Skip to content

← कक्षा ५ सामाजिक

हाम्रो पृथ्वी

एकाइ 7 · पाठ्यपुस्तकका पृष्ठ 119–150

परीक्षाअघि दोहोर्‍याउन कथा, रोचक तथ्य, फोटो, क्रियाकलाप र अन्तरक्रियात्मक सामग्री लुकाउनुहोस्
यस एकाइमा 6 खण्ड
  1. पाठ १: सौरमण्डल, ग्रह र उपग्रह
  2. पाठ २: पृथ्वीको बनावट
  3. पाठ ३: नेपालको प्राकृतिक स्वरूप र हावापानी
  4. पाठ ४: नेपालमा वनस्पति र सामाजिक जनजीवन
  5. पाठ ५: विपत् पहिचान गरौँ
  6. पाठ ६: नक्सा निर्माण र अध्ययन

हामी बस्ने पृथ्वी अन्तरिक्षमा घुमिरहेको एउटा गोलो पिण्ड हो। यो कहिल्यै रोकिँदैन। हामीलाई भने थाहै हुँदैन।

यसको भित्र ढुङ्गा र पग्लिएको धातु छ। यसको बाहिर हिमाल, पहाड, तराई, नदी र वन छन्। यसैमाथि हाम्रो नेपाल छ।

यस एकाइमा सौरमण्डलबाट यात्रा सुरु गरिन्छ। त्यसपछि पृथ्वीभित्र झरिन्छ। अनि नेपालका धरातल, हावापानी, नदी, माटो, वन र जनजीवन चिनिन्छ। हावाहुरी र आगलागीबाट जोगिने उपाय सिकिन्छ। अन्त्यमा नक्सा पढ्न सिकिन्छ।

पाठ १: सौरमण्डल, ग्रह र उपग्रह

कुनै महिना गर्मी, कुनै महिना जाडो

जेठमा घाम चर्को हुन्छ। पुसमा घाम लाग्दा पनि जाडो हुन्छ। यस्तो किन हुन्छ?

सूर्य एउटा तारा हो। सूर्यले पृथ्वीलाई ताप र प्रकाश दिन्छ। पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्छ। एक फन्को लगाउन एक वर्ष लाग्छ।

पृथ्वीको अक्ष अर्थात् उत्तरी र दक्षिणी ध्रुव जोड्ने कल्पित रेखा ठाडो छैन। यो अलि ढल्किएको छ। यो वर्षभरि एकैतिर ढल्किएको हुन्छ।

पृथ्वीको उत्तरी भाग सूर्यतिर ढल्किँदा नेपालमा घाम सिधा पर्छ। दिन लामो हुन्छ। त्यति बेला गर्मी हुन्छ। उत्तरी भाग सूर्यबाट उल्टोतिर ढल्किँदा घाम छड्के पर्छ। दिन छोटो हुन्छ। त्यति बेला जाडो हुन्छ।

सूर्यउउउउजुन २१ (असार)उत्तरी भाग सूर्यतिरढल्किन्छ: नेपालमा गर्मीजुलाई ६: सूर्यबाट सबैभन्दाटाढा, १५ करोड २१ लाख कि.मि.डिसेम्बर २१ (पुस)उत्तरी भाग सूर्यबाट उल्टोतिरढल्किन्छ: नेपालमा जाडोजनवरी ३: सूर्यको सबैभन्दानजिक, १४ करोड ७१ लाख कि.मि.मार्च २० (चैत)छेउतिर ढल्किन्छ: सबैतिरदिन र रात बराबरसेप्टेम्बर २३ (असोज)छेउतिर ढल्किन्छ: सबैतिर दिन र रात बराबरनापअनुसार होइन: वास्तवमा सूर्य पृथ्वीभन्दा १०९ गुणा चौडा छ र पृथ्वीको चौडाइको ११,७०० गुणा टाढा छ। सूर्यउउउउजुन २१ (असार)डिसेम्बर २१ (पुस)मार्च २० (चैत)सेप्टेम्बर २३ (असोज)जुन २१ (असार)उत्तरी भाग सूर्यतिर ढल्किन्छ: नेपालमा गर्मीडिसेम्बर २१ (पुस)उत्तरी भाग सूर्यबाट उल्टोतिर ढल्किन्छ: नेपालमा जाडोमार्च २० (चैत), सेप्टेम्बर २३ (असोज)छेउतिर ढल्किन्छ: सबैतिर दिन र रात बराबरजुलाई ६: सूर्यबाट सबैभन्दा टाढा, १५ करोड २१ लाख कि.मि.जनवरी ३: सूर्यको सबैभन्दा नजिक, १४ करोड ७१ लाख कि.मि.नापअनुसार होइन: वास्तवमा सूर्य पृथ्वीभन्दा १०९ गुणा चौडा छ र पृथ्वीकोचौडाइको ११,७०० गुणा टाढा छ।
चित्र 7.1 वर्षका चार समयमा पृथ्वी। “उ” ले उत्तर ध्रुव जनाउँछ। अक्ष वर्षभरि एकैतिर ढल्किएको छ। त्यसैले गर्मी र जाडो पालैपालो आउँछन्।

नेपालमा असारमा गर्मी हुनुको खास कारण के हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

सौरमण्डल

सूर्यको वरिपरि घुम्ने ठुला गोला पिण्डलाई ग्रह भनिन्छ। पृथ्वी एउटा ग्रह हो।

ग्रहको वरिपरि घुम्ने पिण्डलाई उपग्रह भनिन्छ। चन्द्रमाले पृथ्वीको परिक्रमा गर्छ। त्यसैले चन्द्रमा पृथ्वीको उपग्रह हो। परिक्रमा भनेको कुनै वस्तुको वरिपरि फन्को लगाउनु हो।

सूर्य, यसको परिक्रमा गर्ने ग्रह र ग्रहको परिक्रमा गर्ने उपग्रहको समूहलाई सौरमण्डल भनिन्छ। यसलाई सूर्यको परिवार पनि भनिन्छ। यस परिवारको बिचमा सूर्य छ। कतिपय पुस्तकमा यसलाई सौर्यमण्डल पनि लेखिएको पाइन्छ।

ग्रहहरू किन सूर्यको वरिपरि घुम्छन्? सूर्यमा आफूतिर तान्ने विशेष शक्ति छ। यो शक्तिले ग्रहलाई टाढा जान दिँदैन। ग्रह भने अगाडि बढिरहेका हुन्छन्। त्यसैले ग्रह सूर्यमा खस्दैनन्, वरिपरि घुमिरहन्छन्। यस्तो घुम्ने बाटो अण्डाकार हुन्छ।

सौरमण्डलमा आठओटा ग्रह छन्। सूर्यबाट क्रमैसँग तिनका नाम बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गल, बृहस्पति, शनि, अरुण र वरुण हुन्।

सूर्य र चार नजिकका ग्रह:बुध, शुक्र, पृथ्वी, मङ्गलबृहस्पतिशनिअरुणवरुण

Planet pictures: NASA (public domain)

चित्र 7.2 सूर्यबाट ग्रहको दुरी स्केलअनुसार। पहिला चार ग्रह सूर्यको नजिकै छन्। पछिल्ला चार ग्रह निकै टाढा छन्। ग्रहको आकार भने स्केलअनुसार छैन।
बृहस्पतिशनिअरुणवरुणपृथ्वीशुक्रमङ्गलबुध

Planet pictures: NASA (public domain)

चित्र 7.3 आठ ग्रहको आकार एउटै स्केलमा। बृहस्पति सबैभन्दा ठुलो छ। बुध सबैभन्दा सानो छ। यहाँ ग्रहबिचको दुरी स्केलअनुसार छैन।

आठ ग्रहको चिनारी

बुध: यो सूर्यको सबैभन्दा नजिकको ग्रह हो। यो सौरमण्डलको सबैभन्दा सानो ग्रह पनि हो। यसको कुनै उपग्रह छैन। यसलाई सूर्यको परिक्रमा गर्न ८८ दिन लाग्छ।

शुक्र: यो सूर्यबाट दोस्रो नजिकको ग्रह हो। यसको उपग्रह छैन। सूर्य उदाउनुअघि पूर्वमा वा सूर्य अस्ताएपछि पश्चिममा यो चम्किलो देखिन्छ। त्यसैले यसलाई बिहान र बेलुकाको तारा पनि भनिन्छ। यो तारा भने होइन, ग्रह हो। यसलाई सूर्यको परिक्रमा गर्न २२५ दिन लाग्छ। सौरमण्डलमा सबैभन्दा लामो दिन शुक्रमा हुन्छ।

पृथ्वी: यो सूर्यबाट तेस्रो नजिकको ग्रह हो। यो आकारमा पाँचौँ ठुलो ग्रह हो। धेरै भाग पानीले ढाकेकाले यसलाई निलो ग्रह पनि भनिन्छ। सौरमण्डलमा मानिस बस्ने ग्रह पृथ्वी मात्र हो। पृथ्वी करिब ४ अर्ब ५० करोड वर्ष पहिले बनेको अनुमान छ। यसको एउटै उपग्रह चन्द्रमा हो। पृथ्वीलाई सूर्यको एक फन्को लगाउन ३६५ दिन ६ घण्टा लाग्छ। यही अवधि एक वर्ष हो।

मङ्गल: यो सूर्यबाट चौथो नजिकको ग्रह हो। यसको रङ फिका रातो छ। त्यसैले यसलाई रातो ग्रह पनि भनिन्छ। यसका दुईओटा उपग्रह छन्। पृथ्वीबाहेकका ग्रहमध्ये यसैको अनुसन्धान सबैभन्दा बढी भएको छ। यसमा ठुला खाल्डा, चट्टान र काला दाग छन्। यहाँ कार्बन डाइअक्साइडले बनेको पातलो वायुमण्डल छ। यसलाई सूर्यको परिक्रमा गर्न ६८७ दिन लाग्छ।

बृहस्पति: यो सौरमण्डलको सबैभन्दा ठुलो ग्रह हो। यो सूर्यबाट पाँचौँ ग्रह हो। यसलाई सूर्यको परिक्रमा गर्न ११.८६ वर्ष लाग्छ। सौरमण्डलमा सबैभन्दा छोटो दिन यसैमा हुन्छ। यसको एक दिन करिब १० घण्टाको हुन्छ।

शनि: यो दोस्रो ठुलो ग्रह हो। यो सूर्यबाट छैटौँ ग्रह हो। यसलाई पहेँलो ग्रह पनि भनिन्छ। यसको वरिपरि बरफ र ढुङ्गाका टुक्राले बनेका घेरा छन्। यी घेराले गर्दा शनिलाई सबैभन्दा सुन्दर ग्रह मानिन्छ। यसलाई सूर्यको परिक्रमा गर्न २९.४६ वर्ष लाग्छ।

कालो अन्तरिक्षमा पहेँलो शनि ग्रह र यसको वरिपरिका पातला घेरा
चित्र 7.4 क्यासिनी यानले खिचेको शनि। टाढाबाट तीनओटा ठुला घेरा देखिन्छन्। नजिकबाट हेर्दा ती हजारौँ साना घेरा मिलेर बनेका छन्। फोटो: NASA / JPL / Space Science Institute, Public domain

अरुण: यो तेस्रो ठुलो ग्रह हो। यो सूर्यबाट सातौँ ग्रह हो। हरियो देखिने भएकाले यसलाई हरित ग्रह पनि भनिन्छ। यसलाई सूर्यको परिक्रमा गर्न ८४.०२ वर्ष लाग्छ। यो लडेको जस्तो गरी ढल्किएर घुम्छ।

वरुण: यो सूर्यबाट सबैभन्दा टाढाको ग्रह हो। यो चौथो ठुलो ग्रह हो। यसलाई सूर्यको परिक्रमा गर्न करिब १६५ वर्ष लाग्छ। यसको सबैभन्दा ठुलो उपग्रह ग्रह घुम्ने दिशाको उल्टो दिशामा परिक्रमा गर्छ।

गरेर हेर्नुहोस्

ग्रहको क्रम मिलाऔँ

कुनै ग्रह थिचेर त्यसको चिनारी पढ्नुहोस्। दुई क्रम बदलेर हेर्नुहोस्। सूर्यको सबैभन्दा नजिकको ग्रह आकारमा कतिऔँ छ?

ग्रह
बुधशुक्रपृथ्वीमङ्गलबृहस्पतिशनिअरुणवरुण
सूर्यको एक फन्को
८८ दिन२२५ दिन३६५ दिन ६ घण्टा६८७ दिन११.८६ वर्ष२९.४६ वर्ष८४.०२ वर्ष१६५ वर्ष
उपग्रह
००१२११५२९३२९१६

निलो ग्रह। जीवजन्तु भएको थाहा भएको एक मात्र ग्रह।

उत्तर

Planet pictures: NASA (public domain)

ग्रह सूर्यको एक फन्को उपग्रह (सन् २०२६ सम्म)
बुध ८८ दिन ०
शुक्र २२५ दिन ०
पृथ्वी ३६५ दिन ६ घण्टा १
मङ्गल ६८७ दिन २
बृहस्पति ११.८६ वर्ष ११५
शनि २९.४६ वर्ष २९३
अरुण ८४.०२ वर्ष २९
वरुण करिब १६५ वर्ष १६

टाढाका ग्रहको बाटो लामो हुन्छ। तिनको गति पनि कम हुन्छ। त्यसैले सूर्यबाट जति टाढा, त्यति लामो वर्ष हुन्छ।

सूर्यबाट सबैभन्दा टाढाको ग्रह कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

उपग्रह

आफ्नो ग्रहको परिक्रमा गर्दै ग्रहसँगै सूर्यको पनि परिक्रमा गर्ने सौरमण्डलका सदस्यलाई उपग्रह भनिन्छ। चन्द्रमा पृथ्वीसँगै सूर्यको फन्को लगाउँछ। उपग्रह दुई प्रकारका हुन्छन्।

प्राकृतिक उपग्रह: यी प्रकृतिमै बनेका हुन्छन्। चन्द्रमा पृथ्वीको प्राकृतिक उपग्रह हो।

पूर्णिमाको चन्द्रमा, यसका गाढा दाग र खाल्डा
चित्र 7.5 चन्द्रमा, पृथ्वीको प्राकृतिक उपग्रह। यसमा देखिने गहिरा खाल्डालाई क्रेटर भनिन्छ। फोटो: Luc Viatour, CC BY-SA 3.0

कृत्रिम उपग्रह: यी मानिसले बनाएर अन्तरिक्षमा पठाएका हुन्छन्। तिनले टिभीका कार्यक्रम, फोन, इन्टरनेट र मौसमको जानकारी पुर्‍याउन सहयोग गर्छन्।

अन्तरिक्ष स्टेसनबाट पृथ्वीमाथि छोडिएका साना कृत्रिम उपग्रह
चित्र 7.6 वि.सं. २०७६ मा अन्तरिक्ष स्टेसनबाट छोडिएका साना कृत्रिम उपग्रह। तीमध्ये एउटा नेपालको पहिलो उपग्रह नेपालीस्याट–१ थियो। फोटो: NASA, Public domain

तलकामध्ये कृत्रिम उपग्रह कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

सौरमण्डल भनेको के हो?

उत्तर
ख.

सौरमण्डलका ग्रहको नाम ठुलोदेखि सानो क्रममा लेख्नुहोस्।

उत्तर
ग.

ग्रह र उपग्रहबिचको फरक लेख्नुहोस्।

उत्तर
घ.

के कारणले कुनै महिनामा गर्मी र कुनै महिनामा जाडो हुन्छ?

उत्तर
ङ.

सबै ग्रह र उपग्रहले किन सूर्यको परिक्रमा गर्छन्, कारण दिनुहोस्।

उत्तर

पाठ २: पृथ्वीको बनावट

ग्लोब गोलो हुन्छ। पृथ्वी पनि लगभग त्यस्तै सुन्तलाको जस्तो गोलो छ। पृथ्वीको भित्री बनावट उसिनेको अन्डासँग मिल्छ।

अन्डाको कडा बोक्राजस्तै बाहिरी तह स्थलमण्डल हो। यसैमा प्राणी बस्छन्। सेतो भागजस्तै बिचको तह मध्यमण्डल हो। पहेँलो भागजस्तै सबैभन्दा भित्रको तह केन्द्रमण्डल हो। यसरी पृथ्वी तीन तह मिलेर बनेको छ।

० कि.मि. (सतह)२,९०० कि.मि.६,३७१ कि.मि.(केन्द्र)पृथ्वीउसिनेको अन्डास्थलमण्डलकरिब १०० कि.मि.बोक्रामध्यमण्डलकरिब २,९०० कि.मि. सम्मसेतो भागकेन्द्रमण्डलकेन्द्रसम्मपहेँलो भाग ० कि.मि. (सतह)२,९०० कि.मि.६,३७१ कि.मि.(केन्द्र)पृथ्वीस्थलमण्डलकरिब १०० कि.मि.मध्यमण्डलकरिब २,९०० कि.मि.सम्मकेन्द्रमण्डलकेन्द्रसम्मउसिनेको अन्डाबोक्रास्थलमण्डलजस्तैसेतो भागमध्यमण्डलजस्तैपहेँलो भागकेन्द्रमण्डलजस्तै
चित्र 7.7 पृथ्वीका तीन तह र उसिनेको अन्डा। मध्यमण्डल र केन्द्रमण्डल नापअनुसार छन्। स्थलमण्डल भने नापअनुसार कोर्दा देख्नै नसकिने पातलो हुन्थ्यो। त्यसैले यहाँ अलि मोटो देखाइएको छ।

१. स्थलमण्डल

यो पृथ्वीको सबैभन्दा माथिल्लो तह हो। यसलाई बाह्यमण्डल वा क्रस्ट पनि भनिन्छ। यस तहमा माटो, ढुङ्गा र विभिन्न खनिज पाइन्छन्। यो करिब ६० देखि १०० कि.मि. बाक्लो छ। यसको सतहमा हामी बस्छौँ। तल जाँदै गएपछि तातो बढ्दै जान्छ। पिँधतिर तापक्रम करिब १,००० °से. पुग्छ।

२. मध्यमण्डल

स्थलमण्डलभन्दा भित्रको तहलाई मध्यमण्डल भनिन्छ। यसलाई म्यान्टल पनि भनिन्छ। यो पृथ्वीभित्र करिब २,९०० कि.मि. गहिराइसम्म पुग्छ। पृथ्वीको धेरै भाग यसैले ओगटेको छ। यहाँ विभिन्न खनिज र धातु पाइन्छन्। यहाँको तापक्रम करिब १,००० °से. देखि झन्डै ४,००० °से. सम्म हुन्छ।

३. केन्द्रमण्डल

पृथ्वीको सबैभन्दा भित्री भागलाई केन्द्रमण्डल भनिन्छ। यसलाई केन्द्रीय तह वा कोर पनि भनिन्छ। यो करिब २,९०० कि.मि. गहिराइदेखि पृथ्वीको केन्द्रसम्म छ। केन्द्र सतहबाट करिब ६,३७१ कि.मि. टाढा छ।

यहाँ सबैभन्दा गह्रौँ पदार्थ, मुख्य गरी फलाम र निकल छन्। केन्द्रमण्डल बाहिरी र भित्री गरी दुई भागको छ। बाहिरी भाग पग्लिएको तरल धातु हो। भित्री भाग भने ठोस छ। यहाँको तापक्रम करिब ४,००० °से. देखि ५,००० °से. भन्दा बढी हुन्छ।

गरेर हेर्नुहोस्

पृथ्वीको केन्द्रसम्म झरौँ

स्लाइडर सारेर तल झर्नुहोस्। पट्टीमा दुरी नापअनुसार छ। मानिसले खनेको सबैभन्दा गहिरो खाल्डो कहाँसम्म पुगेको छ, हेर्नुहोस्।

मध्यमण्डलकेन्द्रमण्डलस्थलमण्डलसतह२,९००६,३७१ कि.मि.
गहिराइ
१२ कि.मि.
तह
स्थलमण्डलस्थलमण्डलस्थलमण्डलमध्यमण्डलबाहिरी केन्द्रमण्डलभित्री केन्द्रमण्डल
तापक्रम
घाम र मौसमअनुसारकरिब १८० °से.करिब १,००० °से.झन्डै ४,००० °से.करिब ५,००० °से.५,००० °से. भन्दा बढी

मानिसले खनेको सबैभन्दा गहिरो खाल्डो यहीँसम्म पुगेको छ। पट्टीमा यो दुरी देखिँदै देखिँदैन।

पृथ्वीभित्र धेरै तातो छ। यही तातोले स्थलमण्डलका ठुला चट्टानी टुक्रालाई अति बिस्तारै सारिरहन्छ। ती टुक्रा एकअर्कामा अड्किन्छन्। अड्किएका चट्टान एक्कासि सर्दा जमिन हल्लिन्छ। यसैलाई भूकम्प भनिन्छ।

कहीँ कहीँ पग्लिएको तातो पदार्थ कमजोर सतह फोरेर बाहिर आउँछ। यसैलाई ज्वालामुखी विस्फोट भनिन्छ।

उसिनेको अन्डाको कुन भाग स्थलमण्डलजस्तो हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

क्रियाकलाप

बोक्रा भएका लिची, बोक्रा खोलेका लिचीको सेतो गुदी र एउटामा देखिएको कालो गेडा
चित्र 7.8 लिचीका दाना। बाहिर बोक्रा, बिचमा सेतो गुदी र भित्र गेडा हुन्छ। फोटो: Luc Viatour, CC BY-SA 3.0

अभ्यास

१.

पृथ्वीको आन्तरिक बनावटका तहको नाम लेख्नुहोस्।

उत्तर
२.

पृथ्वीको बनावटको चित्र बनाई उपयुक्त रङ पनि भरेर देखाउनुहोस्।

उत्तर
३.

केन्द्रमण्डल र मध्यमण्डलबिच फरक लेख्नुहोस्।

उत्तर
४.

पृथ्वीलाई कुखुराको उसिनेको अन्डासँग कसरी तुलना गर्न सकिन्छ? उदाहरणसहित उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ३: नेपालको प्राकृतिक स्वरूप र हावापानी

आज कक्षामा शिक्षकले ग्यालरी हिँडाइ गराउनुभयो। त्यसमा हरेक समूहले आफ्नो निचोड चार्टपेपरमा लेखेर भित्तामा टाँस्छ। अरू समूह हिँड्दै त्यो पढ्छन् र सुझाव दिन्छन्।

शिक्षकले चारओटा समूह बनाउनुभयो: प्राकृतिक स्वरूप, हावापानी, नदी र ताल, अनि माटो। उनीहरूका चार्टमा यस्ता कुरा थिए।

प्राकृतिक स्वरूप समूह

कुनै ठाउँको जमिन कस्तो छ भन्ने कुरालाई त्यसको प्राकृतिक स्वरूप भनिन्छ। यसका आधारमा नेपाललाई तीन भागमा बाँडिन्छ।

हिमालपहाडतराईकाठमाडौँसगरमाथाहिमाल: ३,३०० मि. माथिपहाड: करिब ६००–३,३०० मि.तराई (चुरे, भाबर, भित्री मधेस): ६०० मि. सम्म हिमालपहाडतराईकाठमाडौँसगरमाथाहिमाल: ३,३०० मि. माथिपहाड: करिब ६००–३,३०० मि.तराई (चुरे, भाबर, भित्री मधेस): ६०० मि. सम्म
चित्र 7.10 नेपालका तीन प्राकृतिक भाग। तीनै भाग पूर्वदेखि पश्चिमसम्म लामा पट्टीजस्ता छन्।

हिमाली प्रदेश: नेपालको उत्तरी भागमा अग्ला पहाड र हिमाल छन्। धेरै उचाइका ठाउँमा बाह्रै महिना हिउँ हुन्छ। यो वर्षैभरि चिसो रहने क्षेत्र हो। हिमपात हुँदा यहाँको जनजीवन कष्टकर हुन्छ। जमिन भिरालो र अप्ठ्यारो छ। नेपालका ठुला नदी यही भेगबाट आउँछन्। विश्वको सर्वोच्च शिखर सगरमाथा पनि यहीँ छ।

हिउँ परेका चट्टानी चुचुरा र निलो आकाश
चित्र 7.11 हिमाली प्रदेश: सगरमाथा र त्यसका छिमेकी चुचुरा। फोटो: Gerd Eichmann, CC BY-SA 4.0

पहाडी प्रदेश: यो नेपालको बिच भागमा छ। नेपालको सबैभन्दा धेरै भूभाग यसैले ओगटेको छ। यहाँ होचा र अग्ला पहाड, उपत्यका र बेँसी छन्। बेँसी भनेको नदीको किनारको समथर तल्लो जमिन हो। कतै भिरालो जमिन पनि छ। यहाँ बसोबासका लागि उपयुक्त हावापानी पाइन्छ। फलफूल राम्रो हुन्छ। बेँसीमा अन्न र तरकारी खेती राम्रो हुन्छ।

पहाडको भिरालो जमिनमा खुड्किला परेका गरा
चित्र 7.12 पहाडी प्रदेश: भिरालो जमिनलाई खुड्किला पारेर गरा बनाइन्छ। फोटो: Bijay Chaurasia, CC BY-SA 4.0

तराई प्रदेश: यो नेपालको दक्षिणमा छ। यो पूर्वदेखि पश्चिमसम्म फैलिएको समथर जमिन हो। समथर जमिनले गर्दा यहाँको जीवन सहज छ। यहाँको जमिन उब्जाउ छ। धेरै अन्न फल्ने भएकाले यसलाई नेपालको अन्न भण्डार भनिन्छ। यहाँ उद्योग धेरै छन्। जनसङ्ख्या पनि बाक्लो छ। हावापानी गर्मी हुन्छ।

तराईको समथर जमिनमा हरियो धानखेत
चित्र 7.13 तराई प्रदेश: समथर जमिनमा फैलिएको धानखेत। फोटो: Starchleaf, CC BY-SA 4.0

तराईलाई नेपालको अन्न भण्डार किन भनिन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

हावापानी समूह

कुनै ठाउँमा धेरै वर्षसम्म देखिने गर्मी, जाडो र वर्षाको अवस्थालाई हावापानी भनिन्छ। नेपालमा मुख्य गरी तीन किसिमको हावापानी पाइन्छ।

गर्मी हावापानी

  • क.तराई, चुरे र भित्री मधेसमा पाइन्छ।
  • ख.गर्मी याममा तापक्रम लगभग १५ देखि ४० °से. सम्म हुन्छ।
  • ग.धेरै वर्षा हुन्छ।
  • घ.गर्मी याममा तातो हावा चल्छ। यसलाई लु भनिन्छ।

न्यानो हावापानी

  • क.पहाडी प्रदेशमा पाइन्छ।
  • ख.धेरै जाडो र धेरै गर्मी हुँदैन।
  • ग.मध्यम वर्षा हुन्छ।
  • घ.फलफूल खेती राम्रो हुन्छ।

ठन्डा हावापानी

  • क.उच्च पहाडी क्षेत्र र हिमाली प्रदेशमा पाइन्छ।
  • ख.वर्षैभरि जाडो हुन्छ।
  • ग.वर्षा कम हुन्छ। जाडो महिनामा हिउँ पर्छ।

माथि चढ्दै जाँदा हावा चिसो हुँदै जान्छ। त्यसैले दक्षिणको तराईबाट उत्तरको हिमालतिर जाँदा हावापानी गर्मीबाट ठन्डा हुन्छ।

धेरै जाडो र धेरै गर्मी नहुने हावापानी कहाँ पाइन्छ?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

नदी र ताल समूह

नदी

नेपालमा साना ठुला गरी करिब ६,००० नदीनाला छन्। तीन ठुला नदी प्रणाली यस्ता छन्:

  • क.सप्तकोसी: पानीको मात्राका आधारमा नेपालको सबैभन्दा ठुलो नदी।
  • ख.कर्णाली: नेपालको सबैभन्दा लामो नदी।
  • ग.सप्तगण्डकी: अर्को महत्त्वपूर्ण र गहिरो नदी। यसलाई नारायणी पनि भनिन्छ।

यी नदीमा साना ठुला धेरै नदी मिसिएका छन्। महाकाली, राप्ती, बबई, कमला र बागमती पनि नेपालका मुख्य नदी हुन्।

राराफोक्सुन्डोतिलिचोफेवागोसाइँकुण्डच्छोरोल्पाकोसीगण्डकीकर्णालीकोसी नदी प्रणालीगण्डकी नदी प्रणालीकर्णाली नदी प्रणालीअरू नदीताल राराफोक्सुन्डोतिलिचोफेवागोसाइँकुण्डच्छोरोल्पाकोसीगण्डकीकर्णालीकोसी नदी प्रणालीगण्डकी नदी प्रणालीकर्णाली नदी प्रणालीअरू नदीताल
चित्र 7.14 नेपालका मुख्य नदी र ताल। पूर्वमा कोसी, बिचमा गण्डकी र पश्चिममा कर्णाली प्रणाली छन्।

नेपालका ठुला नदी हिमाली भेकबाट आउँछन्। हिउँ पग्लिएको पानी मिसिने भएकाले तिनमा बाह्रै महिना पानी हुन्छ। कुनै नदीमा भने वर्षाको बेला मात्र पानी हुन्छ। हिउँदमा ती सुक्छन्।

नदीबाट धेरै बिजुली उत्पादन गर्न सकिन्छ। यसबाट देशलाई फाइदा हुन्छ।

ताल

वरिपरि जमिन भएको ठाउँमा जमेको ठुलो पानीको भागलाई ताल भनिन्छ। नेपालमा सयौँ ताल, कुण्ड र पोखरी छन्।

ताल जिल्ला किन चिनिन्छ?
रारा मुगु नेपालको सबैभन्दा ठुलो ताल
फोक्सुन्डो डोल्पा नेपालको सबैभन्दा गहिरो ताल
तिलिचो मनाङ करिब ४,९०० मिटर उचाइमा रहेको ताल
फेवा, बेगनास, रूपा कास्की पर्यटनका लागि महत्त्वपूर्ण
घोडाघोडी कैलाली तराईको प्रसिद्ध ताल
माइपोखरी इलाम पहाडको प्रसिद्ध पोखरी
च्छोरोल्पा दोलखा हिमाली ताल
जगदीशपुर कपिलवस्तु तराईको ताल
वरिपरि सल्लाको वनले घेरिएको रारा ताल
चित्र 7.15 मुगुको रारा ताल, नेपालको सबैभन्दा ठुलो ताल। फोटो: Chandra Chakradhar, CC BY-SA 4.0
हिमालको फेदमा रहेको निलो तिलिचो ताल
चित्र 7.16 मनाङको तिलिचो ताल। यो अन्नपूर्ण हिमशृङ्खला नजिकै छ। फोटो: Shiwikiwi, CC BY-SA 4.0

तालमा माछा पाल्न सकिन्छ। तालबाट सिँचाइ गर्न र बिजुली निकाल्न पनि सकिन्छ। तालले पर्यटक पनि ल्याउँछन्।

माटो समूह

नेपालमा ठाउँअनुसार माटो पनि फरक छ। यहाँ पाँच किसिमको माटो पाइन्छ।

  • क.पाँगो माटो: नदीले बगाएर थुपारेको माटो र बालुवामा झारपात मिसिएर बन्छ। यो तराई र नदीका बेँसीमा पाइन्छ। धान, तोरी, मकै, सुर्ती, सनपाट र उखुका लागि यो धेरै राम्रो छ।
  • ख.बलौटे पत्थरिलो माटो: पहाडबाट झरेका नदीले ल्याएका बालुवा, कङ्कड र पत्थर मिसिएर बन्छ। यसमा पानी अड्दैन। त्यसैले उब्जाउ कम हुन्छ। यो भाबर, भित्री मधेस र चुरे क्षेत्रमा पाइन्छ।
  • ग.रातो फुस्रो माटो: पहाडी भागमा चट्टान टुक्रिँदै बन्छ। कोदो, मकै, आलु, फापर र फलफूलका लागि राम्रो छ। धान र गहुँ भने कम फल्छन्।
  • घ.तलैया माटो: बेँसी र उपत्यकामा ताल सुकेर बन्छ। कालो रङको यो माटो बाक्लो तहमा हुन्छ। यसमा सडेगलेका वस्तु मिसिएका हुन्छन्। धान, गहुँ, सागपात र तरकारीका लागि यो अति उत्तम छ।
  • ङ.हिमाली माटो: हिमनदीले थुपारेका माटो, बालुवा, पत्थर र कङ्कड मिसिएर बन्छ। यो हिमालका खोच र फेदीमा पाइन्छ। जौ, आलु र फापर हुन्छन्। तर अन्न कम फल्छ।
हिमाली क्षेत्रजौ, आलु, फापरपहाडी क्षेत्र: रातो माटोमकै, फलफूलकाठमाडौँ उपत्यका:तलैया माटोधान, गहुँ, सागपाततराई: पाँगो माटोधान, उखु, सुर्ती हिमाली क्षेत्रजौ, आलु, फापरपहाडी क्षेत्र: रातो माटोमकै, फलफूलकाठमाडौँ उपत्यका:तलैया माटोधान, गहुँ, सागपाततराई: पाँगो माटोधान, उखु, सुर्ती
चित्र 7.17 नेपालका तीन भागमा हुने मुख्य बाली। काठमाडौँ उपत्यकाको तलैया माटो छुट्टै देखाइएको छ।

पानी नअड्ने र उब्जाउ कम हुने माटो कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

गरेर हेर्नुहोस्

हिमाल, पहाड कि तराई?

हरेक कार्ड पढेर त्यो कुरा नेपालको कुन भागको हो, छान्नुहोस्।

बाह्रै महिना हिउँ रहने अग्ला चुचुरा

कार्ड
१ / १०
सही उत्तर
० / ०

यो कुरा नेपालको कुन भागको हो? एउटा थिच्नुहोस्।

क्रियाकलाप

अभ्यास

क.

नेपाललाई कतिओटा प्राकृतिक स्वरूपमा विभाजन गरिएको छ? नाम उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
ख.

नेपालको हिमाली प्रदेशमा पाइने हावापानीका विशेषता लेख्नुहोस्।

उत्तर
ग.

काठमाडौँ उपत्यकामा किन खेतीपाती राम्रो हुन्छ? कारण दिनुहोस्।

उत्तर
घ.

तराई प्रदेशको हावापानी, माटो, प्रमुख नदी र तालहरू लेखी सूची प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ४: नेपालमा वनस्पति र सामाजिक जनजीवन

नेपालमा तराईदेखि हिमालसम्म फरक फरक किसिमका वनजङ्गल पाइन्छन्।

वनजङ्गलका प्रकार

तराई क्षेत्रमा ठुला र अग्ला रुख पाइन्छन्। यस्तो जङ्गललाई उष्ण सदाबहार जङ्गल भनिन्छ। यहाँ गर्मी हुन्छ र पानी प्रशस्त पर्छ। त्यसैले रुख वर्षैभरि हरिया रहन्छन्।

डाँडाभरि फैलिएको सालको बाक्लो जङ्गल
चित्र 7.20 सालको जङ्गल। साल तराई र चुरेको मुख्य रुख हो। यसको काठ कडा हुन्छ। सुक्खा ठाउँमा यसका पात फागुन–चैततिर झर्छन् र चाँडै नयाँ पलाउँछन्। फोटो: Delonix, CC BY-SA 4.0

पहाडी क्षेत्रका जङ्गलमा मझौला आकारका रुख पाइन्छन्। हिउँदमा तिनका पात झर्छन्। गर्मी लागेपछि फेरि पलाउँछन्। यस्तो जङ्गललाई पतझड जङ्गल भनिन्छ।

हिमाली भेगका जङ्गलमा सल्लो र धुपी जस्ता झुप्प परेका रुख पाइन्छन्। यी रुखको काठ नरम हुन्छ। तिनको आकार कोण अर्थात् सोली जस्तो हुन्छ। रुख वर्षैभरि हरिया रहन्छन्। यस्ता वनस्पतिलाई कोणधारी वनस्पति भनिन्छ।

हिमालको फेदीमा कोण आकारका गाढा हरिया रुख
चित्र 7.21 मनास्लु हिमालको फेदीको कोणधारी जङ्गल। रुखको आकार सोली जस्तो छ। फोटो: Mohan K. Duwal, CC BY-SA 4.0

उत्तरको अग्लो हिमाली क्षेत्रमा चिसोले गर्दा रुख हुर्कन सक्दैनन्। त्यहाँ घाँसका ठुला क्षेत्र छन्। ती घाँसे मैदानमा घोडा जस्ता पशु चर्छन्। यस्ता घाँसे मैदानका वनस्पतिलाई लेकाली वनस्पति भनिन्छ। पशुपालनका लागि यस्ता चरन अति उपयोगी छन्। त्योभन्दा माथि हिउँ ढाक्ने सेताम्मे ठाउँमा काई र लेउ जस्ता साना वनस्पति मात्र पाइन्छन्। यसलाई टुन्ड्रा भनिन्छ।

डाँडामाथि फैलिएको हरियो घाँसे मैदान
चित्र 7.22 खप्तड राष्ट्रिय निकुञ्जको घाँसे मैदान। फोटो: Anil Bhatta, CC BY-SA 4.0
टुन्ड्रा र हिउँलेकाली वनस्पतिकोणधारी वनस्पतिपतझड जङ्गलउष्ण सदाबहार जङ्गलदक्षिणउत्तरउचाइ तन्काएर देखाइएको
चित्र 7.23 तराईदेखि हिमालसम्म जाँदा उचाइअनुसार वनस्पति फेरिन्छन्। माथि चढ्दा चिसो बढ्छ। त्यसैले रुख साना हुँदै जान्छन्। अन्त्यमा हिउँ मात्र हुन्छ।
जङ्गल वा वनस्पति कहाँ पाइन्छ? चिनारी
उष्ण सदाबहार जङ्गल तराई ठुला र अग्ला रुख, वर्षैभरि हरिया
पतझड जङ्गल पहाड मझौला रुख, हिउँदमा पात झर्ने
कोणधारी वनस्पति हिमाली भेग नरम काठ, सोली आकार, वर्षैभरि हरिया
लेकाली वनस्पति उत्तरको उच्च क्षेत्र घाँसे मैदान, पशुपालनका लागि उपयोगी
टुन्ड्रा हिमक्षेत्र काई र लेउ जस्ता साना वनस्पति

हिउँदमा पात झरेर गर्मीमा फेरि पलाउने रुखको जङ्गल कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

सामाजिक जनजीवन

हाम्रो समुदायमा विभिन्न जातजाति, धर्म र भाषाका मानिस बस्छन्। सबैका आआफ्नै रहनसहन, चाडपर्व, लवाइखवाइ, भाषा र संस्कार छन्। मानिसले लगाउने लुगा र गरगहना, मनाउने चाडपर्व र जात्रा यसैका अङ्ग हुन्। यसैलाई सामाजिक जनजीवन भनिन्छ। यी हाम्रा मौलिक सम्पत्ति हुन्। हामीले यिनको जगेर्ना गर्नुपर्छ।

रङ्गीन पहिरनमा माघी पर्वमा नाचिरहेका थारु समुदायका मानिस
चित्र 7.24 माघीमा थारु नाच। चाडपर्व, नाच र पहिरन सामाजिक जनजीवनका अङ्ग हुन्। फोटो: Sussidip, CC BY-SA 4.0
थालमा दाल, भात, तरकारी र अचार
चित्र 7.25 दाल, भात, तरकारी। लवाइखवाइ पनि सामाजिक जनजीवनकै भाग हो। फोटो: Gaurav Dhwaj Khadka, CC BY-SA 4.0

क्रियाकलाप

अभ्यास

१.

उष्ण सदाबहार वनजङ्गल नेपालको कुन क्षेत्रमा पाइन्छ? यसका विशेषता लेख्नुहोस्।

उत्तर
२.

तपाईँ बस्ने प्रदेशको जनसङ्ख्या कति छ?

उत्तर
३.

सामाजिक जनजीवन भनेको के हो? सामाजिक जनजीवनअन्तर्गत कुन कुन पक्ष पर्छन्?

उत्तर
४.

नेपालको हिमाली प्रदेश पशुपालनका लागि उपयुक्त मानिन्छ, किन?

उत्तर
५.

तपाईँ बस्ने समुदायमा खाइने मौलिक परिकार के के हुन्, सूची बनाउनुहोस्।

उत्तर

पाठ ५: विपत् पहिचान गरौँ

अचानक आएर जनधनको क्षति गर्ने घटनालाई विपत् भनिन्छ। हावाहुरी, आगलागी, बाढी, पहिरो र भूकम्प विपत् हुन्। यस पाठमा तीमध्ये हावाहुरी र आगलागीबारे पढिन्छ।

हावाहुरी

धेरै जोडले चल्ने हावालाई हावाहुरी भनिन्छ। यसका साथमा प्रायः बादल गर्जिन्छ, बिजुली चम्किन्छ र पानी पर्छ।

पहाडको गाउँमाथि जम्मा भएका कालो बादल
चित्र 7.27 हावाहुरीअघि गाउँमाथि कालो बादल जम्मा हुन्छ। चैत र वैशाखमा यस्तो धेरै देखिन्छ। फोटो: Himvat, CC BY-SA 4.0

मनिषको कथा

मनिष कक्षा ५ मा पढ्छन्। विद्यालय जाँदा उनले जङ्गल पार गर्नुपर्थ्यो। एक दिन उनी घर फर्किँदै थिए। एक्कासि आकाशमा बिजुली चम्कियो र गड्याङगुडुङ भयो। हावा जोडले चल्न थाल्यो। एकछिनपछि पानी पनि पर्न थाल्यो।

ओत लाग्ने सुरक्षित ठाउँ कतै थिएन। उनी छाता उघारेर अघि बढे। हावा झन् जोडले चल्यो। छातासहित उनलाई उडाउला जस्तो भयो। हावाले छाता उल्टाएर भाँचिदियो। मनिष बाटोमा पछारिए।

उनी छेउको बार समातेर बल्लबल्ल उभिए। उनी निथ्रुक्कै भिजे। नजिकैको रुख जरैसँग उखेलिएर ढल्यो। रुखले नलागोस् भनेर उनी थचक्क बसे।

हावा कम भएपछि उनी नजिकैको प्रतीक्षालयमा गए। घर पुग्दा गोठको छाना उडेको थियो। मकैका बिरुवा सबै ढलेका थिए। त्यो दिन गाउँका धेरै घरका छाना उडे र बाली नष्ट भयो।

जनहितमा जारी सूचना

नगरपालिकाले जनतालाई जानकारी दिन सार्वजनिक अपिल निकाल्छ। खोटाङको हलेसी तुवाचुङ नगरपालिकाको विपत् पूर्वतयारी समितिले यस्तै खालको अपिल निकालेको थियो।

चैत र वैशाखमा हावाहुरी र आँधी आउँछन्। यस्तो बेला सतर्क रहौँ:

  • क.हावाहुरीका बेला फोन, कम्प्युटर, रेडियो र टेलिभिजन जस्ता बिजुलीका सामान नचलाउनुहोस्।
  • ख.घरबाहिर ननिस्किनुहोस्।
  • ग.घरमा हुनुहुन्छ भने झ्यालढोका थुनेर बस्नुहोस्।
  • घ.खुला ठाउँमा हुनुहुन्छ भने कुनै घर वा सुरक्षित ठाउँमा जानुहोस्।
  • ङ.अग्ला पहाड, ढिस्को, बिजुलीका खम्बा र तार तथा रुखमुनि नबस्नुहोस्।
  • च.धातुका ह्यान्डल वा यस्तै सामान नछुनुहोस्। तिनमा करेन्ट आएको हुन सक्छ।
  • छ.कतै सुरक्षित ठाउँ नभए खुला ठाउँमा गएर खुट्टा जोडी घुँडा खुम्च्याएर तल झुकेर बस्नुहोस्।
साँझको निलो आकाशमा पोखरामाथि चम्किएको चट्याङ
चित्र 7.28 पोखरामा चट्याङ। यो प्रायः अग्ला वस्तुमा पर्छ। त्यसैले हावाहुरीमा रुखमुनि बस्नु हुँदैन। फोटो: 92m.r, CC BY-SA 3.0

बाहिर हुँदा हावाहुरी आयो। सबैभन्दा राम्रो काम कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

आगलागी

विद्यालयबाट फर्केर खाजा खाएपछि अरुण, विनिता र सन्तोषी खेलिरहेका थिए। यत्तिकैमा मानिस चिच्याएको आवाज आयो। तलतिर आकाश ढाक्ने धुवाँको मुस्लो देखियो। सन्तोषीका बुबा खरबारीबाट सिधै तलतिर दौडनुभयो। उनीहरू पनि उतै दौडे।

एउटा घरमा आगो लागेको रहेछ। नजिकको गोठमा पनि आगो सल्किँदै थियो। छिमेकीहरू पानी, माटो र हरिया सेउला ल्याएर आगो निभाउँदै थिए। तीन साथीले पनि साना बाल्टीमा पानी ल्याएर सघाए।

केहीबेरमा नगरपालिकाको दमकल अर्थात् आगो निभाउने गाडी आयो। यसलाई वारुणयन्त्र पनि भनिन्छ। आगो नियन्त्रणमा आयो। तर त्यो घर जलेर नष्ट भयो। नजिकका अरू घर जोगिए। लाखौँ रुपियाँको क्षति भयो।

साना नानीहरूले जथाभावी आगो खेलाउँदा यो विपत्ति आएको रहेछ। तीन साथीले आगोसँग नखेल्ने र अरूलाई पनि बुझाउने प्रण गरे।

काठमाडौँको पुरानो रातो दमकल गाडी
चित्र 7.29 काठमाडौँको एउटा पुरानो दमकल। अहिलेका दमकल नयाँ किसिमका हुन्छन्। फोटो: Kamal Ratna Tuladhar, CC BY-SA 3.0

आगलागीबाट बच्ने उपाय

  • क.सलाई र लाइटर केटाकेटीले भेट्न नसक्ने ठाउँमा राख्नुपर्छ।
  • ख.घरका बिजुलीका सामान नियमित जाँच्नुपर्छ। नाङ्गो तार र फुटेका स्विच मर्मत गर्नुपर्छ वा फेर्नुपर्छ।
  • ग.हावा चलेको बेला खुला ठाउँमा आगो बाल्नु हुँदैन। बालेको आगो पूरै निभाउनुपर्छ।
  • घ.आगलागी भएमा दमकल पाउने ठाउँ भए तुरुन्त १०१ नम्बरमा फोन गरेर खबर गर्नुपर्छ। आगो नियन्त्रण गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ।
  • ङ.बिजुली सर्ट भएर आगो लागे वा हावाहुरी चले घरको मेनस्विच तुरुन्त बन्द गर्नुपर्छ। काम सकिएपछि बिजुलीका सामानको स्विच बन्द गर्नुपर्छ।
  • च.जोगाउन सकिने सामान निकालेर सुरक्षित ठाउँमा राख्नुपर्छ।
  • छ.घर र कार्यालयमा आगो निभाउने यन्त्र राख्न सकिन्छ। यसले ठुलो क्षति हुनबाट रोक्छ।

गरेर हेर्नुहोस्

सुरक्षित कि खतरनाक?

हरेक कार्ड पढेर त्यो काम सुरक्षित हो कि खतरनाक, छान्नुहोस्।

हावाहुरीमा ठुलो रुखमुनि ओत लाग्नु

कार्ड
१ / १०
सही उत्तर
० / ०

यसो गर्नु सुरक्षित हो कि खतरनाक? एउटा थिच्नुहोस्।

क्रियाकलाप

उपग्रहबाट खिचिएको नेपाल र भारतको तस्बिरमा धुवाँका धर्सा
चित्र 7.30 उपग्रहबाट देखिएको डढेलोको धुवाँ। सुक्खा याममा यो धुवाँ धेरै टाढासम्म फैलिन्छ। फोटो: MODIS Land Rapid Response Team, NASA GSFC, Public domain

अभ्यास

१.

हावाहुरी भनेको के हो?

उत्तर
२.

हावाहुरी चलेको तपाईँ कसरी थाहा पाउनुहुन्छ, उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
३.

हावाहुरी चल्दा कसरी सुरक्षित रहन सकिन्छ?

उत्तर
४.

डढेलोले वातावरणमा कस्तो असर पर्छ, लेख्नुहोस्।

उत्तर
५.

आगलागी हुन नदिन तपाईँले के के सावधानी अपनाउने गर्नुभएको छ? सूची तयार गर्नुहोस्।

उत्तर

पाठ ६: नक्सा निर्माण र अध्ययन

ठुलो ठाउँलाई सानो बनाएर कागजमा उतारेको चित्रलाई नक्सा भनिन्छ। नक्सामा कुन ठाउँ कहाँ छ भन्ने देखिन्छ।

हाम्रो कर्णाली प्रदेश, हाम्रो गौरव

कक्षामा खगेन्द्रले आफ्नो प्रदेशको नक्सा बनाएर साथीहरूलाई देखाए। उनी कर्णाली प्रदेशमा बस्छन्।

कर्णाली प्रदेश नेपालको पश्चिमी भागमा पर्छ। यहाँ १० ओटा जिल्ला छन्। यहाँ सुन्दर पहाड, हिमाल, चउर, खर्क, ताल, नदी र विविध संस्कृति र भाषा छन्। पोखरी, कुण्ड, जडीबुटी र वन्यजन्तु प्रशस्त छन्। त्यसैले यहाँ पर्यटनको ठुलो सम्भावना छ। कर्णाली प्रदेश हाम्रो गौरव हो।

यसको उत्तरमा चीनको तिब्बत छ। दक्षिणमा लुम्बिनी र सुदूरपश्चिमका केही जिल्ला छन्। पूर्वमा लुम्बिनी र गण्डकी प्रदेशका केही भाग छन्। पश्चिममा सुदूरपश्चिम प्रदेश छ।

क्षेत्रफलका आधारमा यो नेपालको सबैभन्दा ठुलो प्रदेश हो। छिमेकी देश भारतसँग सिमाना नजोडिएको एक मात्र प्रदेश पनि यही हो। यसको राजधानी वीरेन्द्रनगर, सुर्खेत हो।

हुम्लामुगुडोल्पारुकुम पश्चिमसल्यानसुर्खेतदैलेखजाजरकोटजुम्लाकालिकोटवीरेन्द्रनगरचीन (तिब्बत)सुदूरपश्चिमलुम्बिनीगण्डकीउ
चित्र 7.31 खगेन्द्रले कोरेको कर्णाली प्रदेशको नक्सा। उनको जिल्ला कालिकोट रङ्गाइएको छ। उनको स्थानीय तह त्यसैभित्रको नरहरिनाथ गाउँपालिका हो।

खगेन्द्रको नक्सा हेरेर उनको जिल्ला र स्थानीय तह कुन कुन हुन्, बताउनुहोस्। आफ्नो प्रदेशको पनि यसैगरी नक्सा बनाउनुहोस्। त्यसमा आफ्नो जिल्ला र स्थानीय तह देखाउनुहोस्।

खगेन्द्रको जिल्ला कुन हो?

किन भनेर हेर्न एउटा उत्तर छान्नुहोस्।

नक्साका सङ्केत

नक्सामा हरेक घर, बाटो वा मन्दिरको पूरै चित्र कोर्न सकिँदैन। त्यसैले साना चिह्न प्रयोग गरिन्छ। यस्ता चिह्नलाई सङ्केत भनिन्छ।

पहाडरज्जुमार्गहिमाली शृङ्खलातालसडकनदीपुलबाटोरेलमार्गविमानस्थलराजधानीसहरउद्योगचर्चमन्दिरमस्जिद
चित्र 7.32 नक्सामा प्रयोग हुने केही सङ्केत। रज्जुमार्गलाई केबलकार पनि भनिन्छ। नक्सैपिच्छे सङ्केत अलिअलि फरक हुन सक्छन्। त्यसैले नक्साको कुनामा तिनको सूची दिइन्छ।

नेपालको नक्सा अध्ययन

तलको नक्सा अध्ययन गरेर सोधिएका प्रश्नको जवाफ दिनुहोस्।

२७° उ२८° उ२९° उ३०° उ८१° पू८२° पू८३° पू८४° पू८५° पू८६° पू८७° पू८८° पूचीन (तिब्बत)भारतभारतभारतमेचीनदीमहाकालीनदीबङ्गालको खाडीतिरकाठमाडौँ २७° उ२८° उ२९° उ३०° उ८१° पू८३° पू८५° पू८७° पूचीन (तिब्बत)भारतभारतभारतमेचीनदीमहाकाली नदीबङ्गालको खाडीतिरकाठमाडौँ
चित्र 7.33 नेपालको नक्सा। उत्तरमा चीन र पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा भारत छ।

गरेर हेर्नुहोस्

नेपालका सात प्रदेश

नक्सामा कुनै प्रदेश थिचेर त्यसको राजधानी, जिल्ला र जनसङ्ख्या हेर्नुहोस्।

कोशीमधेशबागमतीलुम्बिनीगण्डकीसुदूरपश्चिमकर्णाली
प्रदेश
बागमती प्रदेश
राजधानी
हेटौँडा
जिल्ला
१३
स्थानीय तह
११९
देशको भूभाग
करिब १३.८ प्रतिशत
जनसङ्ख्या (२०७८)
६१,१६,८६६ (२०.९७ प्रतिशत)
क.

नेपालको उत्तरी सिमाना कुन देशसँग जोडिएको छ?

उत्तर
ख.

नेपालको पूर्व, पश्चिम र दक्षिणमा कुन देश छ?

उत्तर
ग.

सङ्घीय नेपाललाई कतिओटा प्रदेशमा विभाजन गरिएको छ? नामसमेत लेख्नुहोस्।

उत्तर
घ.

नक्सामा नदी, ताल र सडकलाई कस्तो सङ्केतले देखाइन्छ, प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

क्रियाकलाप

अभ्यास

१.

नक्सा भनेको के हो?

उत्तर
२.

कर्णाली प्रदेशका मुख्य विशेषता के के छन्?

उत्तर
३.

तपाईँ बसेको प्रदेशका मुख्य विशेषता उल्लेख गर्नुहोस्।

उत्तर
४.

नक्सामा सङ्केतको प्रयोगले के फाइदा पुर्‍याउँछ?

उत्तर
५.

तपाईँ बसोबास गरेको जिल्ला कुन हो? यसको सिमानामा पर्ने जिल्ला वा स्थान लेख्नुहोस्।

उत्तर

स्वप्रतिबिम्बन

स्वप्रतिबिम्बन भनेको आफूले सिकेको कुरा आफैँ जाँच्नु हो।

१.

मानौँ यो चित्र तपाईँको हो। तपाईँ उदाउँदो सूर्यतिर फर्केर उभिनुभएको छ। तपाईँको अगाडि, पछाडि, दायाँ र बायाँ कुन कुन दिशा पर्छन्? कापीमा लेख्नुहोस्।

अगाडिपछाडिबायाँ हातदायाँ हात
चित्र 7.36 माथिबाट देखिएको तपाईँ। चारओटा कोठामा कुन दिशा पर्छ?
उत्तर
२.

एटलसको सहायता लिई तपाईँ बसेको प्रदेशको नक्सा उतार्नुहोस्। त्यसमा आफ्नो जिल्ला र स्थानीय तहसमेत देखाई कक्षामा प्रस्तुत गर्नुहोस्।

उत्तर

यो पाठ्यपुस्तकको सहायक सामग्री हो, पाठ्यपुस्तकको सट्टा होइन। विद्यालयमा पढाइने पुस्तक नै पढ्नुहोस् र कुनै कुरा फरक परे शिक्षकको कुरा मान्नुहोस्। गल्ती भेटे हामीलाई भन्नुहोस्।