Skip to content

← कक्षा ५ सामाजिक

हाम्रा आर्थिक क्रियाकलाप

एकाइ 6 · पाठ्यपुस्तकका पृष्ठ 91–118

परीक्षाअघि दोहोर्‍याउन कथा, रोचक तथ्य, फोटो, क्रियाकलाप र अन्तरक्रियात्मक सामग्री लुकाउनुहोस्
यस एकाइमा 6 खण्ड
  1. पाठ १: श्रमको सम्मान र सहयोग
  2. पाठ २: हाम्रा स्थानीय आर्थिक क्रियाकलाप
  3. पाठ ३: हाम्रा स्थानीय वस्तुहरू
  4. पाठ ४: स्वदेशी सामानहरूको प्रयोग गरौँ
  5. पाठ ५: हाम्रो देशका प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप
  6. स्वप्रतिबिम्बन

बिहान हुन्छ। काकी खेततिर जानुहुन्छ। हजुरबुबा आरा र रन्दा निकाल्नुहुन्छ। दिदी स्वास्थ्य चौकी जानुहुन्छ। दाइ हाटमा तरकारी लैजानुहुन्छ।

सबै आआफ्नै काममा लाग्नुहुन्छ। तर साँझमा एउटै घरको थालमा खेतको चामल, हाटको तरकारी र पसलको नुन आइपुग्छ। यो कसरी हुन्छ? मानिसले काम किन गर्छन्? कुन कामबाट आम्दानी हुन्छ? हाटका सामान कहाँबाट आउँछन्? हिमाल, पहाड र तराईका मानिसले के गरेर कमाउँछन्? यस एकाइमा यिनै कुरा खोजिन्छ।

पाठ १: श्रमको सम्मान र सहयोग

हिलो खेतमा धानको बिरुवा रोप्दै गरेका मानिसहरू
चित्र 6.1 धान रोप्ने काम। यस्तो काम सबै मिलेर गर्छन्। खेतमा गरेको मिहिनेतले नै हाम्रो थालमा भात आइपुग्छ। फोटो: Krish Dulal, CC BY-SA 3.0

कक्षामा वक्तृत्वकला कार्यक्रम भयो। वक्तृत्वकला भनेको धेरै मानिसका अगाडि आफ्ना विचार राम्ररी बोल्ने सिप हो। विषय थियो, “श्रमको सम्मान र सहयोग”। त्यहाँ स्मृति र कैलाशले यस विषयमा आफ्ना विचार राखे।

स्मृतिको भनाइ

स्मृतिले श्रम के हो भन्ने कुराबाट सुरु गरिन्। श्रम भनेको कामका लागि गरिएको मिहिनेत हो। श्रमबाट आम्दानी हुन्छ। आम्दानीले दैनिक आवश्यकता पूरा गर्न मदत गर्छ। श्रमले मानिसको इज्जत र प्रतिष्ठा पनि बढाउँछ।

श्रम दुई प्रकारका हुन्छन्: शारीरिक र मानसिक।

श्रमको प्रकार के हो? उदाहरण
शारीरिक श्रम शरीरको बल धेरै लगाएर गरिने काम बाटो खन्ने, घर बनाउने, भारी बोक्ने, तरकारी खेती गर्ने
मानसिक श्रम दिमाग र ज्ञान धेरै लगाएर गरिने काम पढाउने, पुस्तक लेख्ने, गीत गाउने, डाक्टरले बिरामी जाँच्ने

आदिकवि भानुभक्त आचार्यले कामबारे यस्तो भन्नुभएको छ:

“ज्युँदै मर्‍याको भनी नाम कस्को?
उद्यम बिना बित्दछ काल जस्को।”

यहाँ उद्यम भनेको काम वा मिहिनेत हो। काम नगरी समय बिताउने मानिस ज्युँदै मरेसरह हुन्छ भन्ने यसको अर्थ हो।

श्रम सानो वा ठुलो हुँदैन। सबै श्रम उत्तिकै महत्त्वका हुन्छन्। स्मृतिले आफ्नै टोलको उदाहरण दिइन्। उनकी छिमेकी रत्ना काकी सुकुल र गुन्द्री बुन्नुहुन्छ। पदम हजुरबुबा सिकर्मी हुनुहुन्छ। स्मृतिका बुबा गाउँको स्वास्थ्य चौकीमा बिरामी जाँच्नुहुन्छ।

हाम्रोसमुदायरत्ना काकीगुन्द्री र सुकुल बुन्नेपदम हजुरबुबाझ्याल ढोका बनाउनेस्मृतिको बुबाबिरामी जाँच्ने
चित्र 6.2 एकअर्काको श्रम। तीन जनाले फरक फरक काम गर्छन्। सबैको श्रमबाट समुदायका आवश्यकता पूरा हुन्छन्।

टोलका मानिस रत्ना काकीको घरबाट गुन्द्री किन्छन्। पदम हजुरबुबाले झ्याल र ढोका बनाउनुहुन्छ। छिमेकी बिरामी हुँदा स्मृतिका बुबाले उपचार गर्नुहुन्छ। यसरी सबैले एकअर्काको श्रमबाट आवश्यकता पूरा गर्छन्।

कतै कतै श्रम गर्न लाज मान्ने र श्रमका आधारमा विभेद गर्ने गरेको पाइन्छ। यस्तो सोच राख्नुहुँदैन। श्रम गर्ने सबैको सम्मान गर्नुपर्छ।

तलकामध्ये कुन काममा शरीरको बल सबैभन्दा धेरै लाग्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

कैलाशको भनाइ

कैलाशका अनुसार श्रम गर्ने मानिसले जीवन सजिलै चलाउन सक्छ। सबै श्रमको उद्देश्य आवश्यकता पूरा गर्नु हो। त्यसैले श्रमको सम्मान गर्नुपर्छ।

हामीले पनि घरको काममा आफूले सक्ने सहयोग गर्नुपर्छ। यो पनि एक किसिमको श्रम हो। कैलाशले श्रमबारे यस्तो कविता सुनाए:

जब श्रम अनि मिहिनेतले लिन्छ आकार,
हामी सबैका सपना हुन्छन् साकार।
श्रम गरौँ, बनौँ सहयोगी अनि उपकारी,
सक्रिय भई गरौँ भविष्यको तयारी।

श्रम गर्ने मानिसको जीवन सफल हुन्छ। पहिलो पटक पेसा सुरु गर्ने मानिसलाई हाम्रो समुदायमा शुभकामना दिने चलन छ। एउटा पेसाको मानिसले अर्को पेसाको मानिसलाई सहयोग पनि गर्छन्। यस्तो सहकार्य अर्थात् मिलेर गरिने कामले सबैलाई फाइदा हुन्छ।

आजभोलि “श्रम गर्नु दुःख गर्नु हो” भन्ने पनि सुनिन्छ। यो राम्रो सोच होइन। श्रम त सुखी र समृद्ध जीवनको आधार हो। त्यसैले हामी सबैले श्रमको सम्मान गर्नुपर्छ।

क्रियाकलाप

अभ्यास

१.

श्रम भनेको के हो? श्रम कति प्रकारका हुन्छन्?

उत्तर
२.

श्रमको किन महत्त्व छ, लेख्नुहोस्।

उत्तर
३.

श्रम गर्दा हुने फाइदा र नगर्दा हुने हानिको तालिका बनाई प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर
४.

तपाईँले के के शारीरिक र मानसिक श्रम गर्ने गर्नुभएको छ? सूची बनाई प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

पाठ २: हाम्रा स्थानीय आर्थिक क्रियाकलाप

हाम्रो गाउँटोलमा मानिसले धेरै काम गर्छन्। के ती सबै आर्थिक क्रियाकलाप हुन्? एक दिन कक्षामा गाउँकै नमुना कृषक राजेशसँग यही विषयमा अन्तरक्रिया भयो। अन्तरक्रिया भनेको प्रश्न सोधेर र उत्तर सुनेर गरिने छलफल हो। त्यहाँ बुझिएका कुरा यस्ता छन्।

काम गर्नु र कमाउनु

काम गर्नु राम्रो कुरा हो। तर सबै काम आर्थिक क्रियाकलाप हुँदैनन्। आम्दानी हुने कामलाई मात्र आर्थिक क्रियाकलाप भनिन्छ। कसैले तरकारी खेती गरेर र कसैले बाख्रा पालेर बजारमा लगेर बेच्छन्। यस्ता कामबाट आम्दानी हुन्छ, त्यसैले यी आर्थिक क्रियाकलाप हुन्। बाटोमा देखिने उखुबारी र चउरमा चर्ने भेडा, गाई, बाख्रा र भैँसी पनि यस्तै हुन्।

गरेर हेर्नुहोस्

कमाइ हुन्छ कि हुँदैन?

एउटा काम पढ्नुहोस्। त्यो आर्थिक क्रियाकलाप हो कि होइन, छान्नुहोस्। उही काम दुई पटक आउँछ, तर फरक तरिकाले।

आफ्नै परिवारका लागि घरमा खाना पकाउनु

यो कामबाट आम्दानी हुन्छ कि हुँदैन? माथिको एउटा बटन छान्नुहोस्।

१० मध्ये ० ओटा हेरियो, ० ठिक

आयआर्जन भनेको आम्दानी गर्नु हो। यसैले आर्थिक क्रियाकलापको सजिलो पहिचान एउटै प्रश्नले हुन्छ: “यो कामबाट आयआर्जन हुन्छ?”

घरेलु उद्योग, पर्यटन र उद्योग

कहिलेकाहीँ गाउँपालिकाकै अर्को वडाबाट कोही हँसिया र बन्चरो बेच्न ल्याउँछन्। महिलाहरूले बाँस र निगालोका डोको, डालो, नाङ्लो, थुन्से र मान्द्रो बेच्न ल्याउँछन्। यो काम घरेलु उद्योग हो। घरेलु उद्योग भनेको घरमै स्थानीय सिप र सामग्रीले सामान बनाउने काम हो।

हँसियाबन्चरो
चित्र 6.4 गाउँको आरनमा बन्ने हँसिया र बन्चरो। आरन भनेको फलामका औजार बनाउने ठाउँ हो।
बाँसबाट बुनेको डोको
चित्र 6.5 बाँसबाट बुनेको डोको। यो हाम्रो स्थानीय हस्तकलाको नमुना हो। फोटो: Nirmal Dulal, CC BY-SA 3.0

गाउँपालिकाको केन्द्रमा होटेल र गेस्ट हाउस हुन्छन्। त्यहाँ टाढाबाट पाहुना आउँछन्। कहिलेकाहीँ विदेशी पनि आउँछन्। यो काम पर्यटन उद्योग हो। घुम्न आउने पाहुनालाई खाना, बास र सेवा दिएर कमाउने काम पर्यटन उद्योग हो। घरेलु उद्योग र पर्यटन उद्योग दुवैबाट आयआर्जन हुन्छ र रोजगारी अर्थात् काम गरेर कमाउने अवसर बढ्छ।

कुनै गाउँमाथिको डाँडाबाट चुनढुङ्गा निकालिन्छ र तल बेँसीमा सिमेन्ट उद्योग छ। यो पनि आर्थिक क्रियाकलाप हो। कृषि, व्यापार, पशुपालन, उद्योग, हस्तकला, पर्यटन, होटल व्यवसाय र कुखुरापालन हाम्रा स्थानीय आर्थिक क्रियाकलाप हुन्।

मित्रलालको गाउँमा पाहुना बस्ने गेस्ट हाउस छ। यो कुन आर्थिक क्रियाकलाप हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

आर्थिक क्रियाकलापको महत्त्व

यी कामको के महत्त्व छ? यिनबाट आम्दानी हुन्छ र रोजगारी बढ्छ। गरिबी घट्छ। दैनिक आवश्यकता पनि पूरा हुन्छन्। आर्थिक क्रियाकलापका महत्त्व यसरी सम्झन सकिन्छ:

क्रियाकलाप

अभ्यास

१.

आर्थिक क्रियाकलाप भनेको के हो?

उत्तर
२.

तपाईँको स्थानीय तहमा के कस्ता आर्थिक क्रियाकलाप सञ्चालनमा छन्? सूची बनाई प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर
३.

आर्थिक क्रियाकलापको महत्त्व उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
४.

तपाईँ भविष्यमा कुन आर्थिक क्रियाकलापमा संलग्न हुने सोच्नुभएको छ? त्यस कार्यका लागि के सिप आवश्यक पर्छन् होला, लेख्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ३: हाम्रा स्थानीय वस्तुहरू

स्थानीय वस्तु भनेको आफ्नै ठाउँ वा नजिकैको ठाउँमा उत्पादन भएको सामान हो। शिक्षकले विद्यार्थीलाई स्थानीय हाट देखाउन लैजानुभयो। हाट भनेको तोकिएको दिन लाग्ने बजार हो। विद्यार्थीले व्यापारीसँग सोधखोज गरे। फर्केपछि एक जनाले कक्षामा यो मनोवाद सुनाए। मनोवाद भनेको एक जनाले आफ्नो अनुभव सुनाएको भनाइ हो।

त्रिपाल टाँगेका कपडा पसलका बिचबाट हिँडिरहेका मानिसहरू
चित्र 6.6 इलामको फिक्कलमा लागेको साप्ताहिक हाट। यहाँ कपडादेखि दैनिक चाहिने सामानसम्म पाइन्छ। फोटो: Ganesh Paudel, CC BY-SA 4.0

हाटमा के के देखियो?

बदाम: हाटको सुरुमै बदामको ठुलो रास थियो। कसैकसैले बदामलाई मम्फली पनि भन्दा रहेछन्। बदाम खेती मुख्यतः तराईमा हुन्छ। पहाडका बेँसीमा पनि हुन्छ। यो बदाम महोत्तरीको मटिहानीका खेतबाट आएको रहेछ। स्थानीय कृषकले नै बेच्न ल्याएका रहेछन्।

उखु: अगाडि बढ्दा उखु बेच्न राखेको देखियो। हामीले किनेर खायौँ पनि। उखु नजिकैको चिनी कारखानामा पनि बिक्री हुँदो रहेछ। ट्याक्टरमा उखु कारखानातिर लाँदै गरेको देखियो। थोरै उखु लगाउनेले आफैँ खुदो र सक्खर बनाउँदा रहेछन्।

उखुहाटमासिधै बिक्रीकिनेर खाइन्छचिनी कारखानाट्याक्टरमा ढुवानीचिनी बन्छघरैमाथोरै उखु हुनेलेखुदो, सक्खरतीनै बाटोमा कृषकले आम्दानी गर्छन्।

Sugar cane: P. J. F. Turpin (c. 1820), public domain

चित्र 6.7 एउटै बारीको उखु तीन बाटो जान्छ: सिधै हाटमा, कारखानामा वा घरकै खुदो र सक्खरमा।

आलु: केही पर आलुको ठुलो गोदाम थियो। गोदाम भनेको सामान थुपारेर राख्ने घर हो। आलु स्थानीय खेतमै फलेको रहेछ। बेच्ने कृषकले राम्रो आम्दानी गरेको बताए। एक जना महिला ग्राहकले भनिन्, “स्थानीय आलु सस्तो र मिठो हुन्छ। त्यसैले म यही रोज्छु।”

माछा: हाटको पल्लो छेउमा माछा बेचिँदै थियो। माछा स्थानीय पोखरीकै रहेछ। माछा बेचेर व्यापारीले घरखर्च टार्दा रहेछन्। केटाकेटीको पढाइ खर्च पनि यसैबाट पुर्‍याउँदा रहेछन्।

नाङ्लो, झाडु र मुढा: फर्कंदा एक छेउमा यी सामान देखियो। यी छिमेकी जिल्लाबाट आएका रहेछन्। त्यहाँ अम्रिसो धेरै पाइन्छ। त्यसैले मानिसले अम्रिसोबाट झाडु बनाउँछन्। निगालो र बाँसबाट नाङ्लो, मुढा र भकारी बनाउँछन्।

इलामे चिया: एक जना व्यापारी कराउँदै थिए, “इलामे चिया लैजानुहोस्, हाम्रो उत्पादनलाई माया गर्नुहोस्!” उनी इलामबाट आएका रहेछन्। उनले चियासँगै अदुवा र अलैँची पनि बेच्दै थिए।

डाँडाको भिरालोमा लहरै लगाइएका हरिया चियाका बोट
चित्र 6.8 इलामको चिया बगान। यहाँको चिया देशका धेरै ठाउँका हाटबजारसम्म पुग्छ। फोटो: Pravinchapagain, CC BY-SA 4.0

एउटा ठाउँको सामान अर्को ठाउँमा बिक्री हुँदा दुवै ठाउँका मानिस जोडिन्छन्। यसले हाम्रो सामाजिक सम्बन्ध र एकतालाई बलियो बनाउँछ। हाटले स्थानीय उत्पादन बेच्न धेरै सजिलो बनाउँछ। त्यसैले स्थानीय वस्तुको उपयोग गरौँ। स्थानीय उत्पादनलाई माया गरौँ।

हाटमा बदाम, उखु, आलु र माछा बेच्ने मानिस धेरैजसो को थिए?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

स्थानीय उत्पादनले कसरी आयआर्जन गर्न सहयोग पुर्‍याएका हुन्छन्, लेख्नुहोस्।

उत्तर
ख.

पाठमा कुन कुन स्थानीय उत्पादनको चर्चा गरिएको छ, सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर
ग.

तपाईँको वरपरका स्थानीय उत्पादनले स्थानीय बजारको विकासमा कसरी सहयोग पुगेको छ, उदाहरण प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ४: स्वदेशी सामानहरूको प्रयोग गरौँ

तलको समाचार पढौँ र साथीहरूसँग छलफल गरौँ।

गल्कोट, बागलुङ, १३ माघ। गल्कोट क्षेत्र आलु र फलफूल खेतीका लागि जिल्लामै प्रख्यात छ। यहाँ केरा, सुन्तला र कागती फल्छन्। उत्पादन बढाउन स्थानीयले साप्ताहिक हाटबजारको व्यवस्था गरेका छन्।

तरकारी र फलफूल बेमौसममा बेचेर बढी फाइदा लिन शीतभण्डार चलाइएको छ। शीतभण्डार भनेको सामान नबिग्रने गरी चिसोमा राख्ने घर हो। अहिले बाह्रै महिना स्थानीय तरकारी र फलफूल खान पाइन्छ। बाहिरबाट यस्ता सामान कमै आउन थालेका छन्।

माथिल्लो पहाडी बस्तीमा पशुपालन हुन्छ। त्यहाँका मानिस दुध, दही, घिउ र खुवा बनाएर बेच्छन्। एउटा सामुदायिक डेरी पनि चलेको छ। जाडोमा लगाउने ऊनका मोजा, स्विटर, पन्जा र गलबन्दी गाउँमै बन्छन्।

स्थानीय उत्पादनले मानिसको आम्दानी बढाएको छ। धेरैले रोजगारी पाएका छन्। केही स्वरोजगार बनेका छन्, अर्थात् आफ्नै व्यवसाय गरेर आफैँलाई काम दिएका छन्। गाउँको पैसा गाउँमै सदुपयोग भएको छ। स्थानीय सरकारले पनि यस्ता कामलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति लिएको वडाअध्यक्ष बताउँछन्।

स्रोत: आर्थिक अभियान

स्वदेशी उत्पादन भनेको के हो?

देशभित्र उत्पादन भएका सामानलाई स्वदेशी उत्पादन भनिन्छ। जति धेरै स्वदेशी वस्तु उत्पादन गर्न सकियो, राष्ट्रलाई त्यति नै फाइदा हुन्छ।

हाम्रो घरका सामान हेरौँ। कुनै स्थानीय हुन्छन्। कुनै देशकै अर्को ठाउँमा बनेका हुन्छन्। कुनै विदेशमा बनेका हुन्छन्। बजारमा धेरै थरी सामान पाइन्छन्। तैपनि स्वदेशमा बनेका सामानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। प्राथमिकता भनेको सबैभन्दा पहिले रोज्नु हो।

फेसन र विज्ञापन देखेर मात्र विदेशी सामान किन्ने बानी राम्रो होइन। परिवार, नातेदार र छिमेकीलाई पनि स्वदेशी सामान प्रयोग गर्न सुझाव दिऔँ।

समाचारले “गाउँको पैसा गाउँमै” भन्छ। यसको अर्थ के हो? तलको खेलमा हेरौँ। खेलका रकम साँचो हिसाब होइनन्, बुझ्न सजिलो होस् भनेर राखिएका हुन्।

गरेर हेर्नुहोस्

गाउँको पैसा गाउँमै

दही किन्न १०० रुपियाँ खर्च गर्नुहोस्। दही गाउँकै छान्नुहोस् वा बाहिरबाट आएको छान्नुहोस्। “अर्को कदम” थिचेर पैसा कहाँ पुग्छ, हेर्नुहोस्।

हाम्रो गाउँगाउँबाहिरतपाईँदही बेच्नेदर्जीतरकारी दिदी
गाउँलेले पाएको पैसा
रु. ०
गाउँबाहिर गयो
रु. ०

दही छान्नुहोस् र “अर्को कदम” थिच्नुहोस्।

तलकामध्ये स्वदेशी वस्तु कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

कस्ता वस्तुलाई स्वदेशी वस्तु भनिन्छ, लेख्नुहोस्।

उत्तर
ख.

स्वदेशमा उत्पादित वस्तुहरूको उपयोग गर्दा के के फाइदा हुन्छ, सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर
ग.

विदेशमा भन्दा स्वदेशमा उत्पादित वस्तुको प्रयोगमा बढी महत्त्व दिनुपर्छ, किन? आफ्नो विचार व्यक्त गर्नुहोस्।

उत्तर

समूह कार्य: हाम्रा जडीबुटी

नेपालमा हजारौँ प्रजातिका वनस्पति पाइन्छन्। फूल फुल्ने वनस्पति मात्र ६ हजारभन्दा बढी प्रजातिका छन्। धेरै वनस्पति चुरे र पहाडी भेगमा पाइन्छन्। यीमध्ये धेरै वनस्पति औषधी बनाउन काम लाग्छन्। औषधीमा काम लाग्ने यस्ता वनस्पतिलाई जडीबुटी भनिन्छ।

धेरैजसो जडीबुटी विदेश निर्यात हुन्छन्। निर्यात भनेको अरू देशमा बेच्न पठाउनु हो। तर यी कच्चा पदार्थ अर्थात् प्रशोधन नगरिएको अवस्थामै थोरै पैसामा पठाइन्छन्। त्यसैले नेपालले आशा गरेजति नाफा पाएको छैन। जडीबुटीको अवैध चोरी निकासी रोक्नुपर्छ। देशमै औषधी बनाएर उपयोग बढाए आम्दानी बढ्न सक्छ।

टिमुर, कुरिलो, तेजपात, बोझो र पाँचऔँले नेपालका महत्त्वपूर्ण जडीबुटी हुन्।

काँडा भएको हाँगामा टिमुरका पात र साना राता फल
चित्र 6.9 टिमुर: काँडा भएको बोट। यसका साना फल सुकाएर अचार र मसलामा हालिन्छ। फोटो: Alpsdake, CC BY-SA 4.0
मसिना पात भएको कुरिलोको झाडी
चित्र 6.10 कुरिलो: झाडीजस्तो लहरा। यसको जरा औषधीमा चल्छ। फोटो: Neha.Vindhya, CC BY-SA 3.0
सुकेका तेजपातका पात
चित्र 6.11 तेजपात: खानामा बास्ना दिने पात। फोटो: Sonja Pauen, Public domain
लामा हरिया पातका बिच बोझोको फूलको डाँठ
चित्र 6.12 बोझो: ओसिलो ठाउँमा उम्रने बास्नादार बिरुवा। फोटो: Krzysztof Ziarnek, Kenraiz, CC BY-SA 4.0
बैजनी फूल फुलेको पाँचऔँलेको बोट
चित्र 6.13 पाँचऔँले: उच्च हिमाली चरनमा पाइने बिरुवा। यसको जरा हातको औँलाजस्तो देखिन्छ। फोटो: Manas Badge, CC BY-SA 4.0

पाठ ५: हाम्रो देशका प्रमुख आर्थिक क्रियाकलाप

“आर्थिक क्रियाकलापको वृद्धि, हुन्छ देशको समृद्धि।”

नेपाल एक विकासशील देश हो, अर्थात् विकास गर्दै अघि बढिरहेको देश हो। यहाँ सबैभन्दा धेरै मानिस कृषिमा लागेका छन्। वि.सं. २०७८ को जनगणनाअनुसार काम गर्ने मानिसमध्ये आधाभन्दा बढी कृषि, वन र माछापालनमा थिए। त्यसैले नेपाललाई कृषिप्रधान देश भनिन्छ। कृषि नै यहाँको आम्दानीको प्रमुख स्रोत हो। त्यसैले कृषिको विकास देशको विकासको आधार हो।

नेपाल भौगोलिक रूपमा तीन क्षेत्रमा बाँडिएको छ। दक्षिणमा समतल तराई छ। बिचमा अग्लोहोचो पहाडी क्षेत्र छ। उत्तरमा अग्ला हिमालको हिमाली क्षेत्र छ। यी क्षेत्रको बनावट र हावापानी फरक छन्। त्यसैले मानिसले गर्ने आर्थिक क्रियाकलाप पनि फरक छन्।

हिमाली क्षेत्रचौँरी, भेडा र च्याङ्ग्रा पालन, पर्यटन,जडीबुटी सङ्कलन, स्याउ खेतीपहाडी क्षेत्रमकै र फलफूल खेती, पर्यटन, व्यापार,घरेलु तथा साना उद्योगतराई क्षेत्रधान र अन्नको खेती, धेरै उद्योग,व्यापार, माछा र कुखुरापालन
चित्र 6.14 नेपालका तीन भौगोलिक क्षेत्र र तिनका मुख्य आर्थिक क्रियाकलाप।

तराई क्षेत्र

नेपालको दक्षिणको समतल भूमि तराई हो। यहाँको माटो मलिलो छ। धान धेरै फल्छ। गहुँ, मकै, तोरी र दलहन पनि फल्छन्। त्यसैले तराईलाई नेपालको अन्न भण्डार भनिन्छ। यहाँका मानिस माछापालन, कुखुरापालन र व्यावसायिक पशुपालनबाट पनि कमाउँछन्।

तराईको समतल खेतमा हरिया धानका बोट
चित्र 6.15 तराईको धान खेत। समतल भूमि र मलिलो माटोले यहाँ धान धेरै फल्छ। फोटो: Starchleaf, CC BY-SA 4.0

नेपालको पहिलो उद्योग मानिने विराटनगर जुट मिल यहीँ वि.सं. १९९३ मा खुलेको थियो। यहाँ उद्योगका लागि चाहिने कच्चा पदार्थ नजिकै पाइन्छन्। त्यसैले धेरै उद्योग चलेका छन्।

कच्चा पदार्थ उद्योग
उखु चिनी मिल
सनपाट जुट मिल
गहुँ बिस्कुट उद्योग

तराईमा यातायात र बजारको राम्रो प्रबन्ध छ। यो क्षेत्र भारतको सिमानासँग जोडिएको छ। त्यसैले व्यापार सिमानापारिसम्म फैलिएको छ। तराईमा प्रख्यात धार्मिक स्थल पनि छन्। देश विदेशबाट मानिस तीर्थाटन अर्थात् धार्मिक भ्रमणमा आउँछन्। यसले पर्यटन व्यवसाय बढाएको छ।

पहाडी क्षेत्र

नेपालको बिच भाग पहाडी क्षेत्र हो। नेपालको सबैभन्दा धेरै भूभाग यसैमा पर्छ। यहाँको मुख्य अन्नबाली मकै हो। धान, गहुँ, कोदो, फापर र तरकारी पनि फल्छन्। यहाँका मानिस अन्न, तरकारी र फलफूल खेतीबाट राम्रो आम्दानी गर्छन्।

व्यावसायिक रूपमा सुन्तला, जुनार, कागती र अम्बा जस्ता फलफूल फलाइन्छ। पुष्पखेती अर्थात् फूलको खेती पनि गरिन्छ। काठमाडौँ, पोखरा र सुर्खेत जस्ता उपत्यका यहीँ पर्छन्।

पोखराको फेवाताल र पछाडि देखिएका हिमाल
चित्र 6.16 पोखराको फेवाताल। यस्ता सुन्दर दृश्य हेर्न देश विदेशबाट पर्यटक आउँछन्। फोटो: Vyacheslav Argenberg, CC BY 4.0

पहाड निकै सुन्दर छ। यहाँ पर्यटन उद्योग चलेका छन्। वैदेशिक रोजगार, व्यापार, घरेलु तथा साना उद्योग पनि यहाँका महत्त्वपूर्ण आर्थिक क्रियाकलाप हुन्।

हिमाली क्षेत्र

अग्ला हिमाल र हिमशृङ्खला भएको भूभाग हिमाली क्षेत्र हो। यहाँको जमिन उर्वर छैन, त्यसमाथि जाडो धेरै हुन्छ। त्यसैले खेती कम हुन्छ। आलु, जौ, उवा, कोदो र फापर यहाँका मुख्य खाद्यान्न हुन्।

हिमाल हेर्न र चढ्न स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटक आउँछन्। त्यसैले पर्यटन व्यवसाय फस्टाएको छ। खर्क अर्थात् अग्ला ठाउँका ठुला चरन क्षेत्रमा चौँरी, भेडा र च्याङ्ग्रा पालिन्छन्।

हरियो पाखामा चरिरहेका भेडा र बाख्रा
चित्र 6.17 खर्कमा चरिरहेका भेडाबाख्रा। यस्ता चरन क्षेत्र भएकाले यहाँ पशुपालन राम्रो हुन्छ। फोटो: Rabindra10, CC BY-SA 4.0

यार्सागुम्बा, पाँचऔँले र जटामसी जस्ता जडीबुटी पनि यहीँ पाइन्छन्। मानिसले यस्ता जडीबुटी सङ्कलन गरेर र बेचेर पैसा कमाउँछन्। तर धेरै टिप्दा जडीबुटी सकिन्छन्। पाँचऔँले दुर्लभ हुँदै गएकाले यसको संरक्षण गर्नुपर्छ। स्याउ खेतीका लागि पनि यो क्षेत्र प्रख्यात छ। स्याउको उत्पादन र व्यापारले धेरैलाई रोजगारी दिएको छ।

पहाडमुनि पात झरेका स्याउका बोट भएको मुस्ताङको बगैँचा
चित्र 6.18 मुस्ताङको स्याउ बगैँचा। जाडोमा बोटका पात झरेका छन्। फोटो: Misan Rai, CC BY-SA 4.0
माटोबाट भर्खर निकालिएको यार्सागुम्बा
चित्र 6.19 भर्खर माटोबाट निकालिएको यार्सागुम्बा। फोटो: Fumikas Sagisavas, CC0

हिमाली क्षेत्रमा चौँरी र च्याङ्ग्रा पालन धेरै किन हुन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

पहिलो क्रियाकलाप अनुमान गर्ने खेल हो। समूहमा दुई सही र एक गलत वाक्य बनाउनुहोस्। अर्को समूहले गलत वाक्य पत्ता लगाउनुहोस्। सबैभन्दा धेरै मिलाउने समूहलाई पुरस्कार दिनुहोस्। तल दुई नमुना छन्। यस्तै अरू वाक्य बनाएर खेल्न सकिन्छ।

१. दुई सही र एक गलत: गलत वाक्य कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

२. दुई सही र एक गलत: गलत वाक्य कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

अभ्यास

१.

हाम्रो देशमा हुने प्रमुख आर्थिक गतिविधिको सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर
२.

नेपालमा स्वदेशी वस्तुहरूको उत्पादन बढाउन के के गर्नुपर्ला, लेख्नुहोस्।

उत्तर
३.

तपाईँको बसोबास रहेको भौगोलिक क्षेत्र कुन हो? त्यहाँ के के वस्तुहरूको उत्पादन हुन्छ, सूची तयार पार्नुहोस्।

उत्तर
४.

स्वदेशमा धेरै वस्तुहरूको उत्पादन गर्न सकियो भने राष्ट्रलाई के फाइदा हुन्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

स्वप्रतिबिम्बन

स्वप्रतिबिम्बन भनेको आफूले के सिकियो भनेर आफैँ फर्केर हेर्नु हो।

क.

साधना तपाईँजस्तै विद्यार्थी हुन्। उनले आफ्नो समुदायमा गरिने पेसाहरूको सूची बनाएकी छिन्। तपाईँको समुदायमा पनि यस्ता पेसा गर्ने व्यक्ति होलान्। तलको तालिकाका पेसाको महत्त्व लेख्नुहोस्। उहाँहरू नजिकमा नभएको भए तपाईँलाई के समस्या पर्न सक्थ्यो, अनुमान गर्नुहोस्।

काम वा श्रम पेसाको महत्त्व यस्तो व्यक्ति नभएको भए के हुन्थ्यो?
१.खेतीपाती
२.मजदुरी, ज्यामी
३.डोकोडालो बुन्ने
४.लुगा सिलाउने
५.राडीपाखी बुन्ने
६.फलामको काम गर्ने
७.व्यापार गर्ने
८.स्वास्थ्य उपचार गर्ने
९.होटल व्यवसाय गर्ने
१०.सिकर्मी डकर्मी काम
उत्तर
ख.

तपाईँ र तपाईँको परिवारमा प्रयोग गरिने कुन कुन वस्तु स्वदेशमा उत्पादन भएका हुन्? सोधखोज गरी पत्ता लगाउनुहोस्।

प्रयोग गर्ने वस्तु स्वदेशमा बनेको विदेशमा बनेको
१.विद्यालय पोसाक
२.घरमा लगाउने लुगा
३.जुत्ता र चप्पल
४.झोला
५.कलम र सिसाकलम
६.खेल्ने खेलौना
७.खाना खाने थाल र कचौरा
८.नुहाउने साबुन
९.मन्जन र ब्रस
१०.मोबाइल फोन
उत्तर
ग.

तल दिइएका शब्दावली नेपालका तीन भौगोलिक क्षेत्रसँग सम्बन्धित छन्। प्रत्येक शब्दावली कुन क्षेत्रको हो, पत्ता लगाएर तालिकामा राख्नुहोस्। आफू बस्ने क्षेत्रका शब्दावली छुट्याउनुहोस्।

समतल भूमि भएको, स्याउ बढी उत्पादन हुने, अन्नको भण्डार, उवा तथा जौ खेती गरिने, पाँगो माटो पाइने, काठमाडौँ उपत्यका पर्ने क्षेत्र, फलफूल खेती बढी गरिने, पर्यटन उद्योग सञ्चालन, चौँरी तथा च्याङ्ग्रा पालनबाट आम्दानी गर्ने, धान गहुँ र दलहन बढी फल्ने, धेरै पर्वतारोहण, धेरै उद्योगहरू स्थापना भएका, ठुला खर्क भएको, नेपालको धेरै भूभाग पर्ने क्षेत्र, कम उर्वर माटो पाइने।

क्षेत्र शब्दावली
हिमाली क्षेत्र …
पहाडी क्षेत्र …
तराई क्षेत्र …
उत्तर

गरेर हेर्नुहोस्

कुन क्षेत्रको शब्दावली?

माथिको प्रश्न खेलेर अभ्यास गर्नुहोस्। एउटा शब्दावली पढ्नुहोस् र त्यो कुन क्षेत्रको हो, छान्नुहोस्।

समतल भूमि भएको

यो कुन क्षेत्रको कुरा हो? माथिको एउटा बटन छान्नुहोस्।

१५ मध्ये ० ओटा हेरियो, ० ठिक

यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।