हटाउँछ। एक विद्यार्थीको टोलमा वडाध्यक्षले छुवाछुतविरुद्धको कार्यक्रम गर्नुभएको थियो। त्यहाँ छुवाछुत गर्नु सामाजिक अपराध हो भनियो। टोलका सन्त काकाका अनुसार त्यस टोलमा पहिले यो प्रथा थियो, अहिले छैन। यसरी समाजमा नयाँ काम गर्दै कुरीति र विकृति हटाउँदै अगाडि बढ्नुपर्छ।

कुरीति भनेको नराम्रो चलन हो। विकृति भनेको समाजलाई बिगार्ने व्यवहार हो। छुवाछुत भनेको जातका आधारमा कसैलाई छुन नहुने भनेर गरिने भेदभाव हो। यो कानुनले पनि अपराध मानेको छ।

समाजलाई असल बनाउन के गर्ने?

हाम्रो समाजलाई असल बनाउन के के गर्नुपर्छ? यी काम महत्त्वपूर्ण हुन्छन्:

  • क.एकअर्कालाई सहयोग गर्ने भावना राख्ने
  • ख.मेलमिलाप कायम गर्ने
  • ग.विकृति र कुरीतिविरुद्ध आवाज उठाउने
  • घ.समाजका राम्रा कामको प्रचारप्रसार गर्ने
  • ङ.न्याय र अन्याय छुट्याएर मात्र बोल्ने
  • च.आफ्नो धर्म, संस्कृति र परम्परा मान्दै अरूको पनि सम्मान गर्ने
  • छ.समाजमा शान्ति कायम गर्ने

कुरीति र विकृति हटाउन यस्ता काम गर्नुपर्छ:

  • क.छुवाछुत र भेदभाव नगर्ने
  • ख.अरूको विचारको सम्मान गर्ने
  • ग.बालबालिका, महिला र जेष्ठ नागरिकलाई सहयोग र सम्मान गर्ने
  • घ.घरेलु हिंसा अर्थात् घरभित्र हुने कुटपिट र दुर्व्यवहार रोक्ने

अन्धविश्वासको पछि नलाग्ने र मिलेर बस्ने समाज पनि असल समाज हो। अन्धविश्वास भनेको प्रमाण नहेरी कुनै कुरा पत्याउनु हो। समाज असल बनाउन हामी सबैले आफ्नो ठाउँबाट भूमिका खेल्नुपर्छ। कक्षामा आचारसंहिता अर्थात् सबैले मान्ने नियम बनाएर अनुशासित भई सिक्दा पनि असल समाज बन्छ।

तलकामध्ये कुन काम कुरीति हटाउने काम हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

विद्यार्थीले कक्षामा बनाएको आचारसंहिताले असल समाज बनाउन कसरी मदत गर्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

कस्तो समाजलाई असल समाज भनिन्छ?

उत्तर
ख.

असल समाज निर्माणमा तपाईँको भूमिका के हुन सक्छन्? सूची तयार पार्नुहोस्।

उत्तर
ग.

असल समाज बनाउन समुदायको भूमिका चार वाक्यमा लेख्नुहोस्।

उत्तर

पाठ २: लागुपदार्थविरुद्धको सचेतना

लागुपदार्थ के हो?

लागुपदार्थ शरीरलाई लठ्ठ पार्ने र स्नायु प्रणालीमा छोटो वा लामो समय असर पार्ने वस्तु हुन्। स्नायु प्रणाली भनेको मस्तिष्क र शरीरका अरू भागबिच सन्देश ओसारपसार गर्ने भाग हो। गाँजा, चरेस र अफिम लागुपदार्थ हुन्।

यस्ता वस्तु सेवन गर्ने लत लाग्नुलाई लागुपदार्थ दुर्व्यसन भनिन्छ। लत वा कुलत भनेको छोड्न गाह्रो हुने नराम्रो बानी हो।

बच्ने उपाय

  • क.सुर्ती, चुरोट जस्ता कुलतबाट टाढा रहने
  • ख.लागुपदार्थविरुद्ध विद्यालयमा कार्यक्रम गर्न शिक्षकलाई अनुरोध गर्ने
  • ग.रेडियो, टेलिभिजन, इन्टरनेट, पत्रपत्रिका, बाल र्‍याली र सडक नाटकबाट यसका असरको प्रचारप्रसार गर्ने
  • घ.समुदायमा बालक्लब र युवाक्लब बनाएर सिर्जनात्मक काम र खेलकुद चलाउने
  • ङ.कसैले लुकीछिपी लागुपदार्थ सेवन गरेको देखेमा अभिभावक वा नजिकको प्रहरी कार्यालयमा खबर गर्ने
  • च.स्थानीय सरकारको सहयोगमा जनचेतनाका कार्यक्रम चलाउने

सन्तोषको कथा

रमेश कक्षा ५ मा पढ्छन्। छिमेकी दाइ सन्तोष आज धेरै खुसी छन्। एसइईको नतिजामा उनले राम्रो ग्रेड ल्याए। अब माथिल्लो कक्षामा पढ्न पाउने भए।

तर हिजोका दिन यस्ता थिएनन्। साथीको लहलहै अर्थात् देखासिकीमा लागेर उनी लागुपदार्थको कुलतमा फसेका थिए। जिन्दगीदेखि निराश भएका थिए।

लागुपदार्थले उनलाई धेरै दुःख दियो:

  • शरीरमा: हातगोडा बाउँडिने, टाउको दुख्ने र रिँगटा लाग्ने भयो। शरीर दुब्लो र धेरै कमजोर भयो।
  • मनमा: बेचैनी हुन थाल्यो। मनमा धेरै कुरा खेलाउन थाले।
  • परिवारमा: दुःख थपियो। आमाबुबा धेरै चिन्तित हुनुभयो।
  • समाजमा: उनलाई समाजमा मुख देखाउनै गाह्रो भयो।

अभिभावकले समयमै थाहा पाएर मनोसामाजिक परामर्श दिलाउनुभयो। यो मन बुझेर सही सल्लाह दिने उपचार हो। अभिभावकको माया र सकारात्मक भूमिकाले सन्तोष सुध्रिए।

आज रमेशसँग भेट हुँदा उनले सल्लाह दिए, “लागुपदार्थबाट टाढै बस। गलत साथीको लहलहैमा नलाग।” रमेशले उनको सल्लाह व्यवहारमा लागु गर्ने बाचा गरे।

व्यक्तिमाहातगोडा बाउँडिनेटाउको दुख्नेरिँगटा लाग्नेशरीर कमजोर हुनेबेचैनी हुनेपरिवारमादुःख थपिनेआमाबुबा चिन्तित हुनेउपचारमा खर्च हुनेघरमा झगडा हुनेसमाजमामुख देखाउन गाह्रो हुनेपढाइ र काम छुट्नेचोरी जस्ता अपराध बढ्नेअरू पनि कुलतमा लाग्ने व्यक्तिमाहातगोडा बाउँडिनेटाउको दुख्नेरिँगटा लाग्नेशरीर कमजोर हुनेबेचैनी हुनेपरिवारमादुःख थपिनेआमाबुबा चिन्तित हुनेउपचारमा खर्च हुनेघरमा झगडा हुनेसमाजमामुख देखाउन गाह्रो हुनेपढाइ र काम छुट्नेचोरी जस्ता अपराध बढ्नेअरू पनि कुलतमा लाग्ने
चित्र 4.1 लागुपदार्थको असर एक जनामा मात्र सीमित रहँदैन। यो परिवार र समाजसम्म फैलन्छ।

सन्तोष कसरी सुध्रिए?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

लागुपदार्थ भनेको के हो? यसमा कुन कुन वस्तुहरू पर्छन्?

उत्तर
ख.

लागुपदार्थ किन सेवन गर्नुहुँदैन?

उत्तर
ग.

लागुपदार्थ स्वास्थ्यका लागि हानिकारक छ, किन? कारण लेख्नुहोस्।

उत्तर
घ.

लागुपदार्थको दुर्व्यसनले व्यक्ति, परिवार र समाजमा कस्तो हानि पुर्‍याउँछ, उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ३: चोरी डकैतीबाट सचेत रहौँ

अरूको सामान थाहा नदिई लैजानु चोरी हो। हतियार वा बल प्रयोग गरेर जबरजस्ती लुट्नु डकैती हो। दुवै कानुनले रोकेका अपराध हुन्।

सल्मानको घरमा चोरी

सल्मानका बुबा बजारबाट घर आउँदै हुनुहुन्थ्यो। त्यत्तिकैमा सल्मानकी आमा भित्रबाट चिच्याउँदै बाहिर निस्कनुभयो। उहाँ एकैछिन बारीमा तरकारी टिप्न निस्कनुभएको थियो। त्यति बेला कोही ढोका खोलेर घरभित्र पसेको थियो।

दुवै जना आत्तिँदै कोठाभित्र पस्नुभयो। सामान छरपस्ट थिए। भित्ताको दराज खुलै थियो। दराजका गरगहना थिएनन्। अप्ठ्यारोमा काम लाग्छ कि भनेर राखेको अलिकति रुपियाँ पैसा पनि थिएन। कोठाको टिभी र पूजाका भाँडा पनि थिएनन्। अस्ति गाडीमा बुबाको खल्ती पनि काटिएको थियो।

त्यति बेला छिमेकी महिला आइपुगिन्। घरमा चोरी भएको थाहा पाएपछि उनले आत्तिएर मात्र नहुने, प्रहरीलाई खबर गर्नुपर्ने सल्लाह दिइन्। अस्ति मालाको घरमा पनि यस्तै भएको थियो। प्रहरीको सहयोगले त्यहाँ चोर पत्ता लागेको थियो।

बुबाले प्रहरीलाई फोन गर्नुभयो। प्रहरी तुरुन्तै आइपुग्नुभयो। बुबा आमाले सबै घटना बताउनुभयो। प्रहरीले भर्खरै एक जना पकेटमार समात्नुभएको थियो। सहरमा पकेटमार्ने र चोरीका घटना हुन थालेकाले उहाँले सबैलाई सतर्क रहन आग्रह गर्नुभयो।

प्रहरीले यी सल्लाह दिनुभयो:

  • क.महँगा गरगहना लगाएर नहिँड्ने
  • ख.घरमा बस्दा सावधानी अपनाउने
  • ग.टोलमा शङ्कास्पद अर्थात् शङ्का लाग्ने मानिस देखे प्रहरीलाई खबर गर्ने
  • घ.छिमेकीसँग सम्पर्कमा बस्ने र अप्ठ्यारो पर्दा मदत माग्ने

समयमै खबर गरेकामा प्रहरीले धन्यवाद दिनुभयो र चोर छिट्टै पत्ता लगाउने प्रयास गर्ने बताउनुभयो। प्रहरी चोर खोज्न लाग्नुभयो। सल्मानका बुबा आमा भने बेलैमा सावधान नहुँदा भोग्नुपरेको पीडामा पछुताउनुभयो।

सचेत रहने उपाय

प्रतिमाले फेसबुकमा सचेत रहने यी उपाय लेखेकी छिन्:

  • क.घरबाट निस्कँदा झ्यालमा चुकुल र ढोकामा ताल्चा लगाउन अभिभावकलाई सम्झाउँछु।
  • ख.घरमा धेरै रुपियाँ पैसा नराख्न सल्लाह दिन्छु।
  • ग.घुम्न जाने कुरा सामाजिक सञ्जालमा आफू पनि लेख्दिनँ, अभिभावकलाई पनि नलेख्न सल्लाह दिन्छु।
  • घ.चोरीका घटना भएमा प्रहरीलाई खबर गर्छु।

गरेर हेर्नुहोस्

घरबाहिर जानुअघि

काम थिचेर हेर्नुहोस्। हरेक कामले चित्रमा के फेरियो?

“भोलि सबै जनाघुम्न जाँदै छौँ!”छिमेकीहाम्रो घर
गरेका काम
० / ५

परिवार घरबाहिर जाँदै छ। चोरका बाटा बन्द गर्न तलका काम थिच्नुहोस्।

सल्मानको घरमा चोर कसरी सजिलै पस्यो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

चोरी, डकैती किन हुन्छ, कारण लेख्नुहोस्।

उत्तर
ख.

चोरी, डकैतीबाट बच्न अपनाउन सकिने उपायहरू लेख्नुहोस्।

उत्तर
ग.

चोरीका घटना हुनुमा हाम्रो लापरबाही नै मुख्य कारण हो। यस भनाइमा सहमतिका बुँदा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर
घ.

तपाईँले सुनेका र देखेका चोरी र डकैतीका घटनालाई कक्षामा सुनाउनुहोस्।

उत्तर

पाठ ४: सामाजिक समस्या समाधानमा सङ्घसंस्थाहरू

कक्षा ५ का विद्यार्थीले आफ्नो समुदायमा काम गर्ने सङ्घसंस्थाका गतिविधि कक्षाको बुलेटिन बोर्डमा टाँसेका छन्। बुलेटिन बोर्ड भनेको सूचना टाँस्ने पाटी हो। त्यसमा के के लेखिएको छ, हेरौँ।

सामाजिकसमस्यास्थानीय क्लबखेलकुद, सिपमूलक तालिमकुलत छोड्न प्रेरणाविद्यालयसमस्याको जानकारीकुरीतिविरुद्ध आवाजगुठीफजुल खर्चमा रोकजुवातासमा निषेधप्रहरी चौकीचोरी, डकैती रोक्नेकानुन तोड्नेलाई कारबाही स्थानीय क्लबखेलकुद, सिपमूलक तालिमकुलत छोड्न प्रेरणाविद्यालयसमस्याको जानकारीकुरीतिविरुद्ध आवाजगुठीफजुल खर्चमा रोकजुवातासमा निषेधप्रहरी चौकीचोरी, डकैती रोक्नेकानुन तोड्नेलाई कारबाही
चित्र 4.2 कक्षाको बुलेटिन बोर्ड छोटकरीमा। चार समूहले फरक फरक तरिकाले सामाजिक समस्या समाधान गर्छन्।

स्थानीय क्लब

लालुपाते युवा क्लबले सामाजिक समस्या समाधान गर्न धेरै राम्रो काम गरेको छ।

  • क.युवालाई खेलकुदमा लगाएर राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी उत्पादन गर्छ।
  • ख.स्काउट र रेडक्रस जस्ता सामाजिक संस्थासँग मिलेर काम गर्छ।
  • ग.कुलतमा लागेका युवालाई कुलत छोडेर रुचिअनुसारका सिर्जनात्मक काममा लाग्न प्रेरित गर्छ।
  • घ.बेरोजगार युवालाई रोजगारीका लागि सिपमूलक तालिम दिन्छ।
नेपाल रेडक्रस सोसाइटी भक्तपुर जिल्ला शाखाको भवन
चित्र 4.3 नेपाल रेडक्रस सोसाइटीको भक्तपुर जिल्ला शाखा। यस्ता संस्था र स्थानीय क्लब मिलेर समाजसेवाको काम गर्छन्। फोटो: Bhakta Chandan Barahi, CC BY 4.0

विद्यालय

  • क.विद्यार्थीलाई सामाजिक समस्या, त्यसका असर र समाधानका उपायबारे जानकारी दिन्छ।
  • ख.विभिन्न क्रियाकलापबाट सिकाएर चेतना बढाउन मदत गर्छ।
  • ग.कुरीति र अन्धविश्वासविरुद्ध आवाज उठाउन विद्यार्थीलाई प्रेरित गर्छ।
  • घ.बेलाबेलामा बालअधिकारकर्मी र सङ्घसंस्थाका प्रतिनिधि बोलाएर सचेतनाका कार्यक्रम गर्छ।

गुठी

  • क.विवाह, भोज र संस्कारमा धेरै खर्च गर्न नपाउने नियम बनाएको छ।
  • ख.मादक पदार्थ खाएर झगडा गर्नेलाई कारबाही गर्छ।
  • ग.जुवातास खेल्न निषेध गरेको छ।
  • घ.आफ्नो संस्कार र संस्कृतिबारे नयाँ पुस्तालाई जानकारी दिन्छ।

प्रहरी चौकी

  • क.समुदायमा चोरी, डकैती हुनबाट जोगाएको छ।
  • ख.चोरी, डकैती हुन नदिन चेतना फैलाउँछ।
  • ग.स्वार्थ र अन्धविश्वासका कारण हुने अपराध रोक्न सबैलाई सचेत गराउँछ।
  • घ.कानुनविरुद्ध काम गर्ने र कानुन नमान्नेलाई कारबाही गर्छ।

“कुरीतिविरुद्ध आवाज उठाउन विद्यार्थीलाई प्रेरित गर्ने” काम कसको हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

सामाजिक समस्या समाधान गर्न विद्यालयले के के काम गर्न सक्छ?

उत्तर
ख.

सामाजिक समस्या समाधान गर्न प्रहरीले के के काम गर्छ?

उत्तर
ग.

तपाईँको समुदायमा स्थानीय क्लब र सङ्घसंस्थाले सामाजिक समस्या समाधानमा के के काम गरेका छन्, लेख्नुहोस्।

उत्तर

स्वप्रतिबिम्बन

गरेर हेर्नुहोस्

असल समाजका पक्ष

क. तलका कुन पक्ष असल समाज बनाउन महत्त्वपूर्ण छन्? पहिचान गर्नुहोस्। तिनका आधारमा एक अनुच्छेद तयार पार्नुहोस्।

“सामाजिक नियमको पालना”

वाक्य
१ / १०
सही उत्तर
० / ०

यसले असल समाज बनाउन मदत गर्छ कि गर्दैन?

अनुच्छेदको नमुना
ख.

मन्दिराले लागुपदार्थको सेवनविरुद्ध एउटा पोस्टर बनाएकी छिन्। त्यसमा रातो घेराभित्र चुरोट, सुई र चक्कीका चित्र काटिएका छन् र “No Drugs” लेखिएको छ। यस्तै प्रकारको पोस्टर तयार पार्नुहोस्।

उत्तर
ग.

चोरी डकैतीविरुद्ध सचेत रहने यो गीत गाऔँ र यस्तै प्रकारको सचेतनामूलक गीत तयार पारौँ।

बाहिर जाँदा घर कोठा ताल्चा चुकुल लाउने
बाटो बन्द गर्नुपर्छ, घरमा चोर आउने
गरगहना, रुपियाँ पैसा बैङ्कमा राख्ने बानी
गर्‍यौँ भने सुरक्षित बन्ने गर्छौँ हामी
चोरी हुँदा पुलिसलाई खबर गर्नुपर्छ
पुलिस जनता एक हुँदा कसले के नै गर्छ?
बाहिर जाँदा फेसबुकमा भन्नु राम्रो होइन
त्यही मौकामा चोरी होला, गुम्ला सुख चैन

उत्तर

घ. तल दिइएका प्रश्नको उत्तर लेख्नुहोस्।

अ.

स्थानीय क्लबहरूले सामाजिक समस्या समाधानमा खेल्ने भूमिकाको सूची तयार पार्नुहोस्।

उत्तर
आ.

गुठीहरूको स्थानीय सामाजिक समस्या समाधानमा महत्त्वपूर्ण भूमिका रहन्छ। यस भनाइलाई पुष्टि गर्नुहोस्।

उत्तर
इ.

“प्रहरी जनताका साथी” किन भनिएको होला?

उत्तर
ई.

विद्यालयले सामाजिक समस्या समाधानमा के के क्रियाकलाप गर्नुपर्छ? सुझाव प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।